Vũ Quần Phương (sinh năm 1940) là nhà thơ, nhà phê bình và bình thơ Việt Nam, tác giả các bài thơ Đợi mẹ, Nắng đã hanh rồi, Ngưỡng cửa và của nhiều bài bình thơ được chọn vào sách giáo khoa. Tên thật của ông là Vũ Ngọc Chúc; trước khi theo nghiệp văn, ông là bác sĩ tốt nghiệp Đại học Y khoa. Bài viết của Văn VN tóm tắt tiểu sử, các mốc đời, sự nghiệp, phong cách và tác phẩm của Vũ Quần Phương trong chương trình Ngữ văn.
Nhà thơ Vũ Quần Phương là ai?
Vũ Quần Phương là nhà thơ trưởng thành từ những năm 1960, đồng thời là một trong những người bình thơ quen thuộc nhất với bạn đọc nhiều thế hệ. Ông từng giữ nhiều cương vị trong giới văn nghệ, là đại biểu Quốc hội khóa IX và được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2007.
| Tên thật | Vũ Ngọc Chúc |
| Bút danh | Vũ Quần Phương; ngoài ra còn ký Ngọc Vũ, Phương Viết (Bảo tàng Văn học ghi thêm Vũ Công Dân) |
| Năm sinh | 1940 (Bảo tàng Văn học Việt Nam ghi ngày 8/9/1940) |
| Quê quán | Quê cha ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định (cũ); sinh ở quê mẹ Xuân Phương (Phương Canh), Từ Liêm, Hà Nội |
| Thể loại | Thơ, phê bình – bình thơ, dịch thơ |
| Tác phẩm tiêu biểu | Các tập thơ Hoa trong cây, Những điều cùng đến, Vết thời gian, Quên chữ… quên câu, Giấy mênh mông trắng, Chỗ ấy sóng; các bài Đợi mẹ, Nắng đã hanh rồi, Ngưỡng cửa; sách Vũ Quần Phương bình thơ |
| Giải thưởng | Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (2007); giải của Hội Văn nghệ Hà Nội (1967, 1971); giải thưởng thơ của Hội Nhà văn Việt Nam |
| Trong SGK hiện hành | Đợi mẹ, bài bình Đường núi (Ngữ văn 7); Quê người (Ngữ văn 8); Nắng đã hanh rồi (Ngữ văn 10) |
Ông mồ côi cha từ khi mới khoảng năm, sáu tuổi. Theo bài viết của VietnamPlus (2020), mẹ ông vốn là cô giáo làng, sau khi chồng mất đã bỏ nghề, ra chợ Canh bày sạp hàng nhỏ để nuôi ba con ăn học. Năm mười sáu tuổi, cậu bé rời quê đi trọ học ở nội thành Hà Nội.
Cuộc đời Vũ Quần Phương qua các mốc chính
Cuộc đời Vũ Quần Phương có một bước rẽ đặc biệt: từ ngành y sang văn chương. Các mốc dưới đây được đối chiếu giữa trang của Bảo tàng Văn học Việt Nam, Wikipedia tiếng Việt, VietnamPlus và báo Quân đội nhân dân.
- 1940: sinh ra với tên Vũ Ngọc Chúc; quê cha ở Hải Hậu, Nam Định, quê mẹ ở Từ Liêm, Hà Nội.
- Khoảng 1945 – 1946: cha mất; mẹ một mình nuôi ba anh em.
- 1965: tốt nghiệp Đại học Y khoa Hà Nội, về công tác ở Bộ Y tế.
- 1966: tập thơ Cỏ mùa xuân ra mắt (Bảo tàng Văn học ghi là thơ in chung, năm 1969).
- 1972 – 1984: về Đài Tiếng nói Việt Nam, biên tập chương trình Tiếng thơ; năm 1974 rời hẳn ngành y.
- 1975: được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam.
- 1984 – 1991: chuyển về Nhà xuất bản Văn học, đứng đầu ban biên tập mảng văn học hiện đại.
- 1991 – 1997: Chủ tịch Hội Văn nghệ Hà Nội kiêm Tổng biên tập báo Người Hà Nội; đồng thời là đại biểu Quốc hội khóa IX (1992 – 1997).
- Các cương vị khác: từng làm Chủ tịch Hội đồng Thơ, Phó Giám đốc Trung tâm bồi dưỡng viết văn Nguyễn Du của Hội Nhà văn Việt Nam.
- 2007: được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
- 2013: ra mắt Tuyển tập thơ Vũ Quần Phương và cuốn Vũ Quần Phương bình thơ.
Kể với VietnamPlus, nhà thơ cho biết sau vài năm làm việc ở Bộ Y tế, xa giường bệnh, ông thấy chuyên môn y khoa mai một dần; nhà thơ Chế Lan Viên là người khuyên ông chuyển hẳn sang con đường viết. Nền tảng khoa học ấy về sau thấm vào lối bình thơ chặt chẽ, có lí lẽ của ông.
Sự nghiệp sáng tác của Vũ Quần Phương
Thơ. Từ Cỏ mùa xuân những năm 1960, ông lần lượt in Hoa trong cây (1977), Những điều cùng đến (1983), Vầng trăng trong xe bò (1988), Vết thời gian (1996), Quên chữ… quên câu (2000), Giấy mênh mông trắng (2003), Chỗ ấy sóng (2008). Hai tập Những điều cùng đến và Vết thời gian được giải thưởng thơ của Hội Nhà văn Việt Nam.
Bình thơ, phê bình. Đây là mảng làm nên nét riêng của ông. Các cuốn Thơ với lời bình (1989), Thơ hay có lời bình, rồi Vũ Quần Phương bình thơ (2013) – tập hợp trên một trăm rưỡi bài viết về thơ dân gian, cổ điển, hiện đại và thơ dịch – được nhiều giáo viên, học sinh tìm đọc. Ông còn dịch thơ và là diễn giả thơ được mời nói chuyện ở nhiều nơi.
Công tác biên tập. Hơn mười năm làm thơ trên sóng phát thanh ở Đài Tiếng nói Việt Nam, rồi nhiều năm ở Nhà xuất bản Văn học và báo Người Hà Nội, ông gắn bó với việc chọn, biên tập và giới thiệu thơ gần như suốt đời làm nghề.
Danh mục tập thơ và phần giới thiệu từng bài thơ tiêu biểu có trong bài tuyển tập thơ Vũ Quần Phương hay nhất.
Các tác phẩm tiêu biểu của Vũ Quần Phương
Đợi mẹ
Bài thơ tự do ngắn dựng lại một buổi tối ở làng quê: em bé ngồi chờ mẹ đi làm đồng về, nhìn trăng, nhìn đom đóm, nghe tiếng bước chân xa. Chỉ bằng những chuyển động rất chậm của cảnh vật, nhà thơ nói được cả nỗi chờ của đứa trẻ lẫn sự vất vả của người mẹ nông thôn. Tham khảo: Đợi mẹ – Ngữ văn 7, tóm tắt bài thơ Đợi mẹ, phân tích bài thơ Đợi mẹ.
Nắng đã hanh rồi
Bài thơ bảy chữ bốn khổ vẽ cảnh cuối đông với nắng hanh, tiếng sếu, mây trắng; toàn bài là lời nhắn gửi tới người thương ở xa. Thiên nhiên và tình yêu hòa vào nhau trong một giọng thơ rất nhẹ. Bài được chọn làm văn bản đọc mở rộng trong Ngữ văn 10.
Quê người
Bài thơ bảy chữ viết nơi đất khách: nhìn cảnh xứ người mà ngỡ như quê nhà, để rồi chính sự giống nhau ấy làm nỗi nhớ quê dâng lên. Bài có mặt ở phần tự đánh giá của Ngữ văn 8 Cánh diều.
Ngưỡng cửa
Bài thơ năm chữ cho thiếu nhi, coi ngưỡng cửa như người bạn chứng kiến những bước đi đầu đời và cũng là nơi bắt đầu con đường tới trường, ra với thế giới. Đọc toàn văn: bài thơ Ngưỡng cửa; xem thêm bài thơ Vị mùa xuân.
Bài thơ “Đường núi” của Nguyễn Đình Thi (bài bình)
Văn bản nghị luận văn học trong Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tiêu biểu cho lối bình thơ của Vũ Quần Phương: đọc chậm từng chữ, từng hình ảnh của bài thơ ngắn rồi nâng lên thành nhận xét về tài năng tác giả. Xem: tác giả – tác phẩm bài bình Đường núi.
Phong cách thơ của Vũ Quần Phương
- Từ cái nhỏ bé đời thường: một buổi tối chờ mẹ, một ngày nắng hanh, một bậc cửa – thơ ông thường bắt đầu từ chi tiết rất quen để chạm tới những rung động sâu kín.
- Trữ tình kín đáo, điềm tĩnh: cảm xúc lớn được nói bằng giọng nhẹ nhàng, ít than thở, nhiều khi chỉ gợi qua cảnh vật.
- Chiêm nghiệm, có chiều sâu suy tư: nền tảng khoa học và vốn đọc rộng khiến thơ ông giàu tính triết lí mà không khô khan.
- Bình thơ tinh tế, dễ hiểu: khi viết về thơ người khác, ông bám sát văn bản, chỉ ra cái hay ở từng chữ, giọng văn hóm hỉnh, gần gũi với học sinh.
Nhận định về Vũ Quần Phương
Một vài nhận xét tổng hợp để học sinh tham khảo (nhận xét của người biên tập dựa trên tiểu sử và tác phẩm, không trích của ai):
- Vũ Quần Phương là trường hợp hiếm có trong văn học Việt Nam: vừa là nhà thơ có thành tựu, vừa là người bình thơ được đông đảo bạn đọc tin cậy.
- Con đường từ bác sĩ đến nhà thơ cho thấy văn chương với ông là lựa chọn của đam mê, và tư duy khoa học đã giúp lời bình của ông chặt chẽ, thuyết phục.
- Việc nhiều văn bản của ông – cả thơ lẫn bình thơ – có trong sách giáo khoa ở cả ba bộ sách cho thấy giá trị giáo dục bền vững của những trang viết ấy.
Thơ của Vũ Quần Phương trong sách giáo khoa Ngữ văn
| Văn bản | Lớp – bộ sách | Bài học | Bài soạn trên Văn VN |
|---|---|---|---|
| Bài thơ “Đường núi” của Nguyễn Đình Thi | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 4 – Giai điệu đất nước | Soạn bài Bài thơ Đường núi của Nguyễn Đình Thi |
| Đợi mẹ | Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo, tập 2 | Bài 10 – Lắng nghe trái tim mình | Soạn bài Đợi mẹ |
| Về bài thơ “Ông đồ” của Vũ Đình Liên | Ngữ văn 7 Cánh diều, tập 1 | Bài 4 – Nghị luận văn học (tự đánh giá) | Đang cập nhật |
| Quê người | Ngữ văn 8 Cánh diều, tập 1 | Bài 2 – Thơ sáu chữ, bảy chữ (tự đánh giá) | Đang cập nhật |
| Nắng đã hanh rồi | Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo, tập 1 | Bài 3 – Giao cảm với thiên nhiên (đọc mở rộng) | Soạn bài Nắng đã hanh rồi |
Học sinh nên lưu ý: hai văn bản Đường núi và Ông đồ là bài bình thơ (nghị luận văn học) của Vũ Quần Phương về thơ của tác giả khác, không phải thơ của ông.
Tóm tắt tiểu sử Vũ Quần Phương ngắn gọn
Vũ Quần Phương tên thật là Vũ Ngọc Chúc, sinh năm 1940, quê cha ở Hải Hậu, Nam Định, sinh ra ở quê mẹ Từ Liêm, Hà Nội. Mồ côi cha từ nhỏ, ông học Đại học Y khoa, làm việc ở Bộ Y tế rồi chuyển sang văn chương. Ông lần lượt làm biên tập thơ ở đài phát thanh quốc gia, phụ trách mảng văn học hiện đại ở Nhà xuất bản Văn học, làm Chủ tịch Hội Văn nghệ Hà Nội, đại biểu Quốc hội khóa IX và Chủ tịch Hội đồng Thơ Hội Nhà văn Việt Nam. Ông viết nhiều tập thơ và sách bình thơ; các bài Đợi mẹ, Nắng đã hanh rồi được đưa vào sách giáo khoa. Năm 2007, ông nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
Câu hỏi thường gặp về Vũ Quần Phương
Vũ Quần Phương tên thật là gì?
Tên khai sinh của nhà thơ là Vũ Ngọc Chúc. Ông còn dùng các bút danh Ngọc Vũ, Phương Viết.
Vũ Quần Phương quê ở đâu?
Quê cha của ông ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định (cũ); ông sinh ra ở quê mẹ Xuân Phương, Từ Liêm, Hà Nội. Trang của Bảo tàng Văn học thì ghi ông sinh tại Hải Hậu.
Vũ Quần Phương sinh năm bao nhiêu?
Ông sinh năm 1940; Bảo tàng Văn học Việt Nam ghi ngày sinh 8/9/1940.
Vũ Quần Phương từng làm nghề gì trước khi viết văn?
Ông là bác sĩ, tốt nghiệp Đại học Y khoa năm 1965 rồi làm việc ở Bộ Y tế (Bảo tàng Văn học ghi giai đoạn 1965 – 1974) trước khi chuyển hẳn sang làm thơ, biên tập và phê bình.
Bài Đợi mẹ của Vũ Quần Phương học ở lớp mấy?
Đợi mẹ là văn bản trong Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo, tập hai, Bài 10 – Lắng nghe trái tim mình.
Lời kết
Từ chàng bác sĩ trẻ của Bộ Y tế đến nhà thơ, nhà bình thơ được nhiều thế hệ học sinh biết tên, tác giả Vũ Quần Phương đã dành cả đời để làm thơ và giúp người khác yêu thơ hơn. Đọc tiếp tuyển tập thơ Vũ Quần Phương trên Văn VN.
Xem thêm: Giới thiệu tác giả Nguyễn Đình Thi · Giới thiệu tác giả Vũ Đình Liên · Giới thiệu tác giả Tế Hanh