Soạn bài Nhớ rừng (Thế Lữ) – Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo

Chú ý những chi tiết thể hiện cảnh ngộ và tâm trạng trong hiện tại của con hổ.

Trả lời:

• Cảnh ngộ: bị nhốt trong cũi sắt ở vườn bách thú, sa cơ, bị biến thành món đồ mua vui, một thứ trò lạ cho thiên hạ đứng xem; phải sống ngang hàng với bọn gấu dở hơi, cặp báo vô tư lự ở chuồng bên.
• Tâm trạng: căm hờn, uất ức đến nghẹn lại (“Gậm một khối căm hờn trong cũi sắt,”), chán chường buông xuôi khi nằm dài nhìn ngày tháng trôi; khinh bỉ đám người ngạo mạn mà nhỏ bé đứng ngoài chuồng; nhục nhã vì bị đặt ngang với những con thú tầm thường.

Em hình dung thế nào về cuộc sống “những ngày xưa” của con hổ trong đoạn thơ này?

Trả lời:

Đó là cuộc sống tự do, oai hùng giữa núi rừng đại ngàn. Không gian là rừng sâu với cây già, bóng cả, gió gào, thác hét; trong khung cảnh hoang dã, dữ dội ấy, con hổ hiện lên với dáng đi uyển chuyển mà uy nghi: “Ta bước chân lên, dõng dạc, đường hoàng,” và thân hình mềm mại “Lượn tấm thân như sóng cuộn nhịp nhàng,”. Chỉ một ánh mắt của nó cũng khiến muôn vật im bặt. Con hổ ngày xưa là chúa tể muôn loài, sống tung hoành, ngạo nghễ, làm chủ cả cánh rừng.

Cách thể hiện nỗi “nhớ rừng” của con hổ trong đoạn thơ này có gì khác so với các đoạn thơ trước?

Trả lời:

Ở đoạn trước, nỗi nhớ được kể lại khá trực tiếp, tập trung vào hình ảnh con hổ giữa núi rừng. Đến đoạn này, nỗi nhớ được thể hiện bằng một chuỗi câu hỏi tu từ liên tiếp, mỗi câu mở ra một cảnh: đêm trăng bên bờ suối, ngày mưa rừng, buổi bình minh chim hót, buổi chiều hoàng hôn đỏ rực. Bốn cảnh ghép lại như một bộ tranh tứ bình rực rỡ, vừa đẹp vừa hùng tráng. Điệp ngữ “nào đâu”, “đâu những” lặp lại khiến nỗi nhớ dâng lên dồn dập, da diết, và câu hỏi nào cũng chứa sẵn câu trả lời đau đớn: những ngày ấy đã mất. Đoạn thơ khép lại bằng một tiếng than, cho thấy nỗi nhớ đã chuyển thành niềm tiếc nuối khôn nguôi.

Các dòng thơ “- Than ôi! Thời oanh liệt nay còn đâu?” và “- Hỡi cảnh rừng ghê gớm của ta ơi!” gợi cảm xúc gì của con hổ?

Trả lời:

• Dòng thơ thứ nhất là tiếng than đầy tiếc nuối, đau xót cho thời vàng son oai hùng đã vĩnh viễn qua đi, đồng thời hàm chứa nỗi uất hận trước thực tại tầm thường.
• Dòng thơ thứ hai là tiếng gọi tha thiết, khắc khoải hướng về rừng xưa: con hổ biết mình không còn được trở về, chỉ có thể gửi hồn theo giấc mộng. Cảm xúc ở đây là nỗi nhớ thương, khao khát tự do đến cháy lòng xen lẫn bất lực.

Hai dòng thơ đều dùng câu cảm thán, thán từ và dấu gạch đầu dòng như lời kêu thốt, khiến cảm xúc bật ra mạnh mẽ, ám ảnh.

Giải thích hoàn cảnh và lí do “nhớ rừng” của con hổ trong văn bản.

Trả lời:

• Hoàn cảnh: con hổ từ chúa sơn lâm bị bắt nhốt trong cũi sắt ở vườn bách thú, mất tự do, bị người đời xem như món đồ chơi, phải sống chung với những con vật tầm thường.
• Lí do nhớ rừng: thực tại tù túng, nhục nhã đối lập gay gắt với quá khứ tự do, oai hùng. Càng chán ghét hiện tại, con hổ càng nhớ cuộc sống ngày xưa giữa đại ngàn, nơi nó được làm chủ, được sống đúng bản chất của mình. Nỗi nhớ rừng chính là niềm khao khát tự do của một sinh thể bị giam cầm.

Phân tích tâm trạng của con hổ trong đoạn 1, 2 và trả lời các câu hỏi: a. Cuộc sống trong “những ngày xưa” ở chốn đại ngàn và cuộc sống hiện tại trong vườn bách thú của con hổ có những điểm gì khác biệt; sự khác biệt đó được thể hiện bằng hình thức nghệ thuật như thế nào? b. Qua nỗi “nhớ rừng”, con hổ đã bày tỏ niềm yêu quý và khinh ghét những gì?

Trả lời:

a. Sự khác biệt giữa hai cuộc sống:

Hai cuộc sống được đặt cạnh nhau bằng nghệ thuật tương phản, đối lập; bằng hệ thống từ ngữ giàu sức gợi (từ láy, tính từ mạnh như “dõng dạc”, “đường hoàng” đối lập với “ngẩn ngơ”, “dở hơi”); bằng giọng thơ lúc u uất, nặng nề, lúc hào hùng, sôi nổi; nhịp thơ linh hoạt, có câu ngắt nhịp mạnh, có câu kéo dài như tiếng gầm vang.

b. Niềm yêu quý và khinh ghét:

• Con hổ yêu quý cuộc sống tự do, phóng khoáng, cái đẹp hùng vĩ, hoang sơ của đại ngàn và vị thế chúa tể đầy kiêu hãnh của mình.
• Con hổ khinh ghét cảnh giam cầm, những con người tầm thường mà tự đắc, những con vật cam chịu kiếp sống nô lệ, và tất cả những gì giả dối, nhạt nhẽo, đơn điệu.

Phân tích nghệ thuật miêu tả bức tranh đại ngàn và thể hiện cảm xúc của con hổ trong đoạn 3.

Trả lời:

• Bức tranh tứ bình: bốn cảnh ở bốn thời điểm (đêm trăng, ngày mưa, bình minh, hoàng hôn), mỗi cảnh một gam màu và một tư thế của chúa sơn lâm. Đêm trăng vàng, hổ say mồi bên suối như một thi sĩ: “Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối / Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan?”. Ngày mưa, hổ lặng ngắm giang sơn như một bậc đế vương. Bình minh, tiếng chim ca đưa giấc ngủ của hổ. Hoàng hôn đỏ như máu, hổ chờ vầng dương lụi tắt để một mình làm chủ khoảnh khắc huyền bí của đất trời.
• Nghệ thuật: hình ảnh lộng lẫy, giàu màu sắc, có sự giao hòa giữa vẻ đẹp thiên nhiên và tầm vóc con hổ; ẩn dụ chuyển đổi cảm giác (“uống ánh trăng tan”); điệp ngữ và chuỗi câu hỏi tu từ tạo nhịp điệu dồn dập.
• Cảm xúc: con hổ say sưa sống lại thời oanh liệt, càng nhớ càng tiếc; câu than cuối đoạn bật ra nỗi đau đớn, nuối tiếc vô hạn khi trở về thực tại.

Ẩn sau nỗi nhớ của nhân vật con hổ là nỗi nhớ của ai? Theo đó, “nhớ rừng” thực chất là nhớ về những điều gì?

Trả lời:

Ẩn sau nỗi nhớ của con hổ là nỗi nhớ của nhà thơ và của lớp thanh niên trí thức Việt Nam những năm 1930: những con người mang tâm sự mất nước, bất hòa với thực tại xã hội thuộc địa ngột ngạt, giả dối. “Nhớ rừng” thực chất là nhớ về quá khứ hào hùng, oanh liệt của dân tộc, nhớ cuộc sống tự do, được làm chủ chính mình; đó là niềm khao khát thoát khỏi kiếp sống nô lệ tầm thường.

Hình tượng con hổ “nhớ rừng” trong bài thơ được xây dựng bằng biện pháp nghệ thuật nào? Việc sử dụng biện pháp nghệ thuật đó có tác dụng như thế nào?

Trả lời:

Hình tượng con hổ được xây dựng bằng biện pháp nhân hóa kết hợp ẩn dụ (mượn lời con vật để nói tâm sự con người). Con hổ biết căm hờn, biết nhớ thương, biết khinh bỉ và tự xưng “ta” như một con người. Tác dụng:

• Giúp hình tượng sinh động, có chiều sâu tâm trạng, gây ấn tượng mạnh.
• Tạo lớp nghĩa biểu tượng: con hổ trong cũi sắt là hình ảnh người dân mất tự do dưới ách thực dân.
• Giúp nhà thơ kín đáo gửi gắm tâm sự yêu nước, khao khát tự do trong hoàn cảnh bị kiểm duyệt gắt gao.

Nêu chủ đề, cảm hứng chủ đạo và thông điệp mà văn bản muốn gửi đến người đọc.

Trả lời:

• Chủ đề: nỗi chán ghét thực tại tù túng, tầm thường và khát vọng tự do mãnh liệt, gửi qua tâm trạng con hổ bị nhốt trong vườn bách thú.
• Cảm hứng chủ đạo: cảm hứng lãng mạn, với nỗi nhớ tiếc quá khứ huy hoàng và niềm khao khát tự do cháy bỏng.
• Thông điệp: tự do là giá trị thiêng liêng nhất của mọi sinh thể; con người cần trân trọng tự do, không cam chịu cuộc sống tù hãm, giả tạo, và luôn giữ niềm tự hào về những giá trị cao đẹp của mình, của dân tộc.

Phát biểu cảm nhận của em về cách xưng hô và tình cảm, cảm xúc của con hổ qua âm điệu của thể thơ tám chữ trong bài thơ.

Trả lời:

Con hổ xưng “ta” suốt bài thơ: cách xưng hô ấy cho thấy tư thế kiêu hãnh của chúa sơn lâm, dù đang bị giam cầm vẫn không chịu hạ mình. Nó nhắc tới đám người đứng xem bằng giọng khinh bỉ, còn gọi rừng bằng “ngươi”, bằng những tiếng “hỡi” thân thiết, như gọi một người tri kỉ. Thể thơ tám chữ với câu thơ dài, vần liền, nhịp linh hoạt giúp cảm xúc tuôn chảy tự nhiên: khi thì trầm uất, nặng nề như tiếng thở dài, khi thì dồn dập, sôi nổi như tiếng gầm vang giữa rừng. Em cảm nhận được một tâm hồn vừa kiêu hãnh vừa đau đớn, vừa nhớ thương vừa uất hận, rất gần với tâm trạng con người.

Kẻ bảng vào vở, nêu một trong những biểu hiện về sự phù hợp giữa các yếu tố hình thức (thể thơ, hình ảnh, từ ngữ, biện pháp tu từ, vần, nhịp) trong việc biểu đạt nội dung của văn bản.

Trả lời: