Soạn bài Văn hóa hoa – cây cảnh (Trần Quốc Vượng) – Ngữ văn 9 Kết nối tri thức

Yêu thiên nhiên là một tình cảm tự nhiên và đặc biệt của con người. Theo em, tình yêu đó có những biểu hiện nổi bật nào?

Trả lời:

• Thích được ngắm cảnh đẹp, đi dã ngoại, du lịch tới núi, biển, rừng; cảm thấy thư thái khi ở giữa thiên nhiên.
• Trồng cây, nuôi hoa, chăm chậu cảnh ở nhà, ở trường; giữ một khoảng xanh trong nơi ở.
• Thể hiện qua sáng tạo: chụp ảnh, vẽ tranh, làm thơ, viết văn về cảnh vật.
• Quan trọng nhất là có ý thức bảo vệ: không xả rác, không bẻ cây, tham gia trồng rừng, phản đối hành vi tàn phá môi trường.

Trong bối cảnh đời sống hiện đại, việc tạo ra một không gian cư trú gần gũi, thân thiện với thiên nhiên có thể gặp phải những thách thức gì?

Trả lời:

• Diện tích chật hẹp: nhà ống, chung cư ở đô thị hầu như không còn sân vườn.
• Môi trường bất lợi: khói bụi, thiếu nắng, nắng nóng gay gắt khiến cây khó sống.
• Thời gian và hiểu biết: nhịp sống bận rộn, nhiều người không đủ thời gian hoặc kiến thức để chăm sóc cây.
• Chi phí: cây giống, chậu, đất, hệ thống tưới đều tốn kém.
• Quy định chung: ở chung cư, việc đặt cây ở hành lang, ban công có thể ảnh hưởng an toàn, vệ sinh, gây phiền hàng xóm.

Theo dõi: Tác giả đang khơi gợi sự chú ý về vấn đề gì?

Trả lời:

Ở đoạn mở đầu, tác giả hướng người đọc tới bản chất của thiên nhiên: vô cùng giàu có, đa dạng, chứa đựng bao điều kì thú, kì vĩ, kì bí mà con người dù tích lũy tri thức qua bao đời vẫn chưa hiểu hết. Thiên nhiên được ví với người phụ nữ đẹp, duyên dáng, luôn giữ một nét “huyền”, vừa gần vừa xa, khiến con người không ngừng muốn tìm đến. Đó là tiền đề để bàn về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên.

Chú ý: Đâu là điều kiện then chốt dẫn đến sự xuất hiện của “thiên nhiên thứ hai”?

Trả lời:

Điều kiện then chốt nằm ở bản thể của con người. Lúc đầu, con người lệ thuộc nặng nề vào môi trường tự nhiên; nhưng vì là một sinh vật biết tư duy và ý thức, biết lựa chọn cách hành động và chịu trách nhiệm về lựa chọn ấy, con người không chịu thích nghi một cách bị động. Họ ứng biến – vừa thích ứng vừa cải biến tự nhiên – để dựng nên những hệ sinh thái mang dấu ấn con người. Chính năng lực chủ động, sáng tạo ấy làm xuất hiện “thiên nhiên thứ hai”.

Theo dõi: Cách tác giả đưa thông tin về “truyền thống sống hài hoà với tự nhiên” của người Việt Nam có điểm gì độc đáo?

Trả lời:

• Tác giả không giảng giải dài dòng mà đưa ra một chuỗi dẫn chứng liền mạch, lấy từ nhiều nguồn: ca dao về việc trông trời, trông mây; thuyết vạn vật có linh hồn với núi Nùng, sông Nhị, Hồ Tây, Hồ Gươm; câu thơ của Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Du; thành ngữ “nâng như nâng trứng, hứng như hứng hoa”; cả tín ngưỡng “thần cây đa, ma cây gạo”.
• Các dẫn chứng đi từ lao động sản xuất, chiến đấu đến tình cảm, cách ứng xử và tâm linh, cho thấy sự hòa hợp với tự nhiên thấm vào mọi mặt đời sống.
• Lời văn ngắn gọn, nhịp nhanh, đan xen ngôn ngữ dân gian và bác học, tạo cảm giác vừa xác thực vừa giàu chất thơ.

Suy luận: Bề rộng của những thông tin được trình bày trong văn bản có mối liên hệ như thế nào với khái niệm “văn hoá” xuất hiện ở nhan đề?

Trả lời:

Văn hóa là khái niệm rất rộng, bao gồm cách con người ứng xử với thiên nhiên, với cộng đồng và với bản thân qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, muốn chứng minh chơi hoa, trồng cây cảnh là một hiện tượng văn hóa, tác giả phải mở rộng thông tin trên nhiều chiều: không gian (Đông Nam Á, Trung Hoa, Nhật Bản và nước ta; làng quê, kinh thành, phố thị), thời gian (từ thời Hán, thời Lý – Trần đến hôm nay), lĩnh vực (địa lí, lịch sử, tín ngưỡng, văn chương, kiến trúc, kinh tế). Bề rộng ấy chứng tỏ thú chơi hoa – cây cảnh không phải sở thích nhất thời của vài người mà đã kết tinh thành nếp sống, nếp nghĩ của cả một cộng đồng; nó tương xứng với chữ “văn hoá” ở nhan đề.

Kết nối: Vấn đề “mức sống” được đề cập ở đây gợi cho em nghĩ tới thực tế nào?

Trả lời:

Theo tác giả, muốn chơi hoa, chơi cây cảnh thì con người phải thong dong và xã hội cần một tầng lớp trung lưu có mức sống “bát ăn bát để”. Điều này gợi cho em nhiều thực tế hiện nay:

• Khi đời sống khấm khá hơn, nhu cầu làm đẹp không gian sống tăng lên: chợ hoa Tết đông vui, ban công chung cư phủ xanh, các quán cà phê, văn phòng đều đặt cây.
• Ngược lại, với những gia đình còn chật vật mưu sinh, việc chăm cây cảnh vẫn là điều xa xỉ.
• Cũng có mặt trái: một số người chơi cây cảnh đắt tiền để khoe của, chạy theo giá trị vật chất, khiến thú chơi tao nhã mất đi ý nghĩa thư thái vốn có.

Nêu nhận xét về việc sách giáo khoa đặt văn bản “Văn hóa hoa – cây cảnh” bên cạnh văn bản Yên Tử, núi thiêng.

Trả lời:

• Điểm chung: cả hai đều là văn bản thông tin thuộc chủ điểm Đi và suy ngẫm, cùng bàn về mối gắn bó của con người với thiên nhiên và cùng khơi gợi niềm tự hào về văn hóa dân tộc.
• Điểm bổ sung cho nhau: Yên Tử, núi thiêng nói về thiên nhiên nguyên sơ – nơi con người tìm đến để chiêm ngưỡng, tu dưỡng tâm hồn; Văn hóa hoa – cây cảnh nói về “thiên nhiên thứ hai” – con người đưa thiên nhiên về gần mình, đặt trong nhà, trong vườn. Một bên là danh thắng cụ thể, một bên là hiện tượng văn hóa; một bên là hành trình “đi”, một bên gợi nhiều “suy ngẫm”.
• Ý nghĩa: cách sắp xếp giúp học sinh thấy hai chiều ứng xử hài hòa của người Việt với tự nhiên, đồng thời làm quen với nhiều dạng văn bản thông tin khác nhau.

Tìm hiểu bố cục của văn bản, qua đó đánh giá cách tác giả triển khai ý tưởng và trình bày thông tin.

Trả lời:

Bố cục 4 phần như đã nêu ở mục Tìm hiểu chung: (1) thiên nhiên phong phú, bí ẩn; (2) con người dựng nên thiên nhiên thứ hai và truyền thống hòa hợp với tự nhiên của phương Đông; (3) biểu hiện cụ thể ở Trung Hoa, Nhật Bản và nước ta; (4) điều kiện của thú chơi và cây cảnh trong nếp nhà Việt.

Đánh giá:

• Ý tưởng được triển khai theo hướng thu hẹp dần: từ thiên nhiên nói chung đến con người, từ phương Đông đến Việt Nam, từ làng quê, kinh thành đến từng ngôi nhà, khóm hoa. Người đọc được dẫn dắt từ tầm khái quát đến những chi tiết rất đời thường.
• Thông tin được trình bày đan xen giữa lí giải khoa học, dẫn chứng lịch sử, trích dẫn thơ ca và trải nghiệm riêng (ngôi nhà của ông nội, ông ngoại tác giả), vừa đáng tin vừa gần gũi.
• Dấu *** tách phần cuối, chuyển từ tầm vĩ mô sang câu chuyện nếp sống, giúp mạch văn rõ ràng.

Xác định tính đa dạng của các thông tin được tác giả nêu lên xoay quanh việc làm sáng tỏ vấn đề: Người Việt thực sự có một văn hóa ứng xử riêng với thiên nhiên.

Trả lời:

Sự đa dạng ấy, khi đặt cạnh những gì Trung Hoa, Nhật Bản đã làm, chứng minh rằng người Việt vừa chia sẻ truyền thống phương Đông vừa có cách ứng xử mang dấu ấn riêng.

Tại sao nói về một vấn đề của văn hóa, tác giả lại hết sức quan tâm tìm hiểu, tập hợp các cứ liệu văn học và ngôn ngữ?

Trả lời:

• Ngôn ngữ và văn học là nơi lưu giữ bền lâu nhất cách nghĩ, cách cảm, cách sống của một dân tộc. Ca dao, thành ngữ là tiếng nói của số đông, cho thấy thái độ với thiên nhiên đã thấm vào lời ăn tiếng nói hằng ngày; thơ của các tác giả lớn qua nhiều thời đại cho thấy sự tiếp nối liên tục của truyền thống ấy.
• Văn học vừa nằm trong văn hóa vừa phản chiếu văn hóa, nên dẫn chứng văn học có sức thuyết phục cao, lại giúp bài viết giàu cảm xúc, dễ đi vào lòng người.
• Đây cũng là đặc trưng phương pháp nghiên cứu liên ngành của Trần Quốc Vượng: soi chiếu một hiện tượng văn hóa từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau.

Nêu nhận xét của em về mạch liên kết giữa các thông tin trong văn bản.

Trả lời:

• Về nội dung: các thông tin nối với nhau theo quan hệ từ khái quát đến cụ thể (thiên nhiên → con người → văn hóa phương Đông → Việt Nam → nếp nhà), kết hợp trình tự không gian và thời gian (từ xưa đến “nay thì”).
• Về hình thức: tác giả dùng các từ ngữ chuyển ý, nối ý (song, mà, nếu… thì, nay thì…), phép lặp từ khóa (thiên nhiên, hoa, cây cảnh), dấu *** đánh dấu sự chuyển phần.
• Nhờ vậy, khối tư liệu dày đặc vẫn được sắp đặt mạch lạc, người đọc theo dõi dễ dàng.

Việc tác giả huy động kiến thức đa lĩnh vực (văn hóa, văn học, ngôn ngữ, lịch sử, địa lí) khi đưa thông tin về vấn đề đã tạo nên đặc điểm gì của văn bản?

Trả lời:

Việc kết hợp tri thức nhiều ngành làm cho văn bản mang tính liên ngành: thông tin phong phú, nhiều chiều, có chiều sâu và độ tin cậy cao. Văn bản không chỉ cho biết người Việt chơi hoa, cây cảnh như thế nào mà còn lí giải vì sao lại như vậy. Đồng thời, nó tạo nên phong cách riêng: uyên bác của một học giả, nhưng nhờ thơ ca và kỉ niệm cá nhân nên vẫn mềm mại, hấp dẫn như một trang tùy bút.

Trả lời:

Điều em tâm đắc nhất là: con người chỉ thật sự sống đẹp khi biết chung sống thuận hòa cùng thiên nhiên. Ông cha ta không chinh phục tự nhiên một cách thô bạo mà nâng niu, học cách dựng thêm một thiên nhiên mới bên cạnh thiên nhiên vốn có. Giữ gìn văn hóa hoa – cây cảnh cũng là giữ một lối sống thư thái, tinh tế, biết trân trọng cái đẹp giữa nhịp sống hiện đại.

Từ những điều được văn bản Văn hóa hoa – cây cảnh gợi lên, viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) nêu ấn tượng, suy nghĩ của em về hiện tượng đưa thiên nhiên vào nhà rất phổ biến trong đời sống hiện nay.

Trả lời:

Ngày nay, đi dọc các khu chung cư, em dễ bắt gặp những ban công phủ kín cây xanh, những ô cửa sổ treo giỏ lan, chậu trầu bà. Thói quen mang cây xanh vào không gian sống đã trở nên rất phổ biến và để lại trong em ấn tượng đẹp. Nó cho thấy giữa phố thị chật chội, con người vẫn khao khát một khoảng xanh để mắt được nghỉ ngơi, lòng được thư thái. Cây xanh còn giúp lọc bớt khói bụi, làm dịu cái nóng và khiến căn phòng có thêm sức sống. Đọc bài viết của Trần Quốc Vượng, em hiểu thói quen ấy không mới: ông cha ta từ lâu đã biết đặt non bộ, chậu lan, gốc mai trong sân nhà. Tuy vậy, việc mang cây vào nhà không nên chỉ là trào lưu để chụp ảnh hay để khoe những chậu cây đắt tiền. Điều quan trọng là biết chăm sóc, hiểu tính nết từng loài cây và giữ được tâm thế thong dong khi ngắm nhìn chúng. Em mong mỗi gia đình đều có một góc xanh nhỏ, như một cách nối dài nếp sống thuận hòa với tự nhiên mà ông cha để lại.