Thuyết minh về một danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử – Dàn ý + 12 bài văn mẫu (lớp 9)

Ở rìa phía nam đồng bằng sông Hồng, nơi những cánh đồng lúa Ninh Bình chạm vào các khối đá vôi dựng đứng, có một vùng đất phải ngồi thuyền mới hiểu hết: Quần thể danh thắng Tràng An. Tháng 6 năm 2014, tại kì họp của Ủy ban Di sản thế giới ở Đô-ha (Qatar), Tràng An được ghi danh cùng lúc vì giá trị văn hóa và giá trị thiên nhiên, trở thành di sản thế giới hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam, cũng là đầu tiên ở Đông Nam Á.

Vùng di sản rộng 6.226 ha, xung quanh là vùng đệm khoảng 6.026 ha. Trong ranh giới ấy có ba khu vực mà khách thường nghe tên riêng: khu du lịch sinh thái Tràng An, Tam Cốc – Bích Động và Cố đô Hoa Lư. Gộp lại, chúng làm thành một khối liền: núi đá vôi trùng điệp, thung lũng ngập nước, hang xuyên thủy nối các thung với nhau, đền chùa nép dưới chân vách đá. Từ bến thuyền, khách đi theo những tuyến định sẵn, mỗi tuyến qua vài hang và vài thung, chuyến đi thường mất vài giờ.

Cảnh quan Tràng An là sản phẩm của một quá trình kéo dài hàng triệu năm. Nước mưa thấm vào khe nứt, hòa tan dần đá vôi, nới rộng khe thành hang, rồi chia khối núi lớn thành những ngọn hình nón, hình tháp đứng rời nhau giữa các thung lũng phẳng. Đó là kiểu địa hình karst, và ở Tràng An quá trình ấy đã đi rất xa: khối núi liền ngày trước nay chỉ còn là những ngọn đá đứng riêng rẽ. Ngồi trên thuyền đi qua một hang xuyên thủy, người ta thấy trần đá thấp dần đến mức phải cúi đầu, rồi bất ngờ thuyền trôi ra một thung nước sáng, bốn bề là vách núi phủ cây.

Điều làm Tràng An khác nhiều vùng núi đá vôi khác là dấu vết con người. Trong các mái đá và hang động, giới khảo cổ tìm được nhiều di chỉ thời tiền sử. Những lớp đất ấy cho biết người xưa đã sống ở đây và thích ứng với những biến đổi lớn của môi trường suốt hơn 30.000 năm, đó là lí do Tràng An được công nhận cả tiêu chí văn hóa. Lớp lịch sử gần hơn là thế kỉ X, khi Đinh Bộ Lĩnh chọn Hoa Lư làm kinh đô. Núi đá vây quanh thung lũng tạo nên thế hiểm để phòng thủ. Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và vua Lê Đại Hành hiện còn trong khu cố đô, nhắc người đến thăm rằng cảnh đẹp này từng là nơi đặt vận mệnh một quốc gia.

Như vậy, giá trị của Tràng An không nằm ở riêng một hang đẹp hay một ngôi đền cổ. Nó nằm ở sự đan xen: con người đã sống trong lòng tự nhiên, dùng núi làm thành, dùng sông làm đường, và để lại dấu vết qua từng thời kì mà vẫn không phá vỡ cảnh quan. Hiếm nơi nào cho học sinh thấy rõ đến thế mối quan hệ giữa địa lí và lịch sử.

Danh hiệu thế giới đi kèm trách nhiệm. Trong vùng lõi có làng xóm, ruộng đồng và người dân sinh sống, nên việc giữ cho nước trong, rừng trên núi không bị chặt, hang động không bị xây thêm công trình là điều kiện bắt buộc để danh hiệu được duy trì. Giữ được thế cân bằng giữa bảo tồn và du lịch một phần phụ thuộc vào cách hàng triệu lượt khách cư xử mỗi năm.

Nếu có dịp đến, bạn hãy chọn chuyến thuyền buổi sớm, khi sương còn đọng trên mặt nước và tiếng mái chèo nghe rõ hơn tiếng người. Mặc áo phao, ngồi yên khi qua hang thấp, và mang theo một túi nhỏ để đựng lại vỏ chai, giấy kẹo của chính mình. Tràng An đã đợi hàng triệu năm để có hình dạng này; một buổi sáng giữ gìn của mỗi người là điều không quá khó.

Một giọt mưa có thể khoét rỗng một ngọn núi không? Ở Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, câu trả lời là có, miễn là cho nó đủ thời gian. Vùng núi đá vôi này nằm cách Đồng Hới vài chục cây số về phía tây bắc, xưa thuộc Quảng Bình, nay thuộc tỉnh Quảng Trị. Nơi đây có khoảng 300 hang động lớn nhỏ, trong đó có hang Sơn Đoòng, hang động tự nhiên lớn nhất thế giới được biết tới cho đến nay.

Muốn hiểu Phong Nha, cần bắt đầu từ hóa học. Khi rơi qua bầu khí quyển rồi thấm qua lớp đất, nước mưa hòa tan khí các-bô-níc và trở thành một dung dịch a-xít các-bô-níc rất yếu. Đá vôi có thành phần chính là can-xi các-bô-nát, chất bị a-xít yếu ấy hòa tan từ từ. Nước len theo những khe nứt trong đá, mỗi năm chỉ mang đi một lượng rất nhỏ, nhưng khe càng rộng thì nước chảy vào càng nhiều, và sự hòa tan càng nhanh. Qua thời gian địa chất, khe nứt thành đường hầm, đường hầm thành hang, những dòng suối trên mặt chui xuống lòng núi thành sông ngầm. Kiểu địa hình được tạo ra như vậy gọi là karst, hay các-xtơ.

Quá trình ấy cũng có chiều ngược lại. Khi nước chứa can-xi các-bô-nát nhỏ giọt từ trần hang, một phần khí các-bô-níc thoát ra, chất đá vôi hòa trong nước lắng đọng lại thành một lớp mỏng. Lớp này chồng lên lớp khác, từ trần mọc xuống thành nhũ đá, từ nền mọc lên thành măng đá. Những hình thù mà người dẫn đường gọi là sư tử, là tiên nữ, là mâm xôi thực chất là kết quả của hàng vạn năm nước nhỏ giọt đều đặn ở cùng một chỗ.

Điều khiến các nhà khoa học coi trọng Phong Nha – Kẻ Bàng là tuổi của nó. Khối đá vôi ở đây bắt đầu trải qua quá trình karst từ khoảng 400 triệu năm trước, thuộc đại Cổ sinh, nên được xem là vùng karst lớn cổ nhất châu Á. Trải qua nhiều lần vỏ Trái Đất nâng lên, mực nước biển thay đổi, hang động ở đây hình thành thành nhiều tầng chồng lên nhau, ghi lại lịch sử Trái Đất như một cuốn sách bằng đá. Năm 2003, UNESCO ghi danh vườn quốc gia này là di sản thiên nhiên thế giới vì giá trị địa chất, địa mạo; năm 2015, danh hiệu được mở rộng.

Với khách tham quan, cửa vào quen thuộc nhất là động Phong Nha. Sông Son chảy thẳng vào miệng động rồi tiếp tục trôi trong lòng núi thành sông ngầm, nên khách vào động bằng thuyền, nhìn vách đá hai bên sáng lên dưới ánh đèn. Hang Sơn Đoòng thì xa và khó tới hơn nhiều. Tháng 4 năm 2009, đoàn thám hiểm của Hiệp hội Nghiên cứu Hang động Anh (BCRA) khảo sát hang và công bố những số đo khiến cả thế giới chú ý: lòng hang chính dài hơn 5 km, có đoạn cao 200 m, rộng 150 m. Trong hang có những khoảng trần sụp tạo thành giếng trời, ánh sáng lọt xuống đủ để cây rừng mọc ngay dưới lòng đất.

Từ một giọt mưa đến một cái hang đủ chỗ cho rừng cây là cả một chặng đường mà con người chỉ được chứng kiến lát cắt cuối cùng. Vì vậy, khi vào hang, xin đừng bẻ, đừng khắc tên lên nhũ đá: thứ ta làm gãy trong một giây cần hàng nghìn năm mới mọc lại được vài phân. Lần tới đứng trong động Phong Nha, bạn hãy dừng lại một chút, ngước nhìn đầu một nhũ đá và đợi xem giọt nước tiếp theo rơi xuống lúc nào.

Đứng trước cổng Nam Thành nhà Hồ, người ta không biết nên nhìn vào đâu trước: vòm cửa cao hơn mái một ngôi nhà ba tầng, hay những khối đá vôi xanh xám chồng khít lên nhau, có khối nặng hơn mười tấn. Không có máy cẩu, không có xe tải, người thời ấy đã đưa chúng lên cao bằng cách nào? Câu hỏi đó là lối vào hay nhất để tìm hiểu tòa thành đá ở Thanh Hóa này.

Thành được xây năm 1397, khi Hồ Quý Ly còn là quyền thần của triều Trần. Không lâu sau, ông lập ra nhà Hồ, và tòa thành trở thành kinh đô của vương triều mới, thường được gọi là Tây Đô. Vương triều Hồ chỉ tồn tại đến năm 1407, nhưng công trình mà nó để lại đã đứng vững hơn sáu thế kỉ.

Thành nội có mặt bằng gần vuông. Số đo thường được dẫn là khoảng 870 m theo chiều bắc – nam và hơn 880 m theo chiều đông – tây, dù các tài liệu cũ và các lần đo đạc sau này cho những con số không hoàn toàn khớp nhau. Bốn mặt thành mở bốn cổng theo bốn hướng. Cổng Nam là cổng chính và lớn nhất, gồm ba cửa vòm cuốn, cao khoảng 9,5 m. Mặt ngoài tường thành ghép bằng những khối đá được đẽo vuông, cạnh sắc, mặt phẳng, xếp khít lên nhau theo lối so le để mạch đá không chạy thẳng một đường. Phần vòm cửa được ghép từ những phiến đá cong, đặt kề nhau như các múi bưởi, lực đè từ trên xuống dồn ra hai bên nên vòm càng nặng càng chặt.

Chính kĩ thuật ấy làm nên giá trị đặc biệt của di tích. Một tòa thành bằng đá quy mô lớn như thế rất hiếm ở Việt Nam và ở cả Đông Nam Á. Di tích này còn ghi dấu một giai đoạn biến động, khi một vương triều mới tiến hành cải cách và chuẩn bị chống ngoại xâm. Ngày 27 tháng 6 năm 2011, UNESCO ghi danh Thành nhà Hồ vào danh sách di sản văn hóa thế giới.

Phần lớn cung điện bên trong đã không còn, những gì khách thấy hôm nay chủ yếu là bốn cổng, các đoạn tường thành và dấu tích đàn tế Nam Giao ở gần đó. Vì vậy, đến Thành nhà Hồ không phải để ngắm sự lộng lẫy mà để đọc những gì đá kể lại. Đặt bàn tay lên một khối đá ở chân thành, cảm thấy hơi lạnh và những vết đục còn sót, ta mới hiểu sức người đã dồn vào nơi này lớn đến mức nào.

Sau hơn sáu trăm năm, câu hỏi ban đầu vẫn chưa có lời đáp trọn vẹn. Người xưa khai thác đá ở đâu, vận chuyển bằng cách nào, nâng những khối nặng trên mười tấn lên cao gần mười mét ra sao? Có lẽ chính những điều chưa biết ấy làm cho tòa thành đá giữa đồng lúa Thanh Hóa cứ hút người ta quay lại.

Con rùa đá ấy không ngẩng cao đầu như rồng trên mái đình. Nó cúi thấp, bốn chân bám xuống nền, lưng gánh một tấm bia cao hơn người đứng cạnh. Trong khu thứ ba của Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội có tám mươi hai con rùa như thế, xếp thành hàng hai bên giếng Thiên Quang, mỗi con mang trên lưng một tấm bia ghi tên những người đỗ tiến sĩ ngày xưa.

Muốn hiểu những tấm bia, phải lùi lại gần một nghìn năm. Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu để thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết của Nho giáo. Năm 1076, vua Lý Nhân Tông lập Quốc Tử Giám ngay bên cạnh, nơi sách sử thường gọi là ngôi trường đại học sớm nhất của nước ta. Hơn bốn thế kỉ sau, năm 1484, vua Lê Thánh Tông cho khắc bia đề danh những người đỗ tiến sĩ, bắt đầu từ khoa thi năm 1442. Từ đó, mỗi khoa thi được ghi lại trên một tấm bia riêng.

Tám mươi hai tấm bia còn lại hôm nay ghi tên tiến sĩ của các khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779. Bia làm bằng đá, mặt bia khắc chữ Hán: ngoài danh sách người đỗ còn có bài văn nói về khoa thi, về việc triều đình trọng người tài. Chọn rùa làm đế bia không phải ngẫu nhiên. Có lẽ vì rùa sống lâu, chậm mà bền, nên người xưa chọn nó làm đế, như gửi gắm mong muốn cho tên tuổi người học giỏi và cái học ấy còn mãi.

Nhìn kĩ, mỗi tấm bia một vẻ. Có tấm hoa văn chạm dày, có tấm đơn giản hơn, có tấm chữ đã mờ vì mưa nắng. Những con rùa cũng khác nhau, con đầu nhỏ cổ dài, con mai dày mập mạp, dấu vết tay nghề của thợ đá qua nhiều đời. Vì được dựng vào những thời điểm khác nhau, cả hàng bia trở thành một cuốn biên niên bằng đá, cho các nhà nghiên cứu hiểu thêm về giáo dục, chữ viết, điêu khắc và cả cách người xưa nhìn nhận chuyện học.

Giá trị đó đã được thừa nhận ở nhiều cấp. Năm 2015, hệ thống 82 bia tiến sĩ được xếp vào danh mục bảo vật quốc gia; trước đó, bia cũng đã được UNESCO đưa vào chương trình di sản tư liệu thế giới. Chúng là một phần quan trọng nhất làm nên ý nghĩa của Văn Miếu – Quốc Tử Giám, bên cạnh gác Khuê Văn dựng năm 1805 mà nhiều người quen thấy trong các biểu tượng của Hà Nội.

Đến thăm vườn bia, em không cần nhớ hết các khoa thi. Hãy chọn một tấm, đọc dòng chú thích bên cạnh, rồi hình dung một người trẻ từ một làng quê xa đã đi bộ hàng tuần ra kinh thành, đèn sách bao nhiêu năm để tên mình được khắc lên đá. Và hãy nhớ rằng bia chỉ đẹp khi còn nguyên: không chạm tay, không leo lên đầu rùa để chụp ảnh. Tám mươi hai tấm bia đã đứng qua nhiều thế kỉ, quay về phía mặt giếng vuông in bóng trời, và chúng cần thêm nhiều thế kỉ nữa.

Hai con số 843 và 390 không có nghĩa gì với người lạ, nhưng với người hiểu lịch sử, chúng gắn với buổi trưa ngày 30 tháng 4 năm 1975 ở trung tâm Sài Gòn. Đó là số hiệu của hai chiếc xe tăng Quân Giải phóng đã tiến vào Dinh Độc Lập, khoảnh khắc khép lại cuộc chiến tranh kéo dài nhiều năm và mở ra ngày đất nước thống nhất.

Dinh Độc Lập ở ngay lõi trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, trong một khuôn viên rộng nhiều cây xanh. Tòa nhà được khởi công ngày 1 tháng 7 năm 1962 trên nền dinh thự cũ từ thời Pháp thuộc, theo thiết kế của kiến trúc sư Ngô Viết Thụ, và khánh thành ngày 31 tháng 10 năm 1966. Đây từng là nơi ở và làm việc của Tổng thống chính quyền Việt Nam Cộng hòa.

Những ngày cuối của cuộc chiến diễn ra ngay tại đây. Ngày 8 tháng 4 năm 1975, một máy bay F-5E cất cánh từ Biên Hòa đã ném bom xuống Dinh. Ba tuần sau, các cánh quân Giải phóng tiến vào thành phố. Theo lời kể của các nhân chứng, xe tăng 843 do Đại đội trưởng Bùi Quang Thận chỉ huy đến trước, rẽ vào cổng phụ và dừng lại; ngay sau đó, xe tăng 390 do Chính trị viên Vũ Đăng Toàn chỉ huy tăng tốc húc đổ cánh cổng chính. Khoảnh khắc chiếc xe tăng vượt qua cánh cổng sắt được ghi lại trong nhiều bức ảnh và về sau thành hình ảnh tượng trưng cho ngày thống nhất.

Chiếc xe 843 nguyên bản hiện được lưu giữ ở Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Còn tòa dinh, nay do Hội trường Thống Nhất quản lí, mở cửa cho khách đi qua các phòng họp, phòng khách, phòng làm việc ngày trước. Ngày 12 tháng 8 năm 2009, Dinh Độc Lập được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.

Giá trị của di tích nằm ở chỗ nó là một nhân chứng bằng vật thể. Học về ngày 30 tháng 4 trong sách, em biết sự kiện; đứng trước cánh cổng nơi xe tăng từng đi qua, em mới cảm được khoảng cách giữa một trang sử và một con người thật. Cánh cổng hôm nay mở ra đón từng đoàn khách, từng lớp học sinh vào tham quan. Nhìn dòng người đi qua yên bình, em hiểu giá trị của bình yên ấy nằm ở chỗ đã có những người phải trả giá để có nó.

Bố dừng lại trước một ngôi tháp còn đứng được nửa thân, chỉ vào bức tường và hỏi tôi có thấy mạch vữa ở đâu không. Tôi ghé sát nhìn. Những viên gạch màu đỏ sẫm áp vào nhau khít đến mức như được đúc liền một khối. Câu hỏi của bố theo tôi suốt buổi sáng ở Thánh địa Mỹ Sơn, và cũng là điều tôi muốn kể đầu tiên khi giới thiệu nơi này.

Mỹ Sơn nằm trong một thung lũng đường kính chừng 2 km, bốn bề là đồi núi, ở miền Trung, không xa thành cổ Trà Kiệu. Từ khoảng thế kỉ IV và suốt gần một nghìn năm sau đó, đây là nơi các vương triều Chăm Pa hành lễ và cũng là nơi chôn cất vua chúa. Đã có thời thung lũng này có hơn 70 công trình đền tháp. Phần lớn đền thờ thần Shiva, mang dấu ấn rõ của nghệ thuật Ấn Độ: mỗi cụm có một tháp chính ở giữa, các tháp phụ bao quanh. Năm 1999, UNESCO ghi danh Thánh địa Mỹ Sơn là di sản văn hóa thế giới.

Điều kì lạ nhất ở Mỹ Sơn chính là những viên gạch mà bố hỏi tôi. Đền tháp xây bằng gạch nung màu đỏ, và cả phần trang trí cũng được chạm thẳng vào gạch chứ không phải gắn thêm những phiến đá chạm sẵn. Còn chất gắn các viên gạch lại với nhau thì đến nay vẫn chưa ai khẳng định chắc chắn. Có giả thuyết cho rằng người Chăm dùng nhựa của một loài cây ở miền Trung, có giả thuyết lại nói đó là thứ vữa làm từ chính loại đất sét dùng để nung gạch. Các nhóm chuyên gia trong và ngoài nước đã nghiên cứu nhiều năm mà câu trả lời vẫn còn bỏ ngỏ. Đứng trước một bức tường hơn nghìn năm tuổi vẫn còn đứng vững, tôi thấy sự chưa biết ấy cũng là một phần sức hút của di tích.

Đi sâu vào trong, câu chuyện bỗng nặng nề hơn. Nhiều tháp chỉ còn là nền móng, gạch vụn chất thành gò. Người hướng dẫn cho biết trong chiến tranh, bom Mỹ đã phá hủy phần lớn các công trình, trong đó có đền A1, ngôi đền được giới nghiên cứu xem là đẹp và quan trọng nhất ở Mỹ Sơn. Cạnh một nhóm tháp còn một hố bom sâu, cỏ mọc kín miệng. Thung lũng từng yên tĩnh cả nghìn năm, đã mất đi chỉ trong một khoảng thời gian rất ngắn.

Vì thế, Mỹ Sơn không nên được xem như một nơi để so độ đồ sộ với các quần thể đền đài khác trong khu vực. Đây là nơi để thấy trình độ kiến trúc của một nền văn hóa đã từng rực rỡ trên dải đất miền Trung, và để thấy chiến tranh có thể lấy đi những gì. Lúc ra về, tôi quay lại nhìn hố bom ấy một lần nữa. Trận mưa đêm trước để lại dưới đáy một vũng nước nhỏ, soi bóng một góc tháp gạch đỏ còn sót lại.

Chào các bạn lớp 9A của trường kết nghĩa ngoài Bắc! Mình học lớp 9 ở Thành phố Hồ Chí Minh, hôm nay xin làm hướng dẫn viên nhỏ cho chuyến tham quan Địa đạo Củ Chi. Các bạn đứng sát lại đây một chút nhé. Ngay dưới chân chúng ta, dưới lớp lá khô này, là một miệng hầm. Nếu mình không chỉ, các bạn có nhận ra không?

Chúng ta đang ở Bến Dược, một trong hai khu di tích mở cho khách tham quan; khu còn lại là Bến Đình. Từ trung tâm thành phố, đi xe chừng bảy mươi cây số theo hướng tây bắc là tới đây. Trong những năm kháng chiến, quân và dân Củ Chi đã đào một hệ thống đường hầm dài hơn 200 km trong lòng đất, nối các ấp, các xã với nhau. Hiện nay còn khoảng 120 km được bảo tồn. Phần các bạn sắp đi chỉ là một đoạn rất ngắn trong mạng lưới ấy.

Bây giờ mình đi dọc con đường mòn. Các bạn để ý mấy ụ đất trông như tổ mối kia. Đó là lỗ thông hơi của địa đạo, được ngụy trang để máy bay và lính đối phương không phát hiện. Đất ở Củ Chi là đất sét pha đá ong, khô thì rất cứng, nhờ vậy đường hầm ít bị sụt lở và chịu được sức nổ của nhiều loại bom. Hệ thống có ba tầng: tầng trên cách mặt đất chừng ba mét, tầng giữa sâu chừng sáu mét, tầng dưới cùng sâu hơn nữa, các tầng nối với nhau bằng những nắp hầm bí mật.

Đi tiếp một đoạn, chúng ta tới khu trưng bày các loại hầm chông. Các bạn đứng ngoài hàng rào và nhìn thôi nhé. Chông tre, chông sắt được giấu dưới lớp lá, dưới tấm ván lật, khiến những cuộc hành quân càn quét trở nên rất nguy hiểm. Đối phương từng dùng chó nghiệp vụ để đánh hơi lỗ thông hơi. Người dưới địa đạo bèn dùng xà phòng, quần áo cũ của lính Mỹ đặt ở cửa hầm để chó ngửi thấy mùi quen mà bỏ đi. Một miếng xà phòng mà thành cả một cách đánh trận.

Còn đây là bếp Hoàng Cầm. Khói bếp không bay thẳng lên mà được dẫn qua những đường rãnh dài, tản ra sát mặt đất như sương sớm, nên từ trên cao rất khó phát hiện. Dưới lòng đất còn có chỗ ngủ, giếng nước, kho lương thực, hầm chỉ huy, hầm cứu thương. Có những thời điểm, cả cuộc sống của một vùng dồn xuống dưới đất: ăn, ngủ, chữa bệnh, họp hành, thậm chí cả học hành.

Các bạn thấy cửa hầm bên phải chứ? Đoạn này cho khách xuống bò thử một quãng ngắn. Trước khi xuống, mình dặn mấy điều. Ai sợ chỗ hẹp, khó thở thì cứ ở trên, không ai cười cả. Đi theo người phía trước, không dừng lại giữa đường hầm. Tắt đèn điện thoại khi lên đến cửa ra để mắt quen dần với ánh sáng. Lúc chui lên, các bạn hãy thử đứng thẳng lưng, hít một hơi thật sâu, rồi nghĩ tới những người đã sống dưới đó không phải mười phút mà nhiều năm.

Tám trăm ba mươi chín: đó là số bậc đá người ta phải bước để đi từ chân núi lên tới đỉnh cột cờ Lũng Cú. Bài viết dưới đây là trang thông tin dành cho những ai chuẩn bị đến thăm nơi cực Bắc của Tổ quốc.

Vị trí. Cột cờ Lũng Cú đứng trên đỉnh Lũng Cú, còn gọi là núi Rồng (Long Sơn), cao khoảng 1.470 m so với mực nước biển, thuộc xã Lũng Cú, vùng đất trước đây thuộc tỉnh Hà Giang, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang. Nơi đây gần điểm cực Bắc của nước ta. Đường lên Lũng Cú đi qua cao nguyên đá, những bản làng của đồng bào Mông, Lô Lô và những thửa ruộng bậc thang nhỏ xen giữa núi.

Lịch sử. Tương truyền, cột cờ ở đây có từ thời Lý Thường Kiệt, ban đầu chỉ là một cây sa mộc. Thời Pháp thuộc, năm 1887, cột cờ được dựng lại; sau đó còn nhiều lần trùng tu, nâng cao. Năm 2010, cột cờ được xây mới với quy mô như ngày nay.

Cột cờ hôm nay. Cột hình bát giác, cao hơn 30 m tính cả phần chân đế (các nguồn ghi số đo chi tiết khác nhau). Chân cột có tám bức phù điêu bằng đá, khắc họa các thời kì lịch sử của đất nước và phong tục của đồng bào các dân tộc nơi đây. Trên đỉnh cột tung bay lá cờ Tổ quốc rộng 54 m².

Ba chặng đường lên đỉnh.

• Chặng một: 425 bậc từ chân núi lên nhà chờ. Đây là chặng dài nhất, nên đi chậm, dừng nghỉ ở các khúc quanh.
• Chặng hai: 279 bậc từ nhà chờ lên chân cột cờ. Đứng ở chân cột, khách đã nhìn thấy thung lũng và các bản làng phía dưới.
• Chặng ba: 135 bậc cầu thang nằm trong lòng thân cột, dẫn lên đỉnh.

Ý nghĩa. Cột cờ Lũng Cú là dấu mốc khẳng định chủ quyền nơi địa đầu. Với nhiều người, leo hết 839 bậc để chạm tay vào chân cột cờ là một cách tự nói với mình rằng đất nước bắt đầu từ đây. Với người dân sống dưới chân núi, lá cờ là hình ảnh quen thuộc mỗi sớm mở cửa.

Lưu ý khi tham quan. Mang giày đế bám, áo khoác gió vì nhiệt độ trên đỉnh thấp hơn dưới chân núi; mang nước uống và mang rác xuống theo mình. Giữ trật tự khi lên chặng cầu thang trong thân cột, nhường đường cho người đi xuống. Thời điểm đẹp nhất là buổi sáng trời quang: khi ấy đứng trên đỉnh có thể nhìn rõ những dãy núi nối nhau đến tận chân trời, và lá cờ đỏ nổi bật trên nền trời xanh.

Trên một con phố nhỏ ở Hội An, trước mặt tiền một ngôi nhà gỗ, có mấy cây gỗ tròn được dựng xiên, đầu tì vào khung mái. Khách đi qua thường tưởng đó là giàn trang trí, nhưng thật ra là cột chống tạm để ngôi nhà không đổ trong mùa mưa bão. Hình ảnh ấy khiến em muốn giới thiệu Hội An theo một cách khác: không chỉ là phố đèn lồng, mà là một di sản đang cần được chăm sóc từng ngày.

Phố cổ Hội An nằm ở hạ lưu sông Thu Bồn, gần cửa biển miền Trung. Từ khoảng thế kỉ XVI, XVII, nơi đây là một thương cảng sầm uất, thuyền buôn của người Hoa, người Nhật và thương nhân nhiều nước khác ghé vào trao đổi hàng hóa. Thương nhân ở lại lập phố, dựng nhà, xây hội quán, nên khu phố mang dấu ấn của nhiều nền văn hóa. Đến thế kỉ XIX, cảng thị suy dần, nhường chỗ cho Đà Nẵng; nhưng cũng nhờ lặng đi như thế mà khu phố ít bị xây mới, giữ được dáng vẻ xưa. Năm 1999, UNESCO ghi danh đô thị cổ Hội An là di sản văn hóa thế giới.

Trong khu phố cổ có hơn một nghìn di tích kiến trúc: nhà ở, nhà thờ tộc, đình, chùa, miếu, giếng cổ và cầu. Tiêu biểu nhất là Chùa Cầu, còn gọi là cầu Nhật Bản, một cây cầu có mái bắc qua lạch nước nhỏ chảy ra sông. Người Hoa để lại năm hội quán, dựng theo lối kiến trúc quê nhà của họ. Còn phần đông di tích là những ngôi nhà phố bằng gỗ, mặt hẹp, sâu hun hút, mái lợp ngói âm dương, nhiều nhà vẫn có người ở và buôn bán.

Chính vì là nhà gỗ và nhà ở thật, Hội An gặp những khó khăn mà một bảo tàng không bao giờ gặp. Theo các đợt khảo sát của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản văn hóa Hội An, nhiều di tích đã xuống cấp: mái ngói âm dương bị dột, đòn tay, rui, kèo mục nát, mối mọt xâm hại nặng, tường nứt. Trước mỗi mùa mưa bão, chính quyền và trung tâm bảo tồn phải chằng chống, gia cố những ngôi nhà yếu, thậm chí cả Chùa Cầu. Nhiều di tích thuộc sở hữu của các gia đình, có nhà không đủ tiền tu bổ theo đúng quy định, nên việc giữ gìn càng khó.

Theo em, bảo tồn Hội An không thể chỉ trông vào cơ quan nhà nước. Người dân giữ nhà cần được hỗ trợ cả kinh phí lẫn kĩ thuật để sửa đúng cách, không thay ngói âm dương bằng tôn, không thay cột gỗ bằng bê tông. Du khách có thể góp phần bằng những việc rất nhỏ: đi bộ thay vì đi xe vào phố cổ, mua vé tham quan, không tựa người, không viết vẽ lên tường gỗ, không trèo lên lan can để chụp ảnh. Một ngôi nhà gỗ đã đứng hơn trăm năm có thể bị tổn thương chỉ vì vài người vô ý.

Lần tới đi qua một ngôi nhà có cột chống, em mong mọi người dừng lại một chút thay vì vội vàng chụp tấm ảnh khác. Những cây gỗ xiên ấy nói lên một điều giản dị: di sản không tự đứng vững được, nó cần có người đỡ.

Sáng sớm, trên bãi cát hòn Bảy Cạnh có một vệt dài như vết bánh xe kéo từ mép nước lên tới bìa rừng. Đó không phải dấu xe mà là dấu bò của một con rùa mẹ vừa lên bờ đẻ trứng trong đêm. Những vệt như thế là lí do khiến nhiều người muốn biết về Côn Đảo không chỉ qua những trang sử đau thương, mà còn qua một mùa sinh sản kì diệu của tự nhiên.

Vườn quốc gia Côn Đảo được thành lập năm 1993, bao gồm cả rừng trên các hòn đảo lẫn vùng biển xung quanh. Nơi đây là khu đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế (khu Ramsar), với rừng nhiệt đới, rạn san hô và nhiều loài quý hiếm. Nổi tiếng nhất là rùa biển, chủ yếu là rùa xanh và đồi mồi. Rùa lên đẻ ở nhiều bãi cát trong vườn, nhưng đông nhất là bãi cát lớn của hòn Bảy Cạnh.

Mùa rùa lên đẻ rộ nhất bắt đầu từ khoảng tháng Tư và kéo dài nhiều tháng. Rùa mẹ thường lên bờ vào ban đêm, chọn chỗ cát mịn gần lùm cây, dùng chân đào tổ, đẻ trứng rồi lấp lại cẩn thận trước khi trở về biển. Ở tổ tự nhiên, trứng dễ bị ngập nước, bị động vật khác ăn hoặc bị người lấy trộm. Vì vậy, nhân viên kiểm lâm phải thức trắng nhiều đêm, chờ rùa đẻ xong thì đưa trứng về các hố ấp được bảo vệ, ghi chép cẩn thận từng tổ và thả rùa con về biển khi chúng nở. Ban đêm, khu vực bãi đẻ hạn chế người qua lại để rùa mẹ không bị đánh động.

Mối đe dọa với rùa không chỉ có thú săn mồi. Túi ni lông, chai nhựa, lưới đánh cá bỏ lại trôi trên biển có thể khiến rùa mắc vào hoặc nuốt phải. Rùa con vừa nở bò ra biển cũng có thể bị vướng giữa những mảng rác dạt vào bờ. Mỗi lượt khách tới Côn Đảo, vì thế, vừa là cơ hội để vườn quốc gia kể câu chuyện bảo tồn, vừa là một nguy cơ nếu người ấy bỏ lại rác.

Em từng đọc rằng nhiều du khách ra Côn Đảo chỉ mong được xem rùa đẻ. Nhưng có lẽ điều đáng làm hơn là đi dọc bờ biển và nhặt lên những gì không thuộc về nơi ấy. Một chai nhựa nằm trên bãi cát hôm nay là một chai nhựa ít hơn chắn đường một con rùa con đêm mai.

Thác Bản Giốc là một trong những thác nước đẹp nhất của nước ta, nằm trên sông Quây Sơn, ngay đường biên giới Việt Nam – Trung Quốc thuộc tỉnh Cao Bằng. Phần thác phía Trung Quốc được gọi là thác Đức Thiên.

Thác hình thành ở một vùng núi đá vôi. Dòng Quây Sơn chảy qua những bậc đá cứng nằm ở các độ cao khác nhau rồi đổ xuống, tạo thành nhiều tầng thác nối tiếp. Những bậc ấy là các lớp đá có độ cứng khác nhau: lớp mềm bị nước bào mòn nhanh hơn, lớp cứng còn lại thành gờ, nên mặt thác không phẳng mà gãy thành từng nấc. Giữa thác có những mô đất phủ cây và các khối đá, chia dòng nước thành nhiều luồng trắng xóa. Người ta thường phân biệt thác chính và thác phụ, nhìn từ chân thác giống như một tấm rèm nước lớn được kéo ngang vách núi. Hơi nước bắn lên thành một làn sương mỏng phủ quanh chân thác.

Cảnh thác thay đổi theo mùa. Mùa mưa, rơi vào những tháng hè, nước lớn, thác đổ ầm ầm, bọt tung trắng cả một vùng, đứng xa vẫn nghe tiếng nước. Mùa khô, dòng chảy nhỏ hơn, thác hiền lại, để lộ những bậc đá và thảm rêu xanh. Dưới chân thác là mặt sông rộng, khách có thể ngồi bè tre tới gần chân thác. Không xa thác còn có những hang động và đồng lúa, làm cho chuyến đi thêm phong phú. Vì thác nằm ngay trên đường biên, khách nên đi theo lối tham quan được chỉ dẫn và nghe kĩ lời người chèo bè.

Người Cao Bằng tự hào về Bản Giốc như về một món quà mà thiên nhiên để lại nơi biên giới. Khi đến đây, du khách cần đi đúng lối, không xuống những đoạn đá trơn, mặc áo phao khi đi bè, và giữ sạch dòng sông. Đứng trên bè, giữa tiếng nước dội vào vách đá, ta hiểu vì sao nhiều người đã đi một chặng đường rất xa chỉ để được nghe âm thanh ấy.

Anh họ tôi đưa tôi xem hai tấm ảnh chụp cùng một sườn đồi ở Mù Cang Chải. Tấm thứ nhất, những thửa ruộng xếp tầng như một chiếc cầu thang khổng lồ, mỗi bậc là một tấm gương nước phản chiếu trời. Tấm thứ hai, vẫn sườn đồi ấy, nhưng phủ một màu vàng óng. Anh bảo đó là hai mùa đẹp nhất của ruộng bậc thang: mùa nước đổ và mùa lúa chín.

Mù Cang Chải nằm dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn, ở độ cao trên 1.000 m so với mực nước biển, trước thuộc tỉnh Yên Bái, nay thuộc tỉnh Lào Cai. Muốn lên đây, người ta phải vượt đèo Khau Phạ quanh co. Địa hình dốc, ít đất bằng, nên đồng bào Mông, cư dân chủ yếu nơi đây, đã đời nối đời bạt sườn núi thành những bậc ruộng, khơi nước từ khe suối để trồng lúa. Đẹp nhất là ruộng ở các xã La Pán Tẩn, Chế Cu Nha, Dế Xu Phình.

Mùa nước đổ thường vào đầu mùa mưa. Người dân đắp đập, ke lại bờ, dẫn nước từ khe suối vào thửa cao nhất rồi cho chảy dần xuống những thửa thấp hơn, chuẩn bị cày ải, gieo mạ và cấy lúa. Khi ấy cả sườn đồi lấp lánh như dát bạc, đứng trên cao nhìn xuống chỉ thấy những đường bờ cong nối nhau. Mùa lúa chín đến khi trời đã sang thu, lúa trổ vàng từ chân đồi lên đỉnh. Trước mùa gặt, người Mông ở đây có lễ mừng cơm mới để tạ ơn trời đất, tổ tiên.

Năm 2007, ruộng bậc thang Mù Cang Chải được công nhận là danh thắng quốc gia; cuối năm 2019, nơi này được nâng lên hàng di tích quốc gia đặc biệt. Đây là một danh thắng đặc biệt, vì vẻ đẹp của nó do chính bàn tay con người làm nên và phải có người tiếp tục cày cấy thì mới còn. Nhìn lại hai tấm ảnh, tôi chợt nghĩ đến những người nông dân không có mặt trong khung hình mà mỗi bậc ruộng đều là dấu chân của họ.