Di sản văn hóa phi vật thể là những tri thức, kỹ năng, tập quán và lối biểu đạt văn hóa mà một cộng đồng thực hành, trao truyền qua nhiều thế hệ: một làn điệu dân ca, một nghề thủ công, một lễ hội làng. Khác với đình chùa hay cổ vật, loại di sản này không nằm yên một chỗ. Nó chỉ còn sống khi còn người hát, người làm, người giữ lễ.
| Nghĩa ngắn | Di sản tồn tại qua việc con người thực hành và truyền lại, không ở dạng một hiện vật cố định |
| Gốc từ | Hán Việt: phi (không) + vật thể (vật có hình khối) |
| Văn bản quy định | Luật Di sản văn hóa 2024 (Việt Nam); Công ước 2003 của UNESCO |
| Ví dụ | Nhã nhạc cung đình Huế, dân ca Quan họ, Ca trù, Đờn ca tài tử, thực hành Then |
| Tiếng Anh | intangible cultural heritage |
Di sản văn hóa phi vật thể ở đâu?
Chữ phi nghĩa là không. Phi vật thể là không phải một vật có hình khối để cân, đo, đặt vào tủ kính. Một chiếc cồng đồng có thể nằm trong bảo tàng; nhưng tiếng cồng vang trong lễ hội của người Ê Đê, cách họ đánh, lúc nào đánh, đánh để mời thần linh nào, là thứ không tủ kính nào giữ được. Vì thế UNESCO gọi tên di sản Tây Nguyên là “Không gian văn hóa Cồng chiêng” chứ không phải bản thân những chiếc chiêng.
Luật Di sản văn hóa năm 2024 hiểu di sản phi vật thể là tri thức, kỹ năng, tập quán, biểu đạt văn hóa, kèm theo đồ vật và không gian gắn với chúng, được cộng đồng, nhóm người hoặc cá nhân thực hành, trao truyền qua nhiều thế hệ và làm nên bản sắc của chính họ. Cách hiểu này gần với Công ước về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể mà UNESCO thông qua năm 2003.
Có một chi tiết hay bị bỏ qua: di sản phi vật thể luôn được tái tạo. Hai liền anh liền chị quan họ hát cùng một bài sẽ không hát y hệt nhau, và chẳng ai coi đó là sai. Cái được giữ là lề lối, giọng hát, tinh thần; còn mỗi lần trình diễn là một lần di sản sống lại theo cách riêng.
Đặt cạnh di sản vật thể
Di sản văn hóa nói chung chia thành nhiều nhóm; phần tổng quát đã có ở bài khái niệm di sản văn hóa và các nhóm của nó. Ở đây chỉ đặt hai nhóm lớn nhất cạnh nhau cho dễ phân biệt:
| Tiêu chí | Di sản vật thể | Di sản phi vật thể |
|---|---|---|
| Tồn tại ở đâu | Trong hiện vật, công trình, cảnh quan | Trong trí nhớ, kỹ năng, sinh hoạt của cộng đồng |
| Mất đi khi nào | Khi hiện vật hư hỏng, bị phá | Khi không còn ai thực hành, truyền dạy |
| Cách giữ gìn | Trùng tu, bảo quản, trưng bày | Truyền nghề, mở lớp dạy, duy trì lễ hội, ghi chép tư liệu |
| Ví dụ | Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trống đồng Đông Sơn | Hát Xoan, Hội Gióng, nghề làm gốm của người Chăm |
Một điểm khác nữa nằm ở chữ dùng. Di tích được xếp hạng (cấp tỉnh, quốc gia, quốc gia đặc biệt), còn di sản phi vật thể được ghi danh: vào Danh mục quốc gia, hoặc vào các danh sách của UNESCO. Tinh thần của Công ước 2003 là không xếp di sản của cộng đồng này cao hơn di sản của cộng đồng khác.
Nhóm còn lại gồm di tích, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia; di sản văn hóa vật thể được kể theo từng dạng mà luật quy định, kèm ví dụ.
Nhận ra một di sản phi vật thể qua đâu?
Luật năm 2024 chia di sản phi vật thể thành các loại hình, mỗi loại ở Việt Nam đều có ví dụ quen tên:
- Biểu đạt và truyền thống truyền khẩu: tiếng nói, chữ viết, truyện cổ, những câu ca dao truyền miệng qua bao đời.
- Nghệ thuật trình diễn dân gian: Quan họ, Ca trù, Bài chòi, Xòe Thái, Đờn ca tài tử.
- Tập quán xã hội và tín ngưỡng: tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái.
- Lễ hội truyền thống: Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam.
- Tri thức dân gian: hiểu biết về thời tiết, cây thuốc, cách nấu món ăn, may trang phục.
- Nghề thủ công truyền thống: gốm Chăm, tranh dân gian Đông Hồ, dệt thổ cẩm.
Muốn biết một sinh hoạt có phải di sản phi vật thể hay không, có thể hỏi ba điều. Có một cộng đồng cụ thể đang thực hành nó không? Nó có được truyền qua nhiều thế hệ, chứ không phải trào lưu vài năm? Và cộng đồng ấy có coi nó là một phần làm nên mình không? Một điệu nhảy viral trên TikTok rất nhiều người biết, nhưng chưa trả lời được câu thứ hai.
Vì sao loại di sản này dễ mất?
Một ngôi chùa xuống cấp vẫn còn đó chờ trùng tu. Một làn điệu không còn ai hát thì mất hẳn, có khi chỉ còn vài dòng chép trong sách. Sự mong manh ấy đến từ mấy phía. Người nắm nghề, nắm lời ca phần nhiều đã cao tuổi. Lớp con cháu rời làng đi học, đi làm. Nhiều điệu hát vốn gắn với lao động, như hát khi cấy, khi chèo thuyền, nên khi cách làm ăn thay đổi, chúng mất luôn chỗ để cất lên. Lễ hội thì gặp nguy cơ ngược lại: quá đông, phần lễ bị phần hội lấn át.
UNESCO có riêng một danh sách di sản phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Ca trù có tên trong danh sách ấy từ năm 2009; hát Xoan vào danh sách năm 2011 rồi được chuyển sang danh sách đại diện năm 2017, sau khi cộng đồng phục hồi được các phường Xoan. Tháng 12/2025, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ cũng được ghi vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp. Câu chuyện của Xoan cho thấy con đường của một di sản phi vật thể không nhất thiết chỉ đi xuống. Di sản phi vật thể đầu tiên của Việt Nam được UNESCO ghi danh, năm 2003, là nhã nhạc cung đình Huế, dòng nhạc lễ của triều Nguyễn.
Chữ hay dùng cho cảnh một làn điệu, một nghề cổ phai dần rồi mất là mai một, gốc Hán Việt mang nghĩa vùi lấp, chìm khuất.
Từ trang sách đến lễ hội làng
Học sinh gặp di sản phi vật thể ngay trong sách giáo khoa. Học trò lớp 5 học bài đọc về những buổi tập hát quan họ; lớp 10 có văn bản thông tin về tranh làng Hồ, phần đọc hiểu và câu hỏi có ở bài soạn văn bản Tranh Đông Hồ lớp 10. Đọc kỹ sẽ thấy văn bản nói nhiều về người làm tranh, về giấy điệp và cách in màu, nhiều hơn là về những bức tranh treo tường. Đó đúng là chỗ phi vật thể nằm: trong đôi tay biết in từng lớp màu, không phải trong tờ giấy đã in xong.
Mười bảy di sản trên danh sách UNESCO và các ví dụ
Việt Nam có bao nhiêu di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh?
Tính đến cuối năm 2025, Việt Nam có 17 di sản văn hóa phi vật thể trên các danh sách của UNESCO. Di sản đầu tiên là Nhã nhạc cung đình Huế (năm 2003), mới nhất là nghề làm tranh dân gian Đông Hồ (tháng 12/2025). Ngoài ra còn hàng trăm di sản có tên trong Danh mục quốc gia.
Có thể lấy ví dụ về di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam thế nào?
Có thể kể Quan họ Bắc Ninh – Bắc Giang, Ca trù, Đờn ca tài tử Nam Bộ, Ví và Giặm Nghệ Tĩnh, Bài chòi miền Trung, Kéo co, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Nghệ thuật Xòe Thái. Ở quy mô làng xã, một lễ hội đình hay một nghề truyền thống cũng có thể là di sản phi vật thể.
Di sản văn hóa phi vật thể tiếng Anh là gì?
Là intangible cultural heritage, thường viết tắt ICH. Chữ intangible có nghĩa là không sờ thấy được, đối lại với tangible (vật thể).
Món phở có phải di sản văn hóa phi vật thể không?
Bản thân bát phở là một vật cụ thể. Cái có thể được ghi danh là tri thức và kỹ năng đi kèm: cách chọn xương, ninh nước dùng, thái bánh, cách ăn và mời nhau ăn. Năm 2024, tri thức dân gian về phở Hà Nội và phở Nam Định đã được đưa vào Danh mục quốc gia di sản văn hóa phi vật thể.