Soạn bài Sông Đáy (Nguyễn Quang Thiều) – Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo

Nội dung bao quát của bài thơ là gì?

Trả lời:

Bài thơ là dòng hồi tưởng và cảm xúc của một người con xa quê khi nghĩ về và trở lại với dòng sông Đáy quê hương. Sông Đáy gắn với tuổi thơ bên mẹ, với nỗi nhớ quê da diết trong những năm tháng sống xa, và với nỗi xót xa khi trở về thấy mẹ đã già. Qua đó, bài thơ thể hiện tình yêu, lòng biết ơn sâu nặng với quê hương và người mẹ.

Nêu một số đặc điểm hình thức của bài thơ (thể thơ, từ ngữ, hình ảnh, biện pháp tu từ, vần, nhịp,…) và cho biết tác dụng của hình thức ấy trong việc biểu đạt nội dung.

Trả lời:

Phân tích hình ảnh con sông Đáy được gợi tả trong bài thơ.

Trả lời:

• Sông Đáy trong tuổi thơ: dòng sông “chảy vào đời tôi” như mẹ gánh nặng rẽ vào ngõ mỗi chiều. Sông không chỉ là cảnh vật mà đã thấm vào máu thịt, vào kí ức; nó hiện lên mát lành, gần gũi qua hình ảnh đứa con dụi mặt vào tấm lưng đẫm mồ hôi của mẹ.
• Sông Đáy trong nỗi nhớ của người xa quê: những năm tháng xa nhà, sông trở về trong giấc mơ với tiếng cá giãy khỏi lưỡi câu nghe như tiếng nấc nghẹn; người con mong sông dâng lên ngang trời để được nhìn thấy. Sông lúc này là nỗi nhớ, là chốn bình yên để tâm hồn tìm về.
• Sông Đáy trong hiện tại: khi người con trở lại, dòng sông vẫn đó, nhưng mẹ đã già, cát bên bờ khô khát. Dòng sông lặng lẽ chứng kiến thời gian trôi và những gì đã mất.

Như vậy, sông Đáy vừa là dòng sông thật của quê hương, vừa là biểu tượng của mẹ, của cội nguồn, của kí ức gắn bó suốt đời.

Phân tích tình cảm, cảm xúc của người viết khi viết về Sông Đáy. Bài thơ cho thấy mối liên hệ nào giữa Sông Đáy với mẹ và kí ức của người viết?

Trả lời:

Tình cảm, cảm xúc: người viết dành cho sông Đáy tình yêu tha thiết, nỗi nhớ khắc khoải trong những năm xa quê, cảm giác hụt hẫng như người bước hụt khi rời xa nơi chôn rau cắt rốn; khi trở về là nỗi xúc động, xót xa, ân hận đến bật khóc trước cảnh mẹ đã già. Cảm xúc đi từ ấm áp, bình yên (tuổi thơ) đến day dứt, nhớ thương (xa quê) rồi dồn nén, vỡ òa (trở về).

Mối liên hệ: sông Đáy, mẹ và kí ức hòa làm một. Ngay câu đầu, dòng sông đã được so sánh với dáng mẹ gánh nặng về nhà; tấm lưng mẹ mát như mảnh sông đêm; tóc mẹ tỏa mát xuống nỗi đau của con; mẹ già như cát bên bờ sông. Nhớ sông là nhớ mẹ, và cả hai là phần đẹp nhất trong kí ức của người con. Dòng sông vì thế là hình ảnh tượng trưng cho tình mẹ bao la và cho quê hương nuôi dưỡng con người.

Xác định chủ đề của văn bản và nêu một số căn cứ để xác định chủ đề.

Trả lời:

Chủ đề: tình yêu, lòng biết ơn sâu nặng của người con xa quê đối với dòng sông quê hương và người mẹ tần tảo.

Căn cứ:

• Nhan đề là tên dòng sông quê của tác giả.
• Hình ảnh sông Đáy và mẹ xuất hiện xuyên suốt, đan cài vào nhau từ đầu đến cuối bài.
• Mạch cảm xúc đi theo hành trình đời người: tuổi thơ bên sông, những năm xa quê, ngày trở lại.
• Từ ngữ, giọng điệu thể hiện nỗi nhớ, sự xót xa: những tiếng gọi sông, hình ảnh người con quỳ xuống, bật khóc ở cuối bài.

Theo em, qua bài thơ, tác giả muốn gửi đến người đọc thông điệp gì?

Trả lời:

Bài thơ nhắc mỗi người hãy trân trọng quê hương và người mẹ, những cội nguồn đã nuôi dưỡng ta từ thuở ấu thơ. Dù đi xa đến đâu, con người vẫn cần một nơi để trở về. Đồng thời, bài thơ cũng là lời cảnh tỉnh nhẹ nhàng: thời gian trôi đi không chờ ai, cha mẹ sẽ già đi, vì vậy hãy yêu thương, quan tâm khi còn có thể, đừng để đến lúc trở về chỉ còn biết khóc vì muộn màng.

Từ sự gợi nhắc của hình ảnh Sông Đáy qua văn bản, hãy chia sẻ về hình ảnh một con sông (trong thực tế hoặc trong văn học) đã để lại cho em những ấn tượng khó quên.

Trả lời:

Con sông để lại cho em nhiều ấn tượng nhất là con sông nhỏ chảy qua làng ngoại. Mùa hè nào em cũng về quê, theo các anh họ ra bến tắm, thả diều trên bờ đê, chiều chiều ngồi xem đàn vịt lạch bạch bơi về. Nước sông mùa hạ đục ngầu phù sa, mùa thu lại trong xanh, soi bóng hàng tre. Bà ngoại kể ngày xưa bà gánh nước từ sông về nhà, giặt giũ, vo gạo đều nhờ dòng nước ấy. Giờ bà đã yếu, con sông cũng được kè đá hai bên, nhưng mỗi lần đứng trên cầu nhìn xuống, em vẫn thấy như cả tuổi thơ mình đang trôi theo dòng nước. Đọc Sông Đáy, em càng hiểu vì sao con sông quê luôn gắn với những người thân yêu nhất trong kí ức mỗi người.