Từ trái nghĩa là gì? Các kiểu cặp trái nghĩa, ví dụ và bài tập

Từ trái nghĩa là những từ có nghĩa ngược nhau khi cùng nói về một mặt của sự vật: cao – thấp cùng đo chiều cao, sống – chết cùng nói về sự sống, mua – bán là hai phía của một cuộc trao đổi. Ai cần câu trả lời cho “từ trái nghĩa là những từ như thế nào” thì nhớ hai điều: nghĩa phải đối lập, và sự đối lập ấy phải đặt trên cùng một cơ sở.

Khái niệm	Những từ có nghĩa trái ngược nhau xét trên cùng một tiêu chí
Nghĩa của tên gọi	“Trái” là ngược lại; tiếng Anh gọi là antonym
Thuộc	Quan hệ về nghĩa giữa các từ, cùng nhóm với từ đồng nghĩa, từ đồng âm
Dấu hiệu nhận biết	Hai từ cùng nói về một đặc điểm, đứng được vào cùng một khung câu, nghĩa ở hai đầu đối diện
Tác dụng	Tạo thế tương phản, làm nổi bật hai mặt của một sự việc, giúp câu văn cân đối, dễ nhớ

Từ trái nghĩa: hai đầu của một cái thước

Hình dung một cái thước đo chiều dài. Đầu bên này là ngắn, đầu bên kia là dài. Hai từ ấy trái nghĩa vì chúng nằm trên cùng một cây thước. Còn ngắn với đỏ thì không, vì một bên đo độ dài, một bên nói màu sắc; chúng chỉ khác nhau, chứ chẳng đối nhau.

Sách tiếng Việt cho học sinh tiểu học định nghĩa rất gọn: từ trái nghĩa là những từ có nghĩa trái ngược nhau. Các tài liệu ngôn ngữ học nói kĩ hơn một chút: sự đối lập chỉ tính khi hai từ cùng thuộc một mối liên hệ, tức là đang được so trên cùng một mặt. Câu “nhà này tuy bé mà xinh” có vẻ đặt bé đối với xinh, song đó không phải cặp trái nghĩa, vì một từ nói kích thước, từ kia nói vẻ đẹp.

Một điều nữa ít người để ý: một từ có thể có nhiều từ trái nghĩa. Nhạt đứng trước muối thì trái với mặn, đứng trước màu áo thì trái với đậm, nói về tình cảm thì trái với đằm thắm. Nghĩa nào đang được dùng, từ trái nghĩa đi theo nghĩa đó. Đây cũng là chỗ từ trái nghĩa dính dáng tới hiện tượng một từ mang nhiều nghĩa.

Phép thử “cùng một thước đo”

Khi đề bài yêu cầu tìm hoặc xác định cặp trái nghĩa, có thể kiểm bằng ba bước.

1. Gọi tên cái thước đo chung. Già – trẻ: tuổi tác. Siêng – lười: thái độ với công việc. Không gọi được tên chung thì hai từ không phải cặp trái nghĩa.
2. Thay vào cùng một khung câu. “Cái áo này … quá” điền được cả rộng lẫn chật, nghĩa đảo hẳn. Hai từ trái nghĩa thường cùng từ loại và cùng đứng được ở một chỗ.
3. Phủ định một từ, xem có gần từ kia không. “Không sống” tức là chết; “không nóng” thì chưa chắc đã lạnh, có thể chỉ âm ấm. Bước này không loại cặp nào, nhưng cho biết cặp đó thuộc kiểu nào ở mục sau.

Về hình thức, hai từ trong một cặp thường dài bằng nhau: từ đơn đi với từ đơn (đầu – cuối), từ hai tiếng đi với từ hai tiếng (siêng năng – lười biếng). Nhiều cặp từ đơn còn hay đi liền thành một cụm chỉ cả phạm vi: già trẻ, lớn bé, sớm muộn, ngược xuôi.

Bốn kiểu cặp trái nghĩa thường gặp

Kiểu	Đặc điểm	Ví dụ
Trái nghĩa có mức độ	Ở giữa còn nhiều nấc; nói được “hơi”, “rất”, “hơn”	nóng – lạnh, cao – thấp, giàu – nghèo
Trái nghĩa loại trừ	Có cái này thì không có cái kia, không có nấc giữa	sống – chết, đúng – sai, có – không
Trái nghĩa theo chiều	Hai phía của một hoạt động hay một hướng	mua – bán, cho – nhận, lên – xuống, vào – ra
Trái nghĩa trong ngữ cảnh	Bình thường không đối nhau, chỉ đối trong một câu, một thành ngữ	voi – chuột trong “đầu voi đuôi chuột”

Kiểu cuối cùng khá thú vị. Voi và chuột vốn chỉ là hai con vật; đặt trong thành ngữ, cái to lớn đối với cái bé tí nên người đọc hiểu ngay ý “bắt đầu hoành tráng, kết thúc lèo tèo”. Văn chương dân gian dùng lối đối này rất nhiều.

Nổi – chìm, rắn – nát trong thơ và tục ngữ

Đề đọc hiểu thường không chỉ hỏi “tìm cặp từ trái nghĩa” mà hỏi luôn “nêu tác dụng”. Các ví dụ dưới đây cho thấy mỗi cặp làm một việc khác nhau.

Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương

Bảy nổi ba chìm với nước non,
Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn.

Trong hai dòng có hai cặp trái nghĩa: nổi – chìm và rắn – nát. Nghĩa thực là chiếc bánh lúc luộc lúc lên lúc xuống, lúc nặn thì cứng hay nhão tùy tay người làm. Nghĩa sâu hơn là thân phận người phụ nữ bị đẩy đưa, không tự quyết được đời mình. Đặt hai đầu đối lập sát nhau, nhà thơ khiến cái long đong hiện ra trọn vẹn chỉ trong mấy chữ. Phần phân tích hai lớp nghĩa của bài thơ có trong bài soạn văn bản về tính đa nghĩa của Bánh trôi nước.

Ngày, đêm và sáng, tối trong một câu tục ngữ

Câu “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối” có hai cặp: đêm – ngày, sáng – tối. Hai vế đối nhau từng chữ, nên người nghe dễ thuộc và nhớ luôn quy luật: mùa hè đêm ngắn, mùa đông ngày ngắn. Lối đặt hai vế cân xứng như vậy chính là biện pháp đối trong câu văn, mà từ trái nghĩa là vật liệu chính.

Mua, bán và xa, gần

“Bán anh em xa, mua láng giềng gần” chứa hai cặp bán – mua, xa – gần. Ở đây từ trái nghĩa giúp lời khuyên rõ như một phép so sánh: người ở gần giúp được lúc khẩn cấp hơn họ hàng ở xa. Tương tự, “Khôn ba năm, dại một giờ” dùng khôn – dại để nhắc rằng một phút sơ suất có thể xóa công cả mấy năm.

Đặt cạnh từ đồng nghĩa và từ đồng âm

Tiêu chí	Từ trái nghĩa	Từ đồng nghĩa	Từ đồng âm
Quan hệ	Nghĩa ngược nhau	Nghĩa giống hoặc gần nhau	Âm giống nhau, nghĩa không liên quan
Ví dụ	chăm chỉ – lười biếng	chăm chỉ – siêng năng	(con) đường – (cân) đường
Dùng để	Tạo tương phản, làm nổi hai mặt	Tránh lặp từ, chọn sắc thái	Chơi chữ, câu đố

Nhóm đồng nghĩa và nhóm trái nghĩa hay đi với nhau: siêng năng, chăm chỉ, cần cù cùng trái với lười biếng, lười nhác. Muốn ôn kĩ phía đồng nghĩa, xem bài phân loại từ cùng nghĩa trong tiếng Việt; còn chuyện hai từ cùng âm khác nghĩa thì có ở bài giải nghĩa hiện tượng đồng âm.

Năm bài luyện nhận diện cặp từ ngược nghĩa

Tra từ trái nghĩa theo từng từ

Mỗi bài dưới đây xếp các từ trái nghĩa của một từ theo mức độ và theo từng nét nghĩa, có câu ví dụ đi kèm. Danh sách gồm những từ được hỏi “trái nghĩa với gì” nhiều nhất:

• Trái nghĩa với đoàn kết
• Trái nghĩa với khát
• Trái nghĩa với giản dị
• Trái nghĩa với dũng cảm
• Trái nghĩa với hạnh phúc
• Trái nghĩa với thông minh
• Trái nghĩa với khó khăn
• Trái nghĩa với tĩnh mịch
• Trái nghĩa với thích thú
• Trái nghĩa với chín
• Trái nghĩa với cần cù
• Trái nghĩa với may mắn
• Trái nghĩa với thoải mái
• Trái nghĩa với chăm chỉ
• Trái nghĩa với thật thà
• Trái nghĩa với lạc quan
• Trái nghĩa với khiêm tốn
• Trái nghĩa với hòa bình
• Trái nghĩa với siêng năng
• Trái nghĩa với bình tĩnh
• Trái nghĩa với đẹp
• Trái nghĩa với dịu dàng
• Trái nghĩa với cẩn thận
• Trái nghĩa với hiền lành
• Trái nghĩa với nhân hậu
• Trái nghĩa với đãng trí
• Trái nghĩa với nông cạn
• Trái nghĩa với trung thực
• Trái nghĩa với bình yên
• Trái nghĩa với tham lam
• Trái nghĩa với giữa
• Trái nghĩa với chính trực
• Trái nghĩa với nhiệt tình
• Trái nghĩa với rộng
• Trái nghĩa với yêu thương
• Trái nghĩa với vất vả

Toàn bộ các bài được gom trong chuyên mục từ đồng nghĩa, trái nghĩa.

Antonym, lớp 5 và vài điều quanh từ trái nghĩa

Học sinh lớp 5 cần biết gì về từ trái nghĩa?

Ở tiểu học, học sinh chỉ cần nắm định nghĩa ngắn: từ trái nghĩa là những từ có nghĩa trái ngược nhau, và biết rằng đặt chúng cạnh nhau thì làm nổi bật sự vật, hoạt động đối lập. Bài tập thường là tìm cặp trái nghĩa trong thành ngữ, tục ngữ và điền từ trái nghĩa vào chỗ trống.

Từ trái nghĩa tiếng Anh là gì?

Tiếng Anh gọi là antonym, đối lại với synonym (từ đồng nghĩa). Ví dụ hot – cold, buy – sell. Tiếng Anh còn có nhiều cặp tạo bằng tiền tố như happy – unhappy, cách cấu tạo mà tiếng Việt ít dùng.

Từ trái nghĩa là gì, cho ví dụ dễ nhớ?

Là những từ nghĩa ngược nhau trên cùng một mặt: trên – dưới (vị trí), khóc – cười (cảm xúc biểu lộ), trước – sau (thứ tự), hiền – dữ (tính nết). Mỗi ví dụ nên kèm cái thước đo chung để chắc mình không xếp nhầm.

Một từ có thể có bao nhiêu từ trái nghĩa?

Không cố định. Từ có nhiều nghĩa thì có thể có nhiều từ trái nghĩa, mỗi từ ứng với một nghĩa. Có từ lại gần như không có từ trái nghĩa, nhất là danh từ chỉ đồ vật cụ thể như bàn, ghế.