Soạn bài Tính đa nghĩa trong bài thơ Bánh trôi nước giúp các em chuẩn bị văn bản đọc mở rộng theo thể loại của Bài 2 (Giá trị của văn chương), sách Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo tập một (văn bản trang 43 – 45). Bài soạn trả lời đủ 5 câu hỏi Suy ngẫm và phản hồi ở trang 45, kèm phần tìm hiểu nhanh về luận đề, bố cục của văn bản.
Tìm hiểu chung văn bản Tính đa nghĩa trong bài thơ Bánh trôi nước
Đây là một văn bản nghị luận văn học: người viết phân tích bài thơ Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương để chứng minh bài thơ có nhiều tầng nghĩa. Vì văn bản còn được bảo hộ bản quyền, bài soạn chỉ tóm lược ý chính và trích dẫn ngắn.
Tác giả và bài thơ được bàn luận
- Tác giả văn bản: Vũ Dương Quỹ, nhà giáo, tác giả nhiều sách bình giảng, hướng dẫn học văn cho học sinh phổ thông.
- Đối tượng bàn luận: bài thơ Nôm Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương (thể thất ngôn tứ tuyệt), một bài thơ hai nghĩa tiêu biểu của “Bà chúa thơ Nôm”.
Toàn văn bài thơ được trích trong văn bản:
Thân em vừa trắng lại vừa tròn,
Bảy nổi ba chìm với nước non.
Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn,
Mà em vẫn giữ tấm lòng son.
Luận đề và bố cục
- Luận đề: được nêu gọn trong câu “Bài thơ đặc sắc ở tính đa nghĩa, giàu cảm xúc.”
- Phần 1 (đoạn mở đầu): giới thiệu Hồ Xuân Hương và bài thơ, nêu nhận định bao trùm – chiếc bánh trôi nói hộ tâm sự của biết bao con người.
- Phần 2 (đoạn “Nghĩa thứ nhất…”): phân tích lớp nghĩa tả thực, tức hình dáng chiếc bánh và cách làm bánh.
- Phần 3 (từ “Nghĩa thứ hai…” đến trước đoạn cuối): phân tích lớp nghĩa ẩn dụ: vẻ đẹp, cuộc đời và phẩm giá người phụ nữ qua từng cặp câu thơ.
- Phần 4 (đoạn cuối): khẳng định lại giá trị nội dung, nghệ thuật của bài thơ.
Suy ngẫm và phản hồi (trang 45)
Sách nêu 5 câu hỏi sau khi đọc. Các em đọc kĩ văn bản trong sách trước khi đối chiếu gợi ý dưới đây.
Câu 1: Cách trình bày khách quan và chủ quan trong đoạn văn “Nghĩa thứ nhất…”
Đề đầy đủ: Cách trình bày vấn đề khách quan và chủ quan được thể hiện như thế nào trong đoạn văn từ “Nghĩa thứ nhất” đến “của biết bao người”?
Trả lời:
- Trình bày khách quan: người viết đưa ra những thông tin có thể kiểm chứng về chiếc bánh trôi: làm bằng bột nếp nên màu trắng, viên tròn; bột nhiều nước thì nát, ít nước thì rắn; thả vào nước nguội thì chìm, khi nước sôi và bánh chín sẽ nổi lên; nhân đường bên trong luôn đỏ ngọt; bánh gắn với ngày lễ, ngày hội. Đây là phần miêu tả đúng như thực tế, ai làm bánh cũng thấy.
- Trình bày chủ quan: xen vào đó là cảm nhận, đánh giá riêng của người viết: khen Hồ Xuân Hương biết miêu tả sự vật, thấy chiếc bánh hiện ra đáng yêu, thích thú với điệu nói “Thân em…”, “Mà em…” duyên dáng, khiêm nhường; đặt câu hỏi phải chăng nhà thơ đã thổi hồn vào chiếc bánh.
⇒ Hai cách trình bày đan xen hợp lí: phần khách quan làm rõ nghĩa thực của bài thơ, phần chủ quan dẫn dắt người đọc sang nghĩa thứ hai – lời tâm sự của con người ẩn sau chiếc bánh.
Câu 2: Mối quan hệ giữa luận đề, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng
Trả lời:
| Thành phần | Nội dung trong văn bản |
|---|---|
| Luận đề | Tính đa nghĩa của bài thơ Bánh trôi nước. |
| Luận điểm 1 | Lớp nghĩa tả thực – chiếc bánh trôi cùng cách làm ra nó. |
| Lí lẽ, bằng chứng cho luận điểm 1 | Màu trắng, hình tròn; rắn hay nát do nước nhiều hay ít; chìm khi nước nguội, nổi khi chín; nhân đường đỏ không đổi; cách xưng “em” khiến chiếc bánh như có linh hồn. |
| Luận điểm 2 | Lớp nghĩa ẩn dụ – vẻ đẹp, số phận và phẩm hạnh người phụ nữ dưới chế độ phong kiến. |
| Lí lẽ, bằng chứng cho luận điểm 2 | Hai câu đầu: vẻ đẹp và cuộc đời chìm nổi (cách xưng “thân em” của ca dao, từ “tròn” nhiều nghĩa, thành ngữ “ba chìm bảy nổi” được vận dụng sáng tạo, cụm “với nước non”). Hai câu cuối: thân phận bị phụ thuộc và tấm lòng son (hai từ “rắn”, “nát”, cặp từ “mặc dầu… mà”, hình ảnh “tấm lòng son”). |
Mối quan hệ: luận đề là ý bao trùm, được cụ thể hóa thành hai luận điểm tương ứng với hai tầng nghĩa. Mỗi luận điểm được làm rõ bằng lí lẽ (lời giải thích, nhận xét của người viết) và bằng chứng (câu chữ trong bài thơ, thành ngữ, ca dao, hiểu biết về cách làm bánh). Lí lẽ và bằng chứng đi liền nhau, cùng hướng về việc chứng minh luận đề.
Câu 3: Tác dụng của một số lí lẽ, bằng chứng tiêu biểu
Trả lời: Có thể chọn phân tích các lí lẽ, bằng chứng sau:
- Bằng chứng về cách làm bánh (nhiều nước thì nát, ít nước thì rắn; nước sôi bánh mới nổi): giúp người đọc, nhất là những bạn chưa từng làm bánh trôi, hiểu vì sao Hồ Xuân Hương viết “bảy nổi ba chìm”, “rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn”. Nhờ hiểu đúng nghĩa thực, nghĩa ẩn dụ trở nên thuyết phục, không bị suy diễn.
- Lí lẽ về cách xưng “thân em” gắn với ca dao than thân: cho thấy bài thơ kế thừa truyền thống văn học dân gian, đồng thời chỉ ra sắc thái vừa khiêm nhường vừa đáng thương trong lời tự giới thiệu của người phụ nữ.
- Lí lẽ về cặp từ “mặc dầu… mà”: làm nổi bật thế đối lập giữa hoàn cảnh bị phụ thuộc và phẩm chất kiên định, từ đó khẳng định bản lĩnh của người phụ nữ vượt lên số phận. Đây là bằng chứng ngôn ngữ cụ thể, có sức nặng hơn những lời nhận xét chung chung.
⇒ Các lí lẽ, bằng chứng được chọn lọc, sắp xếp theo trình tự câu thơ, vừa giúp người đọc hiểu sâu từng chữ, vừa củng cố vững chắc luận đề về tính đa nghĩa.
Câu 4: Em có đồng tình với ý kiến “Lời một chiếc bánh nói hộ biết bao con người”?
Đề đầy đủ: Em có đồng tình với ý kiến của tác giả về bài thơ Bánh trôi nước: “Lời một chiếc bánh nói hộ biết bao con người” hay không? Vì sao? Từ đó, em hiểu thêm điều gì về thân phận và phẩm chất của người phụ nữ trong xã hội phong kiến?
Trả lời:
- Em đồng tình, vì lời tự bạch của chiếc bánh không chỉ là chuyện của riêng Hồ Xuân Hương. Cuộc đời “bảy nổi ba chìm”, số phận bị người khác “nặn” cho rắn hay nát là cảnh ngộ chung của biết bao người phụ nữ ngày xưa: không được tự chọn hôn nhân, phải phụ thuộc vào cha, chồng, con. Mượn một chiếc bánh nhỏ bé, nhà thơ đã cất lên tiếng nói thay cho những người không có quyền lên tiếng.
- Điều em hiểu thêm: người phụ nữ xưa tuy bị coi nhẹ, phải chịu nhiều bất công nhưng có vẻ đẹp đáng quý cả bên ngoài lẫn bên trong. Họ không buông xuôi theo hoàn cảnh mà vẫn giữ được lòng thủy chung, nhân hậu, giữ phẩm giá của mình. Chính sự đối lập giữa thân phận và phẩm chất ấy khiến người đọc vừa thương vừa kính trọng họ.
Câu 5: Suy nghĩ về cách tiếp nhận một bài thơ
Đề: Từ những cách hiểu về bài thơ Bánh trôi nước được nêu trong văn bản, em có suy nghĩ gì về cách tiếp nhận một bài thơ?
Trả lời:
- Đọc thơ không nên dừng ở nghĩa bề mặt của câu chữ. Cần hiểu đúng nghĩa thực trước (ở đây là hiểu cách làm bánh trôi), rồi từ đó tưởng tượng, liên tưởng để tìm ra nghĩa ẩn dụ, biểu tượng.
- Cần chú ý những từ ngữ, hình ảnh “mở”, có khả năng gợi nhiều nghĩa (như “tròn”, “rắn nát”, “tấm lòng son”), đặt chúng trong mối liên hệ với hoàn cảnh xã hội, cuộc đời tác giả và truyền thống văn học.
- Mỗi người đọc có thể có cảm nhận riêng, nhưng cách hiểu phải dựa trên bằng chứng trong văn bản, tránh suy diễn tùy tiện.
- Tiếp nhận một bài thơ đa nghĩa là quá trình đồng cảm với tác giả, qua đó người đọc cũng hiểu thêm về con người và cuộc sống.
Kết luận
Văn bản Tính đa nghĩa trong bài thơ Bánh trôi nước là một mẫu nghị luận văn học ngắn gọn, mạch lạc: từ nghĩa thực đến nghĩa ẩn dụ, mỗi luận điểm đều có lí lẽ và bằng chứng rõ ràng. Khi soạn bài, các em cần nắm luận đề, hai luận điểm, cách phối hợp trình bày khách quan – chủ quan, và rút ra cho mình cách đọc một bài thơ nhiều tầng nghĩa.
Xem thêm: