Soạn bài Làng (Kim Lân) – Ngữ văn 9 Cánh diều

Chú ý các chi tiết khắc họa nhân vật ông lão trong truyện.

Trả lời:

Ở đoạn mở đầu, ông lão hiện ra trong tâm thế vui vẻ, phấn chấn sau khi nghe tin kháng chiến ở phòng thông tin:

• Bước chân: ông “náo nức bước ra khỏi phòng thông tin”, ghé quán dặn vợ vài việc rồi rẽ ra con đường huyện cũ.
• Cử chỉ: ngồi trong quán nước rít điếu thuốc lào, nhấp ngụm chè nóng, “chóp chép cái miệng ngẫm nghĩ” trong lúc nhiều ý nghĩ vui thích cứ chen nhau kéo đến.
• Lời nói, suy nghĩ: ân cần hỏi han người tản cư về lúa má dưới xuôi; gật gù tán thưởng cảnh dân ta vừa đánh giặc vừa cày cấy.

Những chi tiết này cho thấy ông Hai là người nông dân chất phác, quan tâm đến việc nước, việc làng và đang tràn đầy niềm tin vào cuộc kháng chiến. Tâm trạng vui tươi ấy làm nền để cú sốc ngay sau đó trở nên dữ dội hơn.

Thông tin nào mà ông lão nghe được đã tác động mạnh đến ông?

Trả lời:

Đó là lời người đàn bà tản cư khẳng định cả làng Chợ Dầu đã theo giặc: “Cả làng chúng nó Việt gian theo Tây còn giết gì nữa!”. Tin dữ đến quá bất ngờ khiến ông chết lặng: “Cổ ông lão nghẹn ắng hẳn lại, da mặt tê rân rân.” Ông phải gắng lắm mới cất được lời hỏi lại xem tin ấy có thật không, và khi người kia kể thêm chi tiết về thằng chánh Bệu thì ông không còn cớ gì để không tin.

Đây là lời đối thoại hay độc thoại?

Trả lời:

Câu “Hà, nắng gớm, về nào …” là lời độc thoại: ông Hai nói to lên nhưng không hướng tới ai, không chờ ai đáp lại. Thực chất đó là câu nói lảng để che giấu nỗi xấu hổ, giúp ông có cớ rời khỏi đám đông đang bàn tán về làng mình.

Điều gì diễn ra trong tâm trạng của ông Hai?

Trả lời:

Về đến nhà, ông Hai nằm vật ra giường. Nhìn lũ con, ông tủi thân, thương chúng vì bỗng dưng thành con cái của làng phản bội: “Chúng nó cũng là trẻ con làng Việt gian đấy ư?”. Nỗi tủi nhục chuyển thành căm giận, ông siết tay, rít lên nguyền rủa những kẻ đã làm điều nhục nhã. Rồi ông lại ngờ ngợ, kiểm điểm từng người ở làng mà không tin họ có thể đốn mạt như vậy; nhưng nghĩ đến lời kể rành rọt của người tản cư, ông đành chấp nhận sự thật và chìm vào nỗi lo không biết rồi sẽ sống ra sao. Tâm trạng ông giằng co liên tục giữa đau đớn, tức giận, hoài nghi và tuyệt vọng.

Đây là lời dẫn trực tiếp hay gián tiếp?

Trả lời:

Đó là lời dẫn gián tiếp. Lời nói của người khác (ở đây là những điều người ta đồn đại, bàn tán về dân làng Chợ Dầu) không được giữ nguyên văn và không đặt trong dấu ngoặc kép, mà được thuật lại qua lời của nhân vật hoặc người kể, có thay đổi cách xưng hô cho phù hợp. Chẳng hạn, khi bà Hai nói với chồng rằng người ta đồn trên này không chứa người Chợ Dầu nữa, bà chỉ kể lại ý của người khác bằng lời của mình.

Chú ý các chi tiết thể hiện tâm trạng của nhân vật ông Hai.

Trả lời:

• Khi bà Hai dè dặt nhắc chuyện người ta đồn, ông gắt lên rồi nằm im, như sợ phải nghe lại điều nhục nhã.
• Đêm ấy ông trằn trọc, trở mình liên tục và thở dài, không sao chợp mắt.
• Nghe tiếng mụ chủ nhà nói lào xào ở gian trên, ông lặng đi, chân tay nhũn ra; “Trống ngực ông lão đập thình thịch.” Ông nín thở lắng nghe, rồi nghiến răng bảo vợ im đi.
• Mấy ngày sau, ông không dám bước ra ngoài, chỉ ru rú trong nhà nghe ngóng; hễ thấy đám đông hay tiếng cười nói xa xa là chột dạ, lủi vào một góc.

Các chi tiết cho thấy ông Hai sống trong trạng thái lo âu, sợ hãi, mặc cảm tội lỗi dù chính ông chẳng làm gì sai.

Điều gì khiến ông Hai sợ nhất?

Trả lời:

Ông Hai sợ nhất là mụ chủ nhà. Từ khi có chuyện ấy, mụ như lấy việc làm khổ vợ chồng ông làm thích: đi làm đồng về là kéo lê cái nạo cỏ qua cửa, buông những lời bóng gió như khía vào lòng người. Ông sợ mụ vì mụ có thể đuổi cả nhà đi bất cứ lúc nào, mà bị đuổi vì là người làng Việt gian thì vừa mất chỗ ở, vừa mang tiếng nhục.

Hình dung tâm trạng của ông Hai khi nghe những lời nói của bà chủ nhà.

Trả lời:

Lời mụ chủ nhà ngọt nhạt nhưng rõ ý đuổi khéo đã đẩy ông Hai vào bế tắc. Ông ngồi lặng trên góc giường, đầu óc rối bời những ý nghĩ đen tối. Ông vừa tủi nhục vì bị coi như kẻ phản bội, vừa hoảng sợ vì cả nhà không biết đi đâu, bởi ở đâu người ta cũng xua đuổi dân Chợ Dầu. Có thể hình dung ông đau đến nghẹn lời, cảm thấy mình bị dồn vào đường cùng, không còn chỗ dung thân.

Hãy dự đoán ông Hai sẽ trả lời như thế nào trước câu hỏi này.

Trả lời:

Trước câu hỏi tự đặt ra “Hay là quay về làng?…”, em đoán ông Hai sẽ dứt khoát gạt bỏ. Ông yêu làng tha thiết nhưng hiểu rằng làng đã theo giặc thì trở về nghĩa là phản bội kháng chiến, quay lại kiếp nô lệ. Văn bản đúng như dự đoán: ông phản đối ý nghĩ ấy ngay, tự nhủ “Về làng tức là bỏ kháng chiến, bỏ Cụ Hồ.” và đi tới quyết định “Làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây mất rồi thì phải thù.”

Ông Hai khoe điều gì? Điều ông khoe có gì khác thường không?

Trả lời:

Ông Hai khoe với bác Thứ, với chủ nhà và với mọi người rằng nhà mình bị Tây đốt sạch: “Tây nó đốt nhà tôi rồi, bác ạ. Đốt nhẵn!”, kèm theo tin ông chủ tịch làng vừa lên cải chính. Điều khoe ấy rất khác thường: mất nhà là chuyện đau xót, vậy mà ông lại hớn hở như khoe một niềm vui. Lí do là ngôi nhà bị đốt chính là bằng chứng làng Chợ Dầu không theo giặc mà vẫn kiên cường kháng chiến. Với ông, danh dự của làng quý hơn tài sản riêng; niềm vui được rửa tiếng nhục lớn hơn nỗi mất mát.

Vì sao bà chủ nhà thay đổi thái độ với gia đình ông Hai?

Trả lời:

Bà chủ nhà thay đổi vì tin làng Chợ Dầu theo giặc đã được cải chính. Trước đó, bà ghét lây gia đình ông Hai vì nghĩ họ là dân làng Việt gian; nay biết làng ông vẫn theo kháng chiến, bà vui mừng, cho cả nhà ở tự nhiên, còn đùa bảo ông nuôi lợn ăn mừng. Sự thay đổi ấy cho thấy bà cũng là người có lòng yêu nước, căm ghét kẻ bán nước, chứ không hẳn là người ác.

Nêu cốt truyện và xác định nhân vật chính của truyện.

Trả lời:

Cốt truyện gồm các sự việc chính:

• Ông Hai, người làng Chợ Dầu, phải theo gia đình đi tản cư nhưng ngày nào cũng ra phòng thông tin nghe tin kháng chiến và tự hào về làng mình.
• Ở quán nước, ông nghe người tản cư dưới xuôi lên kể cả làng Chợ Dầu theo giặc; ông bàng hoàng, nhục nhã bỏ về.
• Mấy ngày liền ông không dám ra ngoài, sợ người ta bàn tán, sợ mụ chủ nhà; mụ chủ nhà bóng gió đuổi gia đình ông đi.
• Bế tắc, ông thoáng nghĩ quay về làng nhưng gạt ngay, quyết định làng theo Tây thì phải thù; ông tâm sự với đứa con út để giãi bày tấm lòng với kháng chiến, với Cụ Hồ.
• Ông chủ tịch làng lên cải chính tin đồn; ông Hai vui sướng khoe khắp nơi rằng nhà mình bị Tây đốt nhẵn và lại say sưa kể chuyện làng đánh giặc.

Nhân vật chính: ông Hai. Các nhân vật bà Hai, thằng Húc, bác Thứ, mụ chủ nhà, người đàn bà tản cư đều góp phần làm nổi bật tâm trạng và tính cách của ông.

Hãy nêu tình huống truyện và chỉ ra tác dụng của tình huống trong việc khắc họa nhân vật và chủ đề của tác phẩm.

Trả lời:

Tình huống truyện: ông Hai, người yêu làng và luôn tự hào về làng kháng chiến của mình, bất ngờ nghe tin chính làng ấy theo giặc. Tin dữ lại do những người vừa từ dưới ấy lên kể lại, có cả tên tuổi, chi tiết cụ thể, nên ông không thể không tin. Tình huống được “cởi nút” khi tin đồn được cải chính.

Tác dụng:

• Với nhân vật: tình huống đặt tình yêu làng và lòng yêu nước của ông Hai vào thế đối đầu, buộc ông phải lựa chọn. Nhờ vậy, mọi cung bậc tâm trạng (sững sờ, tủi nhục, sợ hãi, giằng xé, vui sướng) được bộc lộ đầy đủ, cho thấy tình yêu làng của ông gắn chặt với tình yêu nước.
• Với chủ đề: tình huống làm sáng tỏ chủ đề của truyện: tình yêu làng của người nông dân trong kháng chiến đã mở rộng thành tình yêu nước, đặt quyền lợi chung của dân tộc lên trên tình cảm riêng.
• Về nghệ thuật: tình huống bất ngờ, căng thẳng, tạo sức hấp dẫn, giúp câu chuyện vận động tự nhiên từ thắt nút đến cởi nút.

Tìm các chi tiết thể hiện diễn biến tâm trạng của nhân vật ông Hai trong truyện. Qua đó, hãy nêu nhận xét của em về nhân vật ông Hai và nghệ thuật miêu tả nội tâm nhân vật của nhà văn Kim Lân.

Trả lời:

Nhận xét về nhân vật ông Hai: ông là người nông dân chất phác, yêu làng tha thiết đến mức hay khoe làng, coi danh dự của làng như danh dự của chính mình. Điều đáng quý là tình yêu làng ấy thống nhất với tình yêu nước và lòng trung thành với kháng chiến, với Cụ Hồ; khi phải lựa chọn, ông đặt Tổ quốc lên trên hết.

Về cách khắc họa nội tâm: nhà văn tạo ra một biến cố đủ sức lay động nhân vật, rồi khắc họa tâm trạng qua nhiều phương diện: biểu hiện bên ngoài (nét mặt, cử chỉ, hành động), lời nói, độc thoại nội tâm và cả những câu hỏi tự vấn dồn dập. Diễn biến tâm lí được miêu tả tinh tế, hợp lí, có lúc dồn nén, có lúc bùng vỡ, khiến nhân vật hiện lên chân thật, sống động.

Hãy nêu và làm rõ nhận xét của em về ngôn ngữ của các nhân vật trong truyện.

Trả lời:

Ngôn ngữ nhân vật trong truyện Làng mang đậm màu sắc khẩu ngữ của người nông dân Bắc Bộ và rất hợp với tính cách từng người:

• Ông Hai: lời nói mộc mạc, có những từ ngữ quen dùng ở thôn quê như “Thì vưỡn!”, “Hay đáo để”; khi đau đớn thì gắt gỏng, cụt lủn (“Biết rồi!”); khi vui thì nói liến thoắng, lặp đi lặp lại (“Láo! Láo hết, chẳng có gì sất.”). Ngôn ngữ độc thoại và đối thoại với con cho thấy rõ nỗi lòng của ông.
• Người đàn bà tản cư: nói chua ngoa, đanh đá, thể hiện lòng căm ghét Việt gian của người dân thường.
• Mụ chủ nhà: lời lẽ “ngọt xớt” mà ẩn ý đuổi khéo, đến khi tin được cải chính lại xởi lởi, bỗ bã.
• Thằng Húc: lời đáp ngây thơ, rành rọt của đứa trẻ.

Nhờ ngôn ngữ giàu cá tính, các nhân vật hiện lên sinh động như những con người thật ngoài đời.

Theo em, tại sao nhà văn đặt tên cho tác phẩm là Làng mà không phải là Làng Chợ Dầu?

Trả lời:

Nếu đặt tên Làng Chợ Dầu, câu chuyện sẽ bị thu hẹp vào một địa danh cụ thể. Nhan đề Làng mang tính khái quát hơn: nó nói về làng quê Việt Nam nói chung và về tình cảm gắn bó với làng của biết bao người nông dân, không riêng gì ông Hai. Nhan đề còn gợi chủ đề tác phẩm: trong kháng chiến, tình yêu làng của người nông dân đã hòa vào tình yêu nước. Cái riêng (làng Chợ Dầu, ông Hai) vì thế được nâng lên thành cái chung của cả một thế hệ.

Hãy tưởng tượng: Nếu nhân vật ông Hai trong tác phẩm của Kim Lân sống ở làng Chợ Dầu trong bối cảnh cuộc sống hôm nay thì em nghĩ ông sẽ chia sẻ với mọi người điều gì về làng quê của mình?

Trả lời:

Em nghĩ ông Hai vẫn giữ tính “khoe làng” như xưa, chỉ khác là những điều ông khoe đã đổi thay. Ông sẽ hồ hởi kể rằng đường làng giờ được đổ bê tông, xe ô tô vào tận ngõ; trường học có phòng máy tính, trạm y tế khang trang; con cháu trong làng nhiều đứa đỗ đại học, có đứa đi làm ở nước ngoài vẫn gửi tiền về góp sửa đình. Ông cũng sẽ tự hào khoe làng giữ được nghề truyền thống, giữ được lễ hội và nếp sống đoàn kết. Nhưng chắc chắn câu chuyện ông thích kể nhất vẫn là chuyện những ngày kháng chiến, khi cả làng một lòng theo cách mạng, để lớp trẻ hiểu rằng cuộc sống hôm nay được đánh đổi bằng biết bao hi sinh.