Tối 1/12/2017, ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Đại sứ quán Thụy Điển trao Giải thưởng Cikada cho một nhà thơ sống ở Hải Phòng. Người nhận giải là Mai Văn Phấn, nhà thơ Việt Nam sinh năm 1955 ở Kim Sơn (Ninh Bình), tác giả của hơn chục tập thơ in trong nước và vài chục tập thơ dịch in ở nước ngoài. Học sinh biết ông qua bài Con chào mào ở lớp 6; giới thơ biết ông như một người làm mới thơ Việt bền bỉ suốt ba thập niên, kể cả bằng những bài thơ chỉ dài ba câu.
Người lính, người học tiếng Nga và tuổi ba mươi bảy
| Tên | Mai Văn Phấn (dùng tên thật làm bút danh) |
| Năm sinh | 1955 (các nguồn công khai không ghi ngày sinh) |
| Quê quán | Kim Sơn, Ninh Bình; sống và viết ở thành phố Hải Phòng |
| Thể loại | Thơ, trường ca, phê bình – tiểu luận, dịch thuật |
| Tác phẩm tiêu biểu | Giọt nắng (1992), Gọi xanh (1995), Cầu nguyện ban mai (1997), Vách nước (2003), Bầu trời không mái che (2010), hoa giấu mặt (2012), thả (2015), Không gian khác (tiểu luận, 2016) |
| Giải thưởng | Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2010; Giải Cikada (Thụy Điển) 2017 |
| Trong SGK | Con chào mào (Ngữ văn 6 KNTT); Nhật kí đô thị hóa (Ngữ văn 9 Cánh diều); Gai (Ngữ văn 11 CTST) |
Theo Wikipedia và phần giới thiệu tác giả trong tài liệu Ngữ văn, năm 1974 chàng trai mười chín tuổi nhập ngũ và ở trong quân đội đến năm 1981. Xuất ngũ, ông học ngôn ngữ và văn hóa Nga ở Trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội, rồi từ năm 1983 sang Minsk (Belarus ngày nay) tu nghiệp tại trường sư phạm mang tên Maxim Gorky. Vốn tiếng Nga ấy về sau thành một cây cầu: chính ông dịch thơ và tiểu thuyết từ tiếng Nga sang tiếng Việt, và thơ ông cũng sang tiếng Nga nhiều lần.
Chuyện đến với thơ của ông không đi theo đường thẳng. Trả lời phỏng vấn báo Vietnam News năm 2017, Mai Văn Phấn kể ông tập làm thơ từ tuổi thiếu niên, đến khoảng hai mươi tuổi mới biết mình thật sự đang viết, rồi bỏ bút một thời gian dài, chỉ đọc và thu thập tư liệu văn chương trong nước, ngoài nước. Ba mươi bảy tuổi, ông viết trở lại. Tập đầu tay Giọt nắng do Hội Văn nghệ Hải Phòng in năm 1992, đúng vào quãng thời gian ấy.
Từ Giọt nắng đến Thời tái chế: bốn chặng của một hành trình thơ
Đọc danh mục sách của Mai Văn Phấn theo năm, có thể thấy ông đổi giọng khá rõ sau mỗi vài tập. Cách chia dưới đây là để người đọc dễ hình dung, không phải cách chia của chính tác giả:
| Chặng | Tập thơ | Điều đáng chú ý |
|---|---|---|
| 1992 – 1999 | Giọt nắng, Gọi xanh, Cầu nguyện ban mai, Nghi lễ nhận tên; trường ca Người cùng thời | Thơ còn gần lối truyền thống, nhiều hình ảnh làng quê đồng bằng |
| 2003 – 2010 | Vách nước, Hôm sau, và đột nhiên gió thổi, Bầu trời không mái che | Bước ngoặt cách tân; Bầu trời không mái che nhận Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2010 |
| 2012 – 2015 | hoa giấu mặt, Vừa sinh ra ở đó, thả | Câu thơ ngắn, nén chặt; tập thả gồm toàn thơ ba câu |
| 2018 – nay | Lặng yên cho nước chảy, trường ca Thời tái chế; tiểu luận Không gian khác, Nhịp điệu vẽ lối đi, Trong Ơn Gọi | Trường ca dài hơi; viết phê bình đều hơn |
Ba tập và đột nhiên gió thổi, hoa giấu mặt và thả được tác giả cố ý để chữ đầu nhan đề viết thường. Một chi tiết nhỏ, nhưng cho thấy ông coi cả hình thức trình bày cũng là một phần của bài thơ.
Báo Thế giới & Việt Nam năm 2017 viết rằng ông đặc biệt tìm hiểu các trường phái thơ phương Tây, những khuynh hướng mang tính tượng trưng và siêu thực, để học cách thể hiện mới. Nhưng nếu chỉ thấy ảnh hưởng phương Tây thì sẽ đọc sót. Chính ông nói với báo này rằng thơ ông thấm triết lý phương Đông và văn hóa của làng quê Việt. Tập tiểu luận Không gian khác (2016) cũng cho thấy ông theo dõi rất sát thơ đương đại trong nước; theo lời ông với Vietnam News, sách có bàn đến những người như Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Lương Ngọc, Dương Kiều Minh, Trần Tiến Dũng. Ai quan tâm có thể đọc thêm bài giới thiệu tác giả Nguyễn Quang Thiều để thấy hai lối cách tân khác nhau ra sao.
Thơ ba câu và cuộc tranh cãi quanh tập thả
Năm 2015, Nhà xuất bản Hội Nhà văn in tập thả, toàn những bài chỉ có ba câu, gợi nhớ thể haiku của Nhật Bản. Hai năm sau, hơn sáu trăm bài trong đó được Hồ Liễu dịch sang tiếng Anh, in thành tập Echoes from the Spiral Galaxy ở nhà xuất bản Mundus Artium Press (Hoa Kỳ). Thơ ba câu của ông còn được dịch sang tiếng Tây Ban Nha, in năm 2024 với nhan đề Esto dijo una cabra (Lời con dê).
Gần mười năm sau ngày sách ra, khoảng tháng 2/2025, một số bài trong tập bỗng bị chia sẻ rộng trên mạng xã hội và vấp phải phản ứng gay gắt. Báo Znews (dẫn lại Tiền Phong) ghi nhận nhiều người chê rằng như thế không đáng gọi là thơ, ai cũng viết được. Phía bênh vực cũng không ít: nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên, TS Nguyễn Thanh Tâm, diễn giả Phan Đăng đều cho rằng khoảng trống trong những bài thơ ngắn ấy là chỗ dành cho trí tưởng tượng của người đọc. Bản thân Mai Văn Phấn chỉ nói tác phẩm đã in ra thì thuộc về bạn đọc, và ông lấy cảm hứng từ tinh thần tối giản của văn hóa Nhật.
Nhận xét của người biên tập, không trích của ai: thơ ba câu dễ bị đọc lướt, nhất là khi tách một bài khỏi cả tập rồi chụp màn hình. Muốn đánh giá công bằng, nên đọc liền vài chục bài để thấy nhịp và hệ hình ảnh lặp lại giữa chúng, đúng như cách người ta đọc một tập haiku.
Thơ sinh thái: khi con chim không cần nhốt lại
Hỏi đề tài nào ông tâm đắc nhất, Mai Văn Phấn trả lời báo Thế giới & Việt Nam rằng đó là sự hòa nhập giữa con người với thiên nhiên, kiểu thơ ông tạm gọi là “thơ sinh thái”. Ông viết về tình yêu, gia đình, các quan hệ xã hội, nhưng thiên nhiên thường là nơi các bài thơ ấy quay về.
Con chào mào, bài thơ trong tập Bầu trời không mái che mà học sinh lớp 6 được học, là ví dụ dễ thấy nhất. Người viết mê tiếng hót, nghĩ ra một cái lồng để giữ chim lại, nhưng cuối cùng hiểu rằng không cần giữ: tiếng chim đã ở lại trong lòng mình. Bài thơ ngắn mà chứa đủ một cách nghĩ về thiên nhiên, rằng yêu là để cho nó được tự do. Muốn đọc kỹ từng đoạn, em có thể xem bài Con chào mào: tác giả, tác phẩm hoặc bài cảm nghĩ về bài thơ Con chào mào.
Ở phía ngược lại là trường ca Thời tái chế, bản tiếng Anh mang tên Era of Junk, tức thời của đồ thải. Chỉ riêng cái tên đã cho thấy một nỗi lo khác: thế giới của đồ dùng rồi bỏ. Đặt hai tác phẩm cạnh nhau, thiên nhiên trong thơ ông hiện ra không như một phông nền đẹp mà như một đối trọng.
Hơn bốn mươi ngôn ngữ và Giải thưởng Cikada 2017
Ít nhà thơ Việt Nam đương đại có số sách dịch nhiều như Mai Văn Phấn. Mốc khởi đầu đáng nhớ là tập Firmament Without Roof Cover (bản tiếng Anh của Bầu trời không mái che, Trần Nghi Hoàng dịch), in ở Anh. Tháng 12/2012, tập này lọt vào nhóm một trăm tập thơ bán chạy hàng đầu của Amazon; tháng 6/2014, ông có ba tập thơ song ngữ cùng lúc ở nhóm đầu bảng thơ châu Á của trang này. Năm 2014, tập Zanore në vesë (Những nguyên âm trong sương sớm) do Gjekë Marinaj dịch ra mắt ở An-ba-ni; Văn VN có đăng lại cuộc phỏng vấn của Gjekë Marinaj với nhà thơ nhân dịp đó.
Con số ngôn ngữ thay đổi theo thời gian: năm 2017, khi trao giải, phía Thụy Điển nêu thơ ông đã có mặt ở 25 thứ tiếng; Wikipedia hiện ghi hơn 40 ngôn ngữ và khoảng 34 đầu sách in ở nước ngoài, từ tiếng Thụy Điển, Nga, Serbia đến Hin-đi, U-zơ-bếch, Ả Rập.
Giải Cikada do Thụy Điển lập năm 2004, nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh Harry Martinson, nhà thơ đoạt Nobel Văn học 1974; tên giải lấy từ tập thơ Cikada (1953) của ông. Giải dành cho thi sĩ vùng Đông Á, và tiêu chí của giải là thơ của họ cho thấy một sự nhạy cảm với điều mà sự sống không thể bị xâm phạm. Mai Văn Phấn là người thứ mười ở Đông Á và người Việt Nam thứ hai được trao giải, sau nhà thơ Ý Nhi (2015). Theo báo Thế giới & Việt Nam, hội đồng giám khảo do Lars Vargö làm chủ tịch thống nhất rằng thơ ông có sự đồng điệu rõ rệt với thơ Harry Martinson. Phần thưởng gồm 20.000 krona Thụy Điển và một tác phẩm gốm do nghệ nhân Gunilla Sundström làm.
Ông nói thẳng với Vietnam News rằng thơ ông được dịch và in ở nước ngoài nhờ uy tín cá nhân, không nhờ sự giúp đỡ của Hội Nhà văn. Những năm sau Cikada, danh sách giải thưởng quốc tế của ông còn dài thêm, ở Nga, Serbia, Bắc Macedonia, Hoa Kỳ (Giải thơ Frederick Turner 2023)…
Mai Văn Phấn trong sách giáo khoa Ngữ văn
| Văn bản | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Con chào mào (in trong Bầu trời không mái che, 2010) | Ngữ văn 6 Kết nối tri thức, tập 1 – Bài 3 (Yêu thương và chia sẻ), đọc kết nối chủ điểm | Soạn bài · Tóm tắt |
| Nhật kí đô thị hóa | Ngữ văn 9 Cánh diều, tập 2 – Bài 7 (Thơ tám chữ và thơ tự do), thực hành đọc hiểu | Chưa có bài |
| Gai | Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo, tập 2 – Bài 8 (Cái tôi – thế giới độc đáo), đọc mở rộng theo thể loại | Chưa có bài |
Ba bài thơ ở ba cấp lớp cho thấy ba gương mặt của cùng một người viết. Ở lớp 6, đó là nhà thơ của thiên nhiên và lòng nhân hậu. Ở lớp 9, Nhật kí đô thị hóa đặt kỷ niệm làng quê cạnh những đổi thay của phố thị. Ở lớp 11, bài Gai nằm trong bài học về cái tôi trữ tình độc đáo, nghĩa là học sinh được làm quen với chặng thơ cách tân, đòi hỏi đọc chậm hơn.
Ngoài bài soạn, ai muốn tìm hiểu sâu hơn có thể đọc hai bài nghiên cứu Văn VN đã đăng: Mai Văn Phấn và Hành trình thơ vào cõi khác và hai tham luận về thơ Mai Văn Phấn của Đào Duy Hiệp và Đỗ Quyên. Với học sinh, đọc lại Con chào mào sau khi biết hành trình của tác giả có lẽ là cách tốt nhất để thấy một bài thơ “dễ” cũng có thể chứa cả một quan niệm sống.