Soạn bài Yên Tử, núi thiêng (Thi Sảnh) – Ngữ văn 9 Kết nối tri thức

Khi đi tham quan hay du lịch, em có thường tìm hiểu trước về nơi sắp đến không? Nếu có, loại tài liệu em quan tâm tìm đọc, xem, nghe là gì?

Trả lời:

Em thường tìm hiểu trước khi đến một nơi mới, vì như vậy chuyến đi sẽ an toàn, tiết kiệm thời gian và có nhiều ý nghĩa hơn. Những tài liệu em hay tìm:

• Bài giới thiệu trên trang thông tin chính thức của địa phương, ban quản lí di tích.
• Bản đồ, sơ đồ khu tham quan để biết lộ trình, vị trí các điểm chính.
• Video, phóng sự ảnh và cảm nhận của người đã đến (để biết thời điểm đẹp, những điều cần lưu ý).
• Sách, bài báo về lịch sử, truyền thuyết của nơi đó, giúp em hiểu những gì mình sắp nhìn thấy.

Kể tên một số danh lam thắng cảnh có di tích lịch sử mà em đã đến hoặc đã biết.

Trả lời:

Một số địa điểm vừa đẹp về cảnh quan vừa có giá trị lịch sử: quần thể danh thắng Tràng An và cố đô Hoa Lư (Ninh Bình), chùa Hương (Hà Nội), đền Hùng (Phú Thọ), khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc (Hải Dương), vịnh Hạ Long (Quảng Ninh), cố đô Huế, thánh địa Mỹ Sơn và phố cổ Hội An ở Quảng Nam, núi Bà Đen (Tây Ninh).

Theo dõi: Có điểm gì đáng chú ý trong cách tác giả nêu cảm nhận chung và đánh giá khái quát về đối tượng được giới thiệu?

Trả lời:

Ngay đoạn đầu, tác giả đặt Yên Tử giữa không gian núi non rộng lớn vùng Đông Bắc, cho biết độ cao 1 068 m và vẽ hình ảnh ngọn núi “vút lên chon von tựa một vọng gác”. Như vậy, cảm nhận được nêu bằng cả con số chính xác lẫn hình ảnh so sánh gợi cảm. Tiếp đó, lời đánh giá khái quát dựa trên căn cứ đáng tin: các triều đại phong kiến đều xếp Yên Tử vào hàng “danh sơn”, và từ khi có Thiền phái Trúc Lâm cùng hệ thống chùa tháp, ngọn núi càng thu hút du khách. Cách mở đầu ấy vừa gây ấn tượng, vừa định hướng cho cả văn bản: Yên Tử đẹp bởi thiên nhiên và quý bởi lịch sử, tâm linh.

Theo dõi: Người viết cho biết điều gì về tọa độ không gian của núi thiêng Yên Tử?

Trả lời:

• Yên Tử thuộc địa phận Uông Bí (Quảng Ninh), ở phía tây bắc và cách trung tâm thành phố này 14 km.
• Từ Hòn Gai, du khách đi theo đường 18A khoảng 40 km thì tới Uông Bí.
• Xuất phát ở nhà máy điện Uông Bí, đi về hướng mỏ than Vàng Danh tới Lán Tháp, rẽ về phía tây qua xã Thượng Yên Công là tới Yên Tử; quãng Lán Tháp – Yên Tử dài 9 km, chạy giữa một thung lũng hẹp và dài, kẹp giữa dãy Cánh Gà (phía nam) và Bảo Đài (phía bắc).

Những thông tin này giúp người đọc hình dung chính xác vị trí và có thể dùng làm chỉ dẫn đường đi.

Hình dung: Vẻ đẹp của lối vào Yên Tử đã được miêu tả bằng những chi tiết, hình ảnh nào?

Trả lời:

• Hai dãy núi hai bên thung lũng trông như những bức thành cổ.
• Vườn cây trái sum suê – vải, nhãn, mận, đào, mỗi mùa một thứ quả; ruộng mía thân tím thẳng hàng nối dài hai bên đường.
• Suối Giải Oan nước trong vắt, uốn lượn trên nền cuội và sỏi trắng, cắt ngang đường vào núi chín lần khiến khách tưởng có chín dòng suối.
• Ven suối là sắc vàng của hoa dành, hoa bướm; xen lẫn những khóm hải đường, thủy tiên đang nở cánh mỏng màu tím nhạt.
• Mùa xuân sau Tết, rừng đâm chồi nảy lộc, dòng người trẩy hội nô nức hướng lên đỉnh núi mờ sương.

Bức tranh có đủ đường nét, màu sắc, sự sống, gợi một con đường vừa thơ mộng vừa thanh tịnh dẫn vào cõi thiêng.

Liên hệ: Trong một văn bản giới thiệu về danh lam thắng cảnh, việc cung cấp những thông tin về lịch sử có ý nghĩa gì?

Trả lời:

• Giúp người đọc hiểu nguồn gốc, quá trình hình thành và giá trị của địa danh, không chỉ thấy cái đẹp bề ngoài.
• Làm cho danh thắng có bề dày thời gian, gắn cảnh vật với con người, sự kiện, nhờ đó hấp dẫn hơn.
• Tăng độ tin cậy cho văn bản khi thông tin có nguồn sử sách rõ ràng.
• Bồi đắp niềm tự hào, ý thức giữ gìn di sản của cha ông.

Suy luận: Những thông tin mở rộng về đạo Phật và các vị chân tu cần thiết như thế nào đối với một văn bản giới thiệu núi thiêng Yên Tử?

Trả lời:

Những thông tin ấy là không thể thiếu. Chữ “thiêng” trong nhan đề chỉ được làm rõ khi người đọc biết Yên Tử từng đón nhiều thế hệ người tu hành: từ An Kỳ Sinh thời đầu Công nguyên, Thông Thiền cư sĩ cuối thời Lý, Phù Vân quốc sư, đến vua Trần Thái Tông và đặc biệt là Trần Nhân Tông – người khai sáng dòng Thiền Trúc Lâm. Nhờ các thông tin này, văn bản giải thích được vì sao Yên Tử được coi là đất tổ của một Thiền phái mang bản sắc Việt Nam, đồng thời giúp du khách hiểu ý nghĩa của mỗi ngôi chùa, am, tháp khi đến thăm.

“Yên Tử, núi thiêng” thuộc loại văn bản gì? Em căn cứ vào đâu để xác định như vậy?

Trả lời:

Đây là văn bản thông tin giới thiệu một địa danh vừa là thắng cảnh vừa là di tích. Căn cứ:

• Mục đích chính là cung cấp hiểu biết về một địa danh có thật: vị trí, đường đi, cảnh quan, tên gọi, lịch sử.
• Thông tin cụ thể, kiểm chứng được: số đo độ cao, khoảng cách, năm tháng, tên sách cổ được dẫn (Hải Dương phong vật chí, Thiền uyển tập anh…).
• Có phương tiện phi ngôn ngữ hỗ trợ là sơ đồ khu di tích.
• Các yếu tố miêu tả, tự sự, biểu cảm chỉ đóng vai trò bổ trợ, làm cho thông tin sinh động hơn.

Văn bản được bố cục như thế nào? Nêu nội dung cụ thể của từng phần trong bố cục và chỉ ra mạch kết nối các nội dung đó.

Trả lời:

Mạch kết nối: văn bản đi từ khái quát đến cụ thể, từ bên ngoài vào bên trong – giống như một chuyến hành hương: nhìn từ xa thấy núi, rồi lần theo đường vào chân núi, sau đó mới tìm hiểu chiều sâu lịch sử, tâm linh và kết lại ở giá trị cốt lõi. Trình tự không gian (lộ trình) nối với trình tự thời gian (từ đầu Công nguyên, qua Lý, đến Trần), khiến các phần liền mạch, tự nhiên.

Căn cứ vào nội dung văn bản, cho biết những lí do chính khiến Yên Tử được nhìn nhận là “núi thiêng”.

Trả lời:

• Từ xa xưa, Yên Tử đã là chốn tu hành thanh tịnh; sách Hải Dương phong vật chí gọi nơi đây là “Phúc địa thứ tư của Giao Châu”, ca dao cũng truyền tụng:
  

  Nào ai quyết chí tu hành
  Có về Yên Tử mới đành lòng tu.

• Gắn với truyền thuyết An Kỳ Sinh tu tiên, luyện thuốc trường sinh và khi mất thì nhập vào núi; khối đá hình người trên đỉnh được coi là tượng của ông.
• Là nơi có chùa Phù Vân từ thời Lý, nơi các bậc cao tăng như Thông Thiền cư sĩ, Phù Vân quốc sư tu hành.
• Gắn với sự kiện vua Trần Thái Tông bỏ kinh thành lên núi, nhận lời khai thị của Phù Vân quốc sư: “Núi vốn không có Phật. Phật ở trong tâm.”
• Quan trọng nhất, đây là nơi vua Trần Nhân Tông tu hành, mở ra Thiền phái Trúc Lâm – dòng Phật giáo đậm bản sắc Việt; vì vậy dân gian gọi Yên Tử là “Núi vua hóa Phật”.

Nhận xét về tỉ lệ của các đoạn miêu tả và dẫn tư liệu lịch sử trong văn bản (tỉ lệ như thế nào, có hợp lí không và thể hiện ý tưởng gì của tác giả).

Trả lời:

• Tỉ lệ: phần miêu tả cảnh quan tập trung ở đoạn mở đầu và các đoạn tả lối vào, mùa hội (khoảng ba đoạn); phần dẫn tư liệu lịch sử, truyền thuyết chiếm từ đoạn thứ năm đến hết (khoảng sáu đoạn). Như vậy, phần tư liệu chiếm tỉ lệ lớn hơn phần tả cảnh.
• Có hợp lí không: hợp lí, vì đối tượng được giới thiệu là “núi thiêng” – giá trị lớn nhất của Yên Tử nằm ở chiều sâu lịch sử và tâm linh chứ không chỉ ở cảnh đẹp. Phần miêu tả vẫn đủ để người đọc hình dung, tạo cảm hứng trước khi đi vào phần tư liệu.
• Ý tưởng của tác giả: muốn người đọc hiểu rằng đến Yên Tử không chỉ để ngắm cảnh mà để tìm về cội nguồn văn hóa, tinh thần của dân tộc.

Liệt kê những chi tiết thể hiện cách giải thích tên gọi của một số vị trí và di tích trong quần thể du lịch tâm linh Yên Tử. Việc giải thích đó đáp ứng yêu cầu gì của loại văn bản giới thiệu một cảnh quan?

Trả lời:

Các chi tiết giải thích tên gọi:

• Núi Voi: tên cổ của Yên Tử, vì dáng núi giống con voi ngoảnh đầu về phía biển.
• Bạch Vân Sơn: nghĩa là núi mây trắng, vì đỉnh núi quanh năm chìm trong mây.
• Danh sơn: được chú nghĩa là núi đẹp.
• Tượng An Kỳ Sinh: khối đá hình người trên đỉnh, theo tục truyền là nơi ông hóa thân.
• Suối Giải Oan: dòng suối uốn lượn cắt đường thành chín đoạn, khiến người ta ngỡ là chín con suối.
• Trúc Lâm đạo sĩ: danh xưng vua Trần Thái Tông dành cho Phù Vân quốc sư.

Yêu cầu được đáp ứng: văn bản giới thiệu cảnh quan cần thông tin chính xác, giúp người đọc hiểu vì sao địa danh mang tên ấy – từ đó nhớ lâu, thấy được mối liên hệ giữa địa danh với hình dáng tự nhiên, truyền thuyết, lịch sử. Lời giải thích còn tăng sức hấp dẫn, gợi trí tò mò muốn tận mắt kiểm chứng.

Yếu tố biểu cảm đã được tác giả sử dụng như thế nào? Yếu tố đó đóng vai trò gì trong việc làm tăng tính hấp dẫn của văn bản?

Trả lời:

• Cách sử dụng: biểu cảm được cài xen trong lời thuyết minh qua từ ngữ đánh giá, bộc lộ cảm xúc (ngoạn mục, quyến rũ, uy nghi, say đắm, rộn ràng, hăm hở…), qua hình ảnh so sánh (núi như vọng gác, dãy núi như thành quách cổ), và qua câu hỏi tu từ ở cuối phần 3: người đặt nền móng cho Thiền phái Trúc Lâm phải chăng là Phù Vân quốc sư.
• Vai trò: giúp văn bản thông tin không khô khan, truyền được niềm yêu mến, tự hào của người viết sang người đọc; câu hỏi tu từ khơi gợi suy nghĩ; nhờ đó văn bản có sức lôi cuốn, khiến người đọc muốn được đến Yên Tử.

Nêu tác dụng của việc đưa sơ đồ khu di tích Yên Tử vào văn bản. Theo em, vì sao những sơ đồ thuộc loại này thường được hiệu chỉnh qua các lần công bố khác nhau?

Trả lời:

• Tác dụng: sơ đồ cho người đọc cái nhìn tổng thể về vị trí các chùa, am, tháp và tuyến đường lên đỉnh; bổ sung cho phần chữ, giúp thông tin trực quan, dễ nhớ và có thể dùng làm chỉ dẫn khi tham quan.
• Vì sao phải hiệu chỉnh: khu di tích liên tục thay đổi – công trình được trùng tu, phục dựng hoặc xây mới; đường đi, cáp treo, bãi đỗ xe được bổ sung; công tác khảo cổ có phát hiện mới; ranh giới, quy hoạch có thể điều chỉnh. Sơ đồ phải cập nhật để luôn đúng với thực tế.

Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) đánh giá về khả năng gợi lên niềm đam mê khám phá thắng cảnh, di tích Yên Tử của văn bản “Yên Tử, núi thiêng”.

Trả lời:

Đọc Yên Tử, núi thiêng của Thi Sảnh, em thấy mình như đã đặt chân lên con đường hành hương về đất tổ Trúc Lâm. Văn bản có sức gợi mạnh trước hết nhờ những trang tả cảnh: ngọn núi chon von như vọng gác, dòng suối Giải Oan trong vắt uốn khúc, những khóm hoa tím nhạt hai bên bờ. Nhưng điều khiến em thực sự muốn đến Yên Tử là lớp trầm tích lịch sử mà tác giả mở ra: truyền thuyết An Kỳ Sinh, cuộc gặp của vua Trần Thái Tông với Phù Vân quốc sư, con đường tu hành của Trần Nhân Tông. Mỗi tên núi, tên suối đều được giải thích, khiến cảnh vật không còn xa lạ mà như đang chờ người đến để kể tiếp câu chuyện của mình. Lời văn giàu cảm xúc cùng câu hỏi bỏ ngỏ về người đặt nền móng cho Thiền phái Trúc Lâm còn kích thích trí tò mò muốn tìm hiểu thêm. Thêm vào đó, sơ đồ khu di tích như một tấm bản đồ mời gọi bước chân khám phá. Có thể nói, văn bản chẳng những đem lại hiểu biết mà còn gieo vào lòng người đọc khát khao được tận mắt nhìn thấy, tận tai nghe thấy tiếng chuông chùa trên đỉnh núi mây trắng.