Ông lão bên chiếc cầu là truyện ngắn của nhà văn Mỹ Ơ-nít Hê-minh-uê, văn bản đọc thứ hai trong Bài 4 (Truyện ngắn) sách Ngữ văn 9 Cánh diều tập 1. Bài viết tổng hợp những kiến thức em cần nắm khi học và ôn tập: nội dung truyện, tiểu sử nhà văn, xuất xứ, hoàn cảnh ra đời, thể loại, ngôi kể, bố cục, những giá trị về nội dung lẫn nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề, sơ đồ tư duy cùng hai mẫu tóm tắt.
Nội dung văn bản Ông lão bên chiếc cầu
SGK in bản dịch tiếng Việt của Lê Huy Bắc, chia làm hai đoạn được đánh số. Vì bản dịch còn được bảo hộ bản quyền, phần dưới đây chỉ thuật lại diễn biến và trích vài câu ngắn; toàn văn em đọc trong SGK (trang 87–89).
Đoạn (1) – ông lão giữa dòng người di tản. Bên một cây cầu phà vắt ngang dòng sông, xe cộ và người dân nườm nượp kéo nhau qua bờ bên kia, binh lính phải đẩy giúp những chiếc xe lừa lên dốc. Giữa cảnh hối hả ấy, một ông già mặc đồ bẩn, đeo kính gọng thép ngồi im bên vệ đường. Lí do rất giản dị: “Lão quá mệt để đi tiếp.” Người kể chuyện – một người lính được giao nhiệm vụ trinh sát phía bờ đối diện – đi rồi trở lại, vẫn thấy ông ngồi nguyên chỗ cũ.
Đoạn (2) – cuộc trò chuyện bên cầu. Người lính hỏi chuyện. Ông lão quê ở thị trấn Xan Các-lốt, ở lại sau cùng để chăm mấy con vật nuôi cho tới khi viên đại úy bắt ông đi vì pháo kích. Ông kể mình có một con mèo, hai con dê và bốn cặp bồ câu, tự an ủi rằng con mèo sẽ tự kiếm được ăn, nhưng cứ day dứt về những con còn lại. Hỏi ông theo phe nào, ông đáp: “Tôi không quan tâm đến chính trị.” Người lính khuyên ông lên xe đi Bác-xê-lô-na, nhưng ông không quen ai ở đó. Ông gượng đứng dậy, loạng choạng rồi lại ngồi phịch xuống bụi đường, nói một mình: “Tôi chỉ quan tâm đến mấy con vật.” Truyện khép lại với mấy dòng của người kể: hôm ấy là “Chủ nhật Phục sinh”, quân phát xít đang tới gần, và cái gọi là “niềm may mắn” của ông lão chỉ là bầu trời nhiều mây khiến máy bay địch chưa cất cánh, cộng với việc loài mèo biết tự lo thân.
Thông tin tác giả Hê-minh-uê
Ơ-nít Hê-minh-uê (Ernest Hemingway, 1899 – 1961) là nhà văn Mỹ, sinh ở Ốc Pác (Oak Park), bang I-li-noi, trong gia đình có cha làm bác sĩ, mẹ yêu âm nhạc. Học xong trung học, ông vào nghề báo. Năm 1918, ông tình nguyện lái xe cứu thương cho Hội Chữ thập đỏ ở mặt trận I-ta-li-a và bị thương nặng – trải nghiệm theo ông suốt đời và đi vào nhiều trang viết.
Những năm 1920, Hê-minh-uê sống ở Pa-ri, vừa viết báo vừa sáng tác, thuộc lớp nhà văn được gọi là thế hệ mất mát sau Thế chiến thứ nhất. Ông có mặt ở nhiều điểm nóng của thời đại: làm phóng viên trong cuộc nội chiến Tây Ban Nha (1936 – 1939), rồi theo quân Đồng minh trong Thế chiến thứ hai.
Tác phẩm tiêu biểu: các tiểu thuyết nổi tiếng gồm Mặt trời vẫn mọc (năm 1926), Giã từ vũ khí (năm 1929), Chuông nguyện hồn ai (năm 1940) và truyện vừa Ông già và biển cả (năm 1952). Ông được trao giải Pu-lit-dơ năm 1953 và giải Nô-ben Văn học năm 1954.
Văn Hê-minh-uê nổi tiếng với lối viết ngắn gọn, giản dị, câu văn trần trụi, ít tính từ, ít lời bình. Ông đề ra nguyên lí tảng băng trôi: nhà văn chỉ để lộ phần nổi của câu chuyện, còn phần lớn ý nghĩa chìm sâu bên dưới cho người đọc tự cảm nhận. Em có thể tìm hiểu thêm qua bài tác giả, tác phẩm Trở về (trích Ông già và biển cả).
Thông tin tác phẩm Ông lão bên chiếc cầu
Ông lão bên chiếc cầu được trích từ đâu?
Văn bản trong SGK lấy theo tập Truyện ngắn của Ơ-nít Hê-minh-uê, sách do Lê Huy Bắc làm chủ biên, giới thiệu và dịch (NXB Văn học, Hà Nội, 2004). Nguyên tác tiếng Anh có tên Old Man at the Bridge, viết năm 1938; đây thuộc số truyện có dung lượng ngắn nhất của nhà văn.
Hoàn cảnh sáng tác
Năm 1938, Hê-minh-uê đang ở Tây Ban Nha với tư cách phóng viên chiến trường, đưa tin về cuộc nội chiến giữa phe Cộng hòa và phe phát xít. Truyện ghi lại một cảnh ông chứng kiến trong đợt rút lui ở vùng châu thổ sông E-brô, đúng dịp lễ Phục sinh. Vì thế, câu chuyện mang dáng dấp một bản tin chiến trường nhưng được nâng lên thành tác phẩm văn chương nhờ cách kể hàm súc.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: truyện ngắn.
- Phương thức biểu đạt: chủ yếu là tự sự, kết hợp miêu tả và biểu cảm (kín đáo).
- Ngôi kể: ngôi thứ nhất, người kể xưng “tôi” – một người lính trực tiếp gặp và trò chuyện với ông lão.
- Đề tài: chiến tranh và thân phận những người dân thường vô tội.
Bố cục Ông lão bên chiếc cầu có mấy phần?
Truyện chia làm 2 phần, ứng với hai đoạn được đánh số trong SGK:
- Phần 1 (đoạn 1, từ đầu đến “ông lão vẫn ngồi đó”): cảnh di tản bên cầu phà và hình ảnh ông lão ngồi bất động, kiệt sức.
- Phần 2 (đoạn 2, phần còn lại): cuộc trò chuyện giữa người lính và ông lão, khép lại bằng chi tiết ngày lễ Phục sinh và “niềm may mắn” của ông.
Giá trị nội dung
- Phản ánh hiện thực tàn khốc của cuộc nội chiến Tây Ban Nha qua cảnh dân chúng bỏ nhà chạy loạn và số phận một ông già bị bỏ lại bên đường.
- Thể hiện niềm cảm thông sâu sắc với những con người nhỏ bé, vô tội, đứng ngoài chính trị mà vẫn trở thành nạn nhân.
- Trân trọng lòng nhân hậu, tình yêu quê và tình thương dành cho muôn loài của ông lão.
- Gián tiếp lên án cuộc chiến phi lí, gửi gắm khát vọng hòa bình.
Giá trị nghệ thuật
- Cốt truyện đơn giản, dung lượng ngắn, tình huống gặp gỡ tình cờ bên cầu mà giàu sức gợi.
- Lời kể khách quan, tiết chế cảm xúc theo nguyên lí tảng băng trôi; kết thúc bỏ ngỏ.
- Đối thoại ngắn, nhiều chỗ lặp lại; xen độc thoại nội tâm thể hiện nỗi ám ảnh của nhân vật.
- Hình ảnh mang tính biểu tượng: chiếc cầu, đàn vật nuôi, ngày Chủ nhật Phục sinh; nhân vật chính không có tên.
- Thủ pháp tương phản: dòng người hối hả – ông lão bất động; ngày lễ của sự sống – cảnh ngộ cận kề cái chết; cách gọi “may mắn” – sự thật bi đát.
Ý nghĩa nhan đề Ông lão bên chiếc cầu
Nhan đề nêu đúng hình ảnh trung tâm: một ông già không tên ngồi lại bên cầu khi mọi người đã đi qua. Chiếc cầu vốn là lối thoát, nối bờ nguy hiểm với bờ an toàn; ông lão ở bên cầu mà không qua được cầu. Vị trí ấy gợi một con người bị kẹt lại giữa hai bờ sống – chết, bị thời cuộc bỏ rơi. Nhan đề vì thế vừa giản dị như một tấm ảnh chụp, vừa chứa nỗi xót xa trước thân phận con người giữa thời loạn.
Sơ đồ tư duy Ông lão bên chiếc cầu
Tóm tắt văn bản Ông lão bên chiếc cầu
Hai mẫu dưới đây giúp em kể lại nhanh câu chuyện; các mẫu dài hơn, theo nhiều cách kể, có trong bài tóm tắt cùng tác phẩm.
Mẫu 1 – Tóm tắt Ông lão bên chiếc cầu ngắn gọn
Giữa dòng người chạy loạn qua một cây cầu phà ở Tây Ban Nha, một ông già 76 tuổi ngồi lại bên đường vì kiệt sức. Trò chuyện với người lính, ông kể mình là người cuối cùng rời quê Xan Các-lốt và chỉ lo cho mấy con vật nuôi bỏ lại. Ông cố đứng lên nhưng lại ngồi sụp xuống. Hôm ấy là lễ Phục sinh, quân phát xít đang kéo tới.
Mẫu 2 – Tóm tắt Ông lão bên chiếc cầu đầy đủ
Trong cuộc nội chiến Tây Ban Nha, một người lính được cử sang thăm dò bên kia cầu phà, nơi dân chúng đang di tản. Quay lại, anh thấy một ông già vẫn ngồi im bên vệ đường. Hỏi chuyện mới biết ông đến từ thị trấn Xan Các-lốt, đã đi bộ mười hai cây số và rời quê sau chót vì phải chăm đàn vật nuôi: một con mèo, hai con dê, tám con bồ câu. Ông yên tâm về con mèo nhưng cứ băn khoăn về số còn lại. Ông không theo phe nào, không quen ai ở Bác-xê-lô-na. Nghe lời khuyên, ông gượng đứng dậy rồi lại ngã ngồi xuống, lẩm bẩm rằng mình chỉ lo cho mấy con vật. Người lính đành bất lực. Hôm đó đúng dịp Chủ nhật Phục sinh; trời u ám nên máy bay địch chưa bay – thứ may mắn mong manh duy nhất của ông lão.
Lời kết
Ông lão bên chiếc cầu chỉ là một lát cắt nhỏ của cuộc chiến, nhưng cho thấy rõ bút pháp bậc thầy của Hê-minh-uê: kể ít mà gợi nhiều, bình thản mà day dứt. Khi ôn tập, em cần nhớ xuất xứ (bản dịch của Lê Huy Bắc, truyện viết năm 1938), bối cảnh Tây Ban Nha thời nội chiến, bố cục hai phần, hình ảnh chiếc cầu và ý nghĩa của chi tiết Chủ nhật Phục sinh.
Xem thêm: