Vũ Bằng (1913 – 1984) là cây bút văn xuôi và người làm báo thành danh từ thập niên 1930, bậc thầy tùy bút về Hà Nội với Thương nhớ mười hai, Miếng ngon Hà Nội, đồng thời là một chiến sĩ tình báo hoạt động thầm lặng ở Sài Gòn suốt hơn hai mươi năm. Tên thật của ông là Vũ Đăng Bằng, sinh ở Hà Nội; vì nhiệm vụ, ông phải xa vợ con từ năm 1954 và mang tiếng oan “bỏ kháng chiến” cho đến nhiều năm sau khi mất. Bài viết của Văn VN tóm tắt tiểu sử, các mốc đời, sự nghiệp, phong cách sáng tác và các bài học Ngữ văn có văn bản của ông.
Nhà văn Vũ Bằng là ai?
Vũ Bằng là cây bút đa tài của văn học Việt Nam thế kỷ XX: viết tiểu thuyết, truyện ngắn, hồi ký, tùy bút, biên khảo và làm báo suốt bốn mươi năm. Ông được nhớ nhất với những trang văn đầy thương nhớ về Hà Nội và miền Bắc, viết ra khi ông sống ở Sài Gòn trong những năm đất nước chia cắt. Ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật vào năm 2007.
| Tên thật | Vũ Đăng Bằng |
| Bút danh | Vũ Bằng; ngoài ra còn ký Tiêu Liêu, Vịt Con, Thiên Thư, Vạn Lý Trình, Lê Tâm, Hoàng Thị Trâm |
| Năm sinh – năm mất | 3/6/1913 – 7/4/1984 |
| Quê quán | Sinh và lớn lên ở Hà Nội; quê gốc làng Lương Ngọc, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương |
| Thể loại | Tùy bút, bút ký, hồi ký, tiểu thuyết, truyện ngắn, biên khảo |
| Tác phẩm tiêu biểu | Lọ văn, Cai, Miếng ngon Hà Nội, Miếng lạ miền Nam, Bốn mươi năm nói láo, Thương nhớ mười hai |
| Giải thưởng | Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (truy tặng năm 2007) |
| Trong SGK hiện hành | Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt và Cốm Vòng (Ngữ văn 7), Thương nhớ mùa xuân (Ngữ văn 11) |
Ông xuất thân trong một nhà theo nếp Nho học ở Hà Nội; cha mất sớm, mẹ ông buôn bán sách ở phố Hàng Gai. Bà muốn con sang Pháp học y khoa, nhưng mới mười sáu tuổi ông đã có truyện in báo và quyết theo nghề văn, nghề báo. Sự say mê ấy đi cùng ông suốt đời, kể cả khi ở Sài Gòn với vai trò bí mật.
Cuộc đời Vũ Bằng qua các mốc chính
Cuộc đời Vũ Bằng chia đôi giữa hai thành phố: Hà Nội trước năm 1954 và Sài Gòn từ năm 1954 đến cuối đời. Các mốc sau được đối chiếu giữa Wikipedia tiếng Việt, báo Nhân Dân, báo Pháp luật Việt Nam và tạp chí Đông Nam Á.
- 1913: sinh ngày 3/6 tại Hà Nội.
- 1931: năm 17 tuổi, in tập văn trào phúng đầu tay Lọ văn.
- Thập niên 1930: làm báo ở Hà Nội; phụ trách tòa soạn tờ Tiểu thuyết thứ bảy, nơi ông phát hiện và cho đăng những truyện ngắn đầu tiên của Nam Cao.
- Khoảng 1934 – 1935: nghiện thuốc phiện nặng; về sau cai được nhờ ý chí và sự chăm sóc của gia đình, rồi viết thành hồi ký Cai (in năm 1944).
- 1935: cưới bà Nguyễn Thị Quỳ, người sau này hiện diện trong rất nhiều trang hồi ức của ông.
- Cuối 1946: đưa vợ con rời Hà Nội đi tản cư khi toàn quốc kháng chiến.
- 1948 – 1952: quay lại Hà Nội, bắt đầu hoạt động bí mật cho ngành tình báo; văn bản xác nhận của Bộ Quốc phòng ghi ông là cơ sở tình báo từ năm 1952.
- 1954: nhận nhiệm vụ vào Nam, sống ở Sài Gòn trong khi vợ và con trai ở lại miền Bắc; bề ngoài vẫn là một người viết văn, làm báo, dịch sách.
- 1960: in Miếng ngon Hà Nội; tháng Giêng năm ấy bắt đầu viết Thương nhớ mười hai.
- 1967: bà Nguyễn Thị Quỳ qua đời khi đất nước còn chia cắt.
- 1969 – 1972: năm 1969 ra mắt hai cuốn Miếng lạ miền Nam và Bốn mươi năm nói láo; cuối 1971 viết xong Thương nhớ mười hai, sách in năm 1972.
- 1984: mất ngày 7/4 tại Thành phố Hồ Chí Minh trong cảnh túng thiếu.
- 2000: Bộ Quốc phòng có văn bản xác nhận ông là chiến sĩ quân báo.
- 2007: được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
Suốt những năm ở Sài Gòn, dưới vỏ bọc một nhà văn “quay lưng với cách mạng”, Vũ Bằng chịu sự lạnh nhạt của bạn văn và không thể tự minh oan. Nỗi nhớ Hà Nội, nỗi thương người vợ ở bên kia vĩ tuyến vì thế dồn cả vào trang viết, làm nên chất trữ tình đặc biệt của Thương nhớ mười hai. Đọc thêm bài Quan hệ giữa Thạch Lam và Vũ Bằng thời ấy để thấy thêm chân dung ông qua các bạn văn cùng thời.
Sự nghiệp sáng tác của Vũ Bằng
Sự nghiệp của Vũ Bằng trải hơn nửa thế kỷ và có thể nhìn theo hai giai đoạn.
Trước 1954. Ông khởi nghiệp bằng tập văn trào phúng Lọ văn (1931), rồi viết nhiều tiểu thuyết, truyện ngắn như Một mình trong đêm tối, Truyện hai người, Tội ác và hối hận, Để cho chàng khỏi khổ, Bèo nước. Hồi ký Cai (1944) là một tác phẩm hiếm hoi trong đó người viết tự kể chuyện nghiện ngập và cai nghiện của chính mình. Song song, ông là một nhà báo năng nổ, cộng tác với nhiều tờ báo lớn ở Hà Nội.
Sau 1954. Ở Sài Gòn, ông vẫn viết văn, làm báo, dịch sách. Thành tựu nổi bật nhất của giai đoạn này là ba cuốn viết về miếng ăn và mùa màng: Miếng ngon Hà Nội (1960), Miếng lạ miền Nam (1969), Thương nhớ mười hai (1972); bên cạnh đó là hồi ký nghề báo Bốn mươi năm nói láo (1969) và biên khảo Khảo về tiểu thuyết (1969).
Danh mục và giới thiệu từng tác phẩm có trong bài những tác phẩm tiêu biểu nhất của Vũ Bằng.
Các tác phẩm tiêu biểu của Vũ Bằng
Thương nhớ mười hai (1972)
Ông bắt đầu viết từ tháng Giêng năm 1960 và mất hơn mười năm mới hoàn thành. Mỗi chương ứng với một tháng trong năm, gợi lại thời tiết, hoa trái, lễ tết, món ăn và nếp sống của Hà Nội, miền Bắc, đan xen nỗi nhớ người vợ ở xa. Đây được coi là tác phẩm tiêu biểu nhất cho tâm tư và giọng văn của Vũ Bằng.
Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt (trích Thương nhớ mười hai)
Văn bản viết về tháng Giêng ở miền Bắc với mưa phùn, rét ngọt và không khí sum vầy, qua đó bày tỏ tình yêu mùa xuân như một điều tự nhiên của con người. Xem tác giả, tác phẩm Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt và tóm tắt văn bản.
Miếng ngon Hà Nội (1960) và bài Cốm Vòng
Mỗi chương của tập bút ký là một món quà quen của người Hà Nội, và đằng sau mỗi món là cả một vùng ký ức. Bài Cốm Vòng trích từ đây dẫn người đọc về ngôi làng làm cốm nổi tiếng, kể những công đoạn tỉ mỉ và nghệ thuật ăn cốm sao cho đúng điệu. Đọc Cốm Vòng: thông tin tác giả, tác phẩm, phân tích Cốm Vòng.
Miếng lạ miền Nam (1969)
Viết sau gần mười lăm năm sống ở phương Nam, cuốn sách là cái nhìn tò mò mà trân trọng của một người Bắc trước những món ăn lạ và tính cách con người nơi đây.
Bốn mươi năm nói láo (1969)
Tên sách là một lời tự giễu về nghề làm báo; nội dung là những hồi ức về các tòa soạn, các bạn đồng nghiệp và đời sống báo chí từ thập niên 1930 trở đi.
Cai (1944)
Hồi ký kể lại quá trình nghiện rồi cai thuốc phiện của chính tác giả, nhờ ý chí của bản thân và sự săn sóc của người vợ. Đây là trang viết thành thật hiếm có trong văn học trước 1945.
Phong cách nghệ thuật của Vũ Bằng
- Tùy bút trữ tình: những trang hay nhất của ông là hồi ức dạt dào cảm xúc, viết từ nỗi nhớ trong xa cách.
- Cảm nhận bằng mọi giác quan: vị cốm, hương bưởi, cái rét ngọt đầu xuân đều được tả tinh tế qua thị giác, vị giác, khứu giác, xúc giác.
- Câu văn giàu nhạc điệu: câu dài, nhiều vế, dùng phép liệt kê và điệp ngữ, đọc lên như một khúc hát buồn.
- Tự bạch thẳng thắn: ông sẵn lòng phơi bày cả những sai lầm của mình, như chuyện nghiện ngập trong Cai.
- Món ăn như tấm gương văn hóa: viết về miếng ăn, ông viết về con người, phong tục và tình yêu quê hương.
Nhận định về Vũ Bằng
Phần này là nhận xét chung của người biên tập dựa trên tiểu sử và tác phẩm, không trích của nhà phê bình cụ thể:
- Vũ Bằng là một trong những người viết về Hà Nội hay nhất, và nghịch lý là phần lớn những trang ấy được viết ở Sài Gòn.
- Ông có công lớn với văn học trước 1945 không chỉ bằng tác phẩm mà còn ở vai trò người làm báo phát hiện những cây bút mới, trong đó có Nam Cao.
- Cuộc đời ông là một bi kịch thầm lặng: hi sinh hạnh phúc riêng cho nhiệm vụ, chịu tiếng oan nhiều năm, chỉ được minh oan sau khi đã mất.
- Nhờ ông, tùy bút về ẩm thực và mùa màng trở thành một dòng văn chương thực thụ, giàu giá trị văn hóa.
Tác phẩm của Vũ Bằng trong sách giáo khoa Ngữ văn
Theo chương trình Ngữ văn 2018, Vũ Bằng có ba văn bản ở lớp 7 và lớp 11:
| Văn bản | Lớp – bộ sách | Bài học | Bài soạn trên Văn VN |
|---|---|---|---|
| Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt (trích Thương nhớ mười hai) | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 5 – Màu sắc trăm miền | Soạn bài Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt |
| Cốm Vòng (trích Miếng ngon Hà Nội) | Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo, tập 1 | Bài 4 – Quà tặng của thiên nhiên | Soạn bài Cốm Vòng |
| Thương nhớ mùa xuân (trích Thương nhớ mười hai) | Ngữ văn 11 Cánh diều, tập 2 | Bài 7 – Tùy bút, tản văn, truyện kí | Xem giới thiệu Thương nhớ mười hai ở trên |
Khi học các văn bản của Vũ Bằng, cần nắm đặc trưng thể tùy bút (cái tôi trữ tình, mạch cảm xúc, chi tiết đời thường) và hoàn cảnh sáng tác đặc biệt của ông – viết về Hà Nội khi đang sống xa Hà Nội.
Tóm tắt tiểu sử Vũ Bằng ngắn gọn
Vũ Bằng (1913 – 1984), tên thật Vũ Đăng Bằng, sinh và lớn lên ở Hà Nội, quê gốc Hải Dương. Ông theo nghề văn, nghề báo từ rất trẻ, in tập Lọ văn năm 1931, làm báo ở Hà Nội và là người phát hiện tài năng Nam Cao. Từ cuối thập niên 1940, ông tham gia hoạt động tình báo; năm 1954 vào Sài Gòn theo nhiệm vụ, xa vợ con hơn hai mươi năm. Ông nổi tiếng với các tác phẩm Cai, Miếng ngon Hà Nội, Miếng lạ miền Nam, Bốn mươi năm nói láo và đặc biệt là Thương nhớ mười hai. Ông mất năm 1984 tại Thành phố Hồ Chí Minh, được xác nhận là chiến sĩ quân báo năm 2000 và truy tặng Giải thưởng Nhà nước năm 2007.
Câu hỏi thường gặp về Vũ Bằng
Vũ Bằng tên thật là gì?
Tên thật của ông là Vũ Đăng Bằng; ông còn ký nhiều bút danh khác như Tiêu Liêu, Vịt Con, Thiên Thư, Vạn Lý Trình.
Vũ Bằng quê ở đâu?
Ông là người Hà Nội; theo Wikipedia, quê gốc của dòng họ ở làng Lương Ngọc, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương.
Vũ Bằng sinh năm bao nhiêu, mất năm bao nhiêu?
Ông sinh ngày 3/6/1913 và mất ngày 7/4/1984 tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Vì sao Vũ Bằng viết Thương nhớ mười hai ở Sài Gòn?
Từ năm 1954, ông sống ở Sài Gòn theo nhiệm vụ tình báo, cách xa vợ con ở miền Bắc; nỗi nhớ quê nhà và người vợ trong những năm chia cắt đã thành cảm hứng cho cuốn sách.
Văn bản nào của Vũ Bằng có trong sách giáo khoa?
Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt (Ngữ văn 7 Kết nối tri thức), Cốm Vòng (Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo) và Thương nhớ mùa xuân (Ngữ văn 11 Cánh diều).
Lời kết
Một đời viết, một đời xa quê và một nỗi oan dài – đó là tác giả Vũ Bằng. Hiểu cuộc đời ông, người đọc sẽ thấy vì sao mỗi trang tùy bút về tháng Giêng hay hương cốm làng Vòng lại thấm đẫm nỗi nhớ đến vậy. Mời bạn đọc tiếp tuyển tập tác phẩm Vũ Bằng trên Văn VN.
Xem thêm: Giới thiệu tác giả Nguyễn Tuân · Giới thiệu tác giả Nam Cao · Giới thiệu tác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường
Xem thêm: