Con sen là từ cũ chỉ cô gái đi ở, làm đầy tớ trong các gia đình thành thị thời trước, mang ý coi khinh. Trên mạng xã hội, “con sen” hay gọi tắt “sen” lại là cách người nuôi chó mèo tự gọi mình một cách đùa vui, còn con vật được gọi là “boss” hoặc “hoàng thượng”. Cùng một chữ, hai nghĩa cách nhau gần trăm năm.
| Nghĩa cũ | Người hầu gái, đầy tớ gái trong nhà khá giả ở thành thị thời trước |
| Nghĩa lóng | Người nuôi thú cưng, tự nhận là kẻ hầu hạ “boss” chó mèo |
| Loại từ | Danh từ; “con” là loại từ, “sen” là phần chính |
| Sắc thái | Nghĩa cũ: coi thường. Nghĩa lóng: tự giễu, thân mật |
Con sen ngày xưa là ai?
Từ điển tiếng Việt xếp con sen vào lớp từ cũ: cô gái làm đầy tớ cho các gia đình ở thành phố thời trước, kèm lời ghi chú là từ có hàm ý coi khinh. Đi cặp với nó là thằng nhỏ, chỉ cậu con trai đi ở. Đó là những đứa trẻ, những cô gái từ quê ra phố, quét nhà, nấu cơm, giặt giũ, trông em cho chủ để đổi lấy chỗ ăn ở và chút tiền công.
Năm 1936, Vũ Trọng Phụng viết phóng sự Cơm thầy cơm cô, đóng vai người đi xin việc để ghi lại đời sống của những người đi ở ở Hà Nội. Qua trang phóng sự, chữ “con sen” hiện ra cùng cả một thân phận: nghèo, xa nhà, sống nhờ dưới mái nhà người khác. Cái sắc thái coi thường không nằm sẵn trong chữ “sen”; nó nằm ở cách xã hội cũ đối xử với người làm thuê trong nhà, rồi đọng lại trong từ.
Chữ “sen” ở đây từ đâu ra thì đến giờ chưa có lời giải chắc chắn. Có người đoán nó mượn âm từ tiếng Pháp, nhưng chưa thấy tài liệu nào đưa ra bằng chứng thuyết phục, nên chỉ nên coi là giả thuyết. Có một điều chắc: “sen” người ở không dính dáng gì tới hoa sen.
Sen, sến, ô sin: đừng gọi lẫn
| Từ | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| Con sen (nghĩa cũ) | Hầu gái thời trước | Coi thường, chỉ nên dùng khi kể chuyện xưa, phân tích văn học |
| Sen (nghĩa mạng) | Người nuôi chó mèo | Tự giễu, vui; người nói thường là chính chủ nuôi |
| Ô sin | Người giúp việc nhà | Khẩu ngữ, có thể làm người được gọi tự ái |
| Người giúp việc | Người làm việc nhà có trả công | Trung tính, dùng được trong mọi văn bản |
| Sến | Ủy mị, quá đà cảm xúc | Khác hẳn, có dấu sắc |
Chữ cuối cùng hay bị gõ sai. “Bộ phim này sến quá” là chê ủy mị, nghĩa nằm ở bài sến súa nghĩa là gì; còn “sen” không dấu mới là người hầu mèo. Bỏ quên một dấu sắc là cả câu lạc đề.
Từ người đi ở thành người hầu mèo
Cách gọi đùa này nảy ra trong các hội nhóm nuôi thú cưng trên mạng. Ai nuôi mèo đều hiểu cảm giác: dậy sớm đổ hạt, dọn khay cát, mua pate, chiều theo tính khí thất thường của một con vật nặng vài ký. Thế là chủ nuôi tự hạ mình xuống làm “sen”, còn con mèo lên ngôi “boss”, “hoàng thượng”. Chưa rõ ai dùng đầu tiên và từ năm nào; chỉ biết cặp từ này lan rất nhanh, rồi lan sang cả người nuôi chó, nuôi chim.
Điểm hay là cái nghĩa cũ bị đảo ngược. Ngày trước, bị gọi “con sen” là bị hạ thấp. Còn khi một người nuôi mèo tự nhận “kiếp con sen”, họ đang khoe một cách khéo rằng họ thương con vật đến mức chịu làm đầy tớ cho nó. Giọng ấy là giọng tự giễu, giống kiểu than ăn cẩu lương trên mạng: than mà thật ra vui.
Gọi “sen” trong tin nhắn và bài đăng
- Caption ảnh mèo: Boss vừa đạp đổ cốc trà sữa thứ hai trong tuần. Sen chỉ biết lau và im lặng.
- Nhắn cho bạn: Tối nay tao không đi được, phải ở nhà làm con sen, hoàng thượng nhà tao vừa tiêm phòng về.
- Hỏi đáp trong hội nhóm: Các sen ơi, mèo nhà mình bỏ ăn hai bữa rồi, nên đưa đi khám ở đâu ạ?
- Đùa giữa bạn thân: Hôm nay con sen của tao được lĩnh lương, phải dẫn đi ăn lẩu mới được.
- Trong bài văn phân tích: Nhân vật là một con sen mười hai tuổi, rời làng ra phố đi ở.
Câu thứ tư cần cẩn thận: gọi bạn là “con sen” chỉ ổn khi hai người thân tới mức hiểu đó là đùa. Với người lạ, đồng nghiệp hay người lớn tuổi, nó dễ nghe như một lời chê bai.
Khi viết nghiêm túc thì gọi thế nào?
Trong văn bản trang trọng, bài văn nghị luận, đơn từ, nên thay bằng từ trung tính. Nói về nghề nghiệp thì dùng người giúp việc gia đình; nói về người nuôi thú cưng thì dùng chủ nuôi, người nuôi mèo. Đặc biệt không nên gọi người giúp việc thật ngoài đời là “con sen” hay “ô sin”, dù với giọng đùa: chữ này mang cả một lớp coi khinh của xã hội cũ. Người hầu trong nhà quyền quý thời phong kiến còn có những tên gọi khác, như nô bộc, nô tì trong sách cổ, và đều không hợp để gọi người làm việc nhà hôm nay.
Cách thử nhanh: nếu người được nhắc tới là chính bạn và người nghe biết bạn nuôi mèo, chữ “sen” vô hại; nếu là ai khác, hãy đổi từ.
Boss, hoàng thượng và kiếp con sen
Sen và boss là gì?
Là cặp từ lóng của giới nuôi thú cưng. Boss (tiếng Anh nghĩa là ông chủ) là con chó, con mèo được chiều chuộng; sen là người chủ nuôi, đóng vai kẻ hầu hạ nó. Hai từ đi cùng nhau mới đủ ý đùa.
Con sen trên Facebook nghĩa là gì?
Phần lớn trường hợp là người nuôi thú cưng tự gọi mình, nhất là trong các hội nhóm nuôi mèo. Đôi khi bạn thân cũng gọi nhau là “con sen” để trêu, nhưng cách này chỉ hợp khi hai bên đều hiểu là đùa.
Kiếp con sen là sao?
Là cách than vui về việc phải chăm thú cưng: cho ăn, dọn vệ sinh, đưa đi khám, chịu cào cấu. Người nói thường không buồn thật mà đang kể khổ để khoe mình thương con vật.
Gọi người giúp việc là con sen có được không?
Không nên. Từ điển ghi rõ từ này mang hàm ý coi khinh. Gọi “người giúp việc”, “cô”, “chị” kèm tên là cách tôn trọng hơn.