Soạn bài Tình sông núi (Trần Mai Ninh) – Ngữ văn 9 Kết nối tri thức

Nhan đề Tình sông núi có thể cho biết điều gì về cảm hứng sáng tác bài thơ của tác giả Trần Mai Ninh?

Trả lời: Nhan đề gồm hai thành tố. “Sông núi” là cách nói quen thuộc của người Việt để chỉ non sông, đất nước, giang sơn (như trong Sông núi nước Nam). “Tình” là sự gắn bó, thương yêu. Ghép lại, nhan đề cho thấy cảm hứng chủ đạo của bài thơ là cảm hứng yêu nước, thể hiện qua nhiều lớp:

• Sự say mê, quyến luyến trước vẻ đẹp cụ thể của từng dòng sông, ngọn núi, làng quê mà nhà thơ đi qua.
• Niềm trân trọng, biết ơn những con người lao động đã làm cho đất đai thêm giàu đẹp.
• Niềm tự hào và tư thế sẵn sàng đứng lên bảo vệ đất nước khi có giặc.

Nhan đề còn báo trước câu hỏi khép lại bài thơ: không có mối tình nào lớn hơn tình yêu dành cho Tổ quốc.

Nêu nội dung cụ thể của từng đoạn trong bài thơ và khái quát mạch cảm xúc xuyên suốt tác phẩm.

Trả lời:

Mạch cảm xúc: đi từ rung động trước cảnh đẹp của từng vùng đất cụ thể, đến sự chiêm nghiệm về vẻ giàu đẹp do bàn tay con người tạo dựng, rồi dâng lên thành lòng biết ơn nhân dân và niềm tự hào, tình yêu thiêng liêng với Tổ quốc. Cảm xúc phát triển theo hướng từ riêng đến chung, từ cảnh đến người, từ cảm nhận bằng giác quan đến suy tưởng.

Các địa danh xuất hiện ở đoạn đầu bài thơ gắn với vùng miền nào của đất nước? Phát biểu suy nghĩ của em về mối quan hệ giữa tình yêu dành cho một miền đất cụ thể với tình yêu Tổ quốc nói chung qua những gì được bài thơ gợi lên.

Trả lời:

• Vùng miền: các địa danh đều thuộc dải duyên hải Nam Trung Bộ, được nhắc theo hướng từ bắc vào nam: sông Trà Khúc thuộc Quảng Ngãi; kế đến là Tam Quan, Bồng Sơn, Phú Phong, Phù Cát cùng tên gọi chung Bình Định; An Khê nằm trên đường từ Bình Định ngược lên Tây Nguyên; Tuy Hòa, sông Cầu và Vũng Lấm thuộc vùng đất Phú Yên; cuối cùng là Nha Trang và Diên Khánh của Khánh Hòa (tên tỉnh theo địa giới trước năm 2025). Đây cũng là vùng đất Trần Mai Ninh từng hoạt động cách mạng sau năm 1945.
• Mối quan hệ giữa hai tình yêu: Tình yêu Tổ quốc không phải điều gì xa xôi, trừu tượng. Nó bắt đầu từ những nơi chốn cụ thể mà ta từng đến, từng thương: một dòng sông có trăng nghiêng, một làng nhiều dừa ít mái tranh, một thành phố biển đang “cười”. Mỗi miền đất là một phần máu thịt của đất nước; yêu từng miền đất tức là đang yêu Tổ quốc bằng những gì gần gũi nhất. Ngược lại, khi đặt những miền đất ấy trong một Tổ quốc thống nhất, tình cảm riêng được nâng lên thành trách nhiệm chung: gìn giữ và bảo vệ. Bài thơ đi đúng con đường ấy – mở đầu bằng những cái tên cụ thể, kết thúc bằng hai chữ “Tổ quốc”.

Trong bài thơ, tác giả đã chú ý làm nổi bật những đặc điểm gì của sông núi quê hương? Những đặc điểm đó được phát hiện từ góc nhìn nào?

Trả lời:
Những đặc điểm được làm nổi bật:

• Đẹp và đa dạng: có nét thơ mộng (“Trăng nghiêng trên sông Trà Khúc”, “Bồng Sơn dìu dịu như bài thơ”), có nét hùng vĩ (“An Khê cao vun vút”), có nét bình dị (“Nhiều dừa che ít mái tranh”) và tươi vui (“Nha Trang cười”).
• Giàu có, trù phú: “Lúa xanh như biển rộng”, nương rẫy nối nhau, bắp khoai tiếp nối, sông nào cũng đông người làm nghề chài lưới.
• Sống động, nhộn nhịp: bến đò tấp nập người qua sông, gầu nước lấp lánh trên đồng, tiếng thoi dệt vải vang trong nhà.
• Gắn liền với con người lao động: đây là phát hiện quan trọng nhất – sông núi đẹp và giàu vì được bồi đắp bằng “mồ hôi” của cả dân tộc, đúng như câu thơ “Trộn hoà lao động với giang sơn”.

Góc nhìn phát hiện: Đó là góc nhìn của một người trong cuộc đang đi qua từng vùng đất, quan sát bằng tất cả tình yêu chứ không đứng xa để thưởng ngoạn. Sâu hơn, đó là góc nhìn đặt nhân dân lao động vào trung tâm: đất nước không chỉ là cảnh trí thiên nhiên mà là thành quả của những bàn tay cầm cuốc, kéo xe, tát nước, dệt vải. Trong thơ trữ tình Việt Nam, cách nhìn này khá mới mẻ, chỉ thật sự rõ nét khi ý thức về sức mạnh, công lao của đông đảo người dân được đề cao sau Cách mạng tháng Tám.

Phân tích cách tác giả tự bộc lộ mình trong bài thơ. Tác giả đã xác lập chỗ đứng của mình như thế nào giữa cộng đồng dân tộc?

Trả lời:
Cách tự bộc lộ:

• Gián tiếp qua cách nhìn cảnh: ngay trong lời tả đã có thái độ đánh giá – “Gió buồn”, “dìu dịu”, “Phú Phong rộng”, “Phù Cát lì”, “Vừa đẹp – vừa lành”. Chọn chi tiết nào, gọi tên cảm giác nào cũng là cách nhà thơ cho thấy tâm hồn mình.
• Trực tiếp qua lời cảm thán và câu hỏi: “Gặp sông Cầu khó rời tay!”, “Hỏi ai tới đó sao đành lòng đi?” là tiếng lòng lưu luyến không muốn rời xa.
• Qua hình tượng “tôi”: câu “Tôi lim dim cặp mắt” cho thấy tư thế lắng lại để chiêm nghiệm. Mọi điều được ngắm nhìn, liên tưởng và suy ngẫm trong bài đều xuất phát từ nhân vật trữ tình này.

Chỗ đứng giữa cộng đồng dân tộc: Nhà thơ không đứng ngoài như một du khách ngắm cảnh. Ông tự đặt mình vào giữa nhân dân, là một người con của “dân tộc rớt mồ hôi thấm đất”, thừa hưởng những gì cha ông đã gây dựng. Vì vậy, từ chữ “tôi” ở đoạn giữa, giọng thơ chuyển dần sang tiếng nói chung của cả cộng đồng trong những câu hỏi ở cuối bài. Ông vừa là người biết ơn, vừa là người sẵn sàng cùng mọi người “đứng lên” khi non nước bị xâm phạm.

Khi nói về những người con của đất nước, đối tượng nào được tác giả đặt vào vị trí trung tâm? Điều này có ý nghĩa gì?

Trả lời:

• Đối tượng trung tâm: những người lao động bình thường, vô danh – người cày ruộng, người làm rẫy, người kéo lưới, người chở đò, người tát nước, người dệt vải. Họ hiện lên rõ nhất qua các câu “Dân tộc rớt mồ hôi thấm đất”, “Bắp căng như đồng”, “Tay ghì cán cuốc”, “Tay ghì tay xe”.
• Ý nghĩa:
  • Khẳng định nhân dân chính là người làm nên đất nước: vẻ đẹp và sự giàu có của sông núi là kết tinh từ công sức của họ.
  • Thể hiện một quan niệm mới, mang tinh thần dân chủ: người làm nên lịch sử không chỉ là vua chúa, anh hùng mà là đông đảo quần chúng cần lao.
  • Cho thấy tình yêu Tổ quốc của nhà thơ gắn liền với lòng biết ơn, quý trọng người dân; nhân dân vừa lao động dựng xây vừa cầm súng, cầm gươm giữ đất.

Phân tích những nét độc đáo của bài thơ trên phương diện nghệ thuật (chú ý nhịp điệu, cách sử dụng động từ, sự phối hợp giữa miêu tả cụ thể và nêu mệnh đề khái quát, sự xuất hiện của những câu hỏi tu từ,…).

Trả lời:

Ngoài ra, bài thơ còn dùng phép liệt kê địa danh, so sánh (“Lúa xanh như biển rộng”, “Bắp căng như đồng”) và cách chơi chữ duyên dáng trong câu “Sông Cầu của đất, nước này là duyên.” – tách “đất” và “nước” để vừa nói về một miền quê vừa gợi hai tiếng đất nước.