Lịch sử là mọi việc đã thật sự diễn ra trong quá khứ của con người, một dân tộc hay một sự vật, theo thứ tự thời gian. Cùng chữ ấy còn chỉ môn khoa học tìm hiểu và ghi lại quá khứ, tức sử học. Vì vậy, khi hỏi “lịch sử nghĩa là gì”, cần xem người nói đang nhắc đến chuyện đã xảy ra hay đang nói về môn học.
| Nghĩa 1 | Quá trình đã diễn ra, từ lúc hình thành đến hiện tại (hoặc đến khi mất đi) của một sự vật, một cộng đồng |
| Nghĩa 2 | Khoa học nghiên cứu quá khứ, còn gọi là sử học; môn Lịch sử ở trường |
| Chữ Hán | 歷史: lịch (trải qua) + sử (người chép sử, sách sử) |
| Loại từ | Danh từ; còn dùng như tính từ: sự kiện lịch sử, bước ngoặt lịch sử |
Lịch sử: chuyện đã qua và điều ta biết
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) ghi nghĩa đầu của lịch sử là quá trình phát sinh, phát triển đã qua, hay cho đến lúc tiêu vong, của một hiện tượng, một sự vật, diễn ra theo thứ tự thời gian. Vì thế mới có “lịch sử thế giới cổ đại”, lại cũng có “lịch sử của một ngôi trường” hay “lịch sử chiếc xe đạp”. Nghĩa thứ hai được từ điển dẫn sang sử học, như trong “môn lịch sử”, “đề thi lịch sử”.
Sách giáo khoa Lịch sử lớp 10 cũng tách bạch như vậy. Một bên là quá khứ như nó đã xảy ra: có thật, nằm ngoài ý muốn của bất kì ai, không thể sửa. Bên kia là hình ảnh quá khứ trong hiểu biết của chúng ta, được dựng lại từ tư liệu và lời giải thích của các nhà nghiên cứu. Hình ảnh này có thể đậm nhạt, đủ thiếu khác nhau, tùy tư liệu còn lại và góc nhìn của người viết.
Hiểu được khoảng cách giữa hai nghĩa là bước đầu của người học sử. Trận đánh đã xảy ra chỉ có một; nhưng sách viết về trận đánh ấy có thể nhiều cuốn, mỗi cuốn nhấn vào một chỗ khác nhau.
Gốc chữ 歷史 và người được gọi là cha đẻ sử học
Theo Thiều Chửu, chữ lịch (歷) nghĩa là trải qua, như trong kinh lịch, duyệt lịch (từng trải). Chữ sử (史) vốn là tên một chức quan coi việc văn thư; chức thái sử trông giữ sách vở trong cung và biên chép sử sách. Ghép lại, lịch sử là “những điều đã trải qua được người chép sử ghi lại”. Chung gốc với chữ sử có sử sách, sử gia, sử thi, quốc sử.
Ở phương Tây, chữ history bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp historia, nghĩa gốc là sự hiểu biết có được nhờ hỏi han, tra cứu. Chữ ấy gắn với Herodotus, người Hy Lạp sống vào khoảng năm 484 đến 425 trước Công nguyên. Ông đi nhiều nơi, nghe kể và ghi chép về cuộc chiến giữa người Hy Lạp và người Ba Tư, rồi viết thành bộ Lịch sử (Historiai). Nhà hùng biện La Mã Cicero gọi ông là “cha đẻ của sử học”. Chính Cicero cũng nhận xét sách của Herodotus có không ít chuyện khó tin, nên danh hiệu ấy vừa là lời khen vừa kèm chút dè dặt.
Nhà sử học dựa vào đâu để biết quá khứ?
Không ai quay về quá khứ để xem tận mắt. Người học sử phải lần theo dấu vết mà quá khứ để lại, gọi là tư liệu lịch sử hay sử liệu. Sách Lịch sử và Địa lí 6 chia thành mấy loại chính:
| Loại tư liệu | Là gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Truyền miệng | Chuyện kể qua nhiều đời, thường không rõ thời gian, địa điểm nhưng phản ánh phần nào cuộc sống xưa | Truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ |
| Hiện vật | Đồ vật, công trình còn lại trên mặt đất hoặc dưới lòng đất | Trống đồng Đông Sơn, thành cổ, đồ gốm |
| Chữ viết | Bản khắc, bản chép tay, sách in | Bia tiến sĩ ở Văn Miếu, bộ Đại Việt sử kí toàn thư |
| Tư liệu gốc | Tư liệu ra đời ngay lúc sự kiện xảy ra, cho thông tin đầu tiên và trực tiếp | Văn bản, bức ảnh chụp đúng thời điểm sự kiện |
Có tư liệu rồi vẫn chưa đủ. Người có óc lịch sử thường lộ ra qua vài thói quen:
- Hỏi nguồn ở đâu trước khi tin một chuyện “ngày xưa”.
- Đặt sự việc vào đúng thời của nó, không lấy chuẩn mực hôm nay để phán xét người thế kỉ trước một cách vội vàng.
- Thấy nguyên nhân và hệ quả: chuyện này dẫn tới chuyện kia ra sao.
- So nhiều tài liệu, chấp nhận rằng các nguồn có thể kể khác nhau.
Cách nhà sử học đi từ hiện vật cụ thể tới kết luận chung khớp với hai bậc nhận thức cảm tính và lý tính mà triết học vẫn bàn.
Vì sao con người ghi chép và học lịch sử?
Từ khi có chữ viết, các triều đại, các cộng đồng đều tìm cách ghi lại việc đã qua. Lý do đầu tiên rất đơn giản: trí nhớ một người thì ngắn, còn chữ thì ở lại. Ghi chép giúp đời sau biết tổ tiên mình là ai, sống ở đâu, đã trải qua những gì.
Học lịch sử còn là học từ kinh nghiệm của người đi trước. Một quyết định đúng hay sai trong quá khứ cho ta thêm dữ kiện để cân nhắc việc hôm nay. Môn học này cũng rèn kĩ năng đọc tư liệu, phân biệt thông tin có căn cứ với lời đồn, điều rất cần khi mạng xã hội đầy những “sự thật” chưa kiểm chứng.
Ở Việt Nam, nhiều học sinh thuộc hai câu mở đầu tập diễn ca Lịch sử nước ta của Hồ Chí Minh, viết theo thể lục bát, in lần đầu năm 1942: “Dân ta phải biết sử ta / Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam.” Hai câu nói gọn một ý: biết sử là để hiểu cội nguồn của chính mình. Ngoài ra, lịch sử giúp mỗi người hiểu văn hóa của một dân tộc hình thành ra sao, vì phong tục, tiếng nói, lễ hội đều có quá trình riêng của chúng.
Lịch sử trong trang văn học sinh được đọc
Văn học và lịch sử luôn đi cạnh nhau. Truyện lịch sử và tiểu thuyết lịch sử lấy nhân vật, sự kiện có thật làm nền, rồi nhà văn hư cấu thêm lời nói, chi tiết, tâm trạng để câu chuyện sống động. Học sinh lớp 8 gặp thể loại này ngay bài học đầu tiên của sách Kết nối tri thức.
Truyện Lá cờ thêu sáu chữ vàng của Nguyễn Huy Tưởng dựng lại hình ảnh Trần Quốc Toản thời kháng chiến chống quân Nguyên. Hồi thứ mười bốn trong đoạn trích tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí thì kể cuộc hành quân thần tốc của vua Quang Trung ra Thăng Long. Đọc những trang này, nên nhớ đây là văn chương: sự kiện chính có thật, còn nhiều câu thoại do tác giả tưởng tượng.
Chiều ngược lại, khi tự viết về người thật việc thật, học sinh lớp 7 có kiểu bài kể lại sự việc gắn với một nhân vật lịch sử; tham khảo văn mẫu kể chuyện về nhân vật lịch sử để thấy cách giữ đúng sự kiện mà vẫn kể hấp dẫn.
Học sinh hỏi gì về môn lịch sử?
Lịch sử nghĩa là gì nói ngắn gọn?
Là những gì đã xảy ra trong quá khứ, và cũng là môn khoa học tìm hiểu quá khứ ấy. Nghĩa nào đúng phải nhìn câu: “lịch sử ngôi làng” là chuyện đã qua, “giờ lịch sử” là môn học.
Môn lịch sử học gì?
Lịch sử là môn học gì? Nói gọn, môn này dạy về quá khứ của con người từ thời nguyên thủy đến hiện đại, ở Việt Nam và trên thế giới. Ngoài sự kiện và mốc thời gian, học sinh còn tập đọc tư liệu, giải thích nguyên nhân, kết quả và rút ra bài học.
Vì sao phải học lịch sử?
Để biết cội nguồn của mình, hiểu vì sao thế giới hôm nay lại như thế, và học từ thành công lẫn sai lầm của người đi trước. Học sử cũng giúp tập thói quen kiểm tra nguồn trước khi tin một thông tin.
Sử học và lịch sử có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Lịch sử có thể chỉ chính những việc đã xảy ra; sử học là ngành khoa học nghiên cứu những việc đó. Người làm sử học gọi là nhà sử học hay sử gia.