Nghị luận về một vấn đề liên quan đến tuổi trẻ – Dàn ý + 11 bài văn mẫu hay nhất (lớp 12)

Bài dự thi viết của câu lạc bộ truyền thông Đoàn trường, chủ đề Tuổi trẻ và những lựa chọn.

Anh họ tôi, anh Kiên, từng làm cả họ ngồi im trong bữa cơm ngày giỗ ông. Anh vừa đỗ đại học, điểm không thấp, nhưng xin bố mẹ hoãn nhập học một năm để đi làm ở một xưởng sửa chữa máy nông nghiệp dưới quê và đọc lại những gì mình thật sự thích. Bác tôi đặt đũa xuống: một năm của người ta là một năm học, một năm của con là một năm mất. Năm ấy tôi học lớp chín, chỉ nhớ câu nói đó. Bây giờ, khi chính mình sắp cầm tấm bằng tốt nghiệp trung học phổ thông, tôi muốn bàn lại câu chuyện ấy một cách tử tế: người trẻ có nên dừng lại một năm trước khi bước vào đại học không?

Khoảng nghỉ một năm, nhiều nước gọi là gap year, là quãng thời gian người học chủ động tạm dừng việc học chính thức để đi làm, làm tình nguyện, học một kĩ năng, hoặc đơn giản là thử sống tự lập. Chữ quan trọng ở đây là chủ động. Một năm ở nhà vì trượt hết nguyện vọng, nằm lướt điện thoại chờ năm sau thi lại, không phải là khoảng nghỉ mà chỉ là sự trì hoãn có tên gọi đẹp.

Tôi cho rằng khoảng nghỉ có giá trị thật, với một điều kiện: nó phải có kế hoạch và có người cùng chịu trách nhiệm, trước hết là chính người trẻ.

Lí do đầu tiên rất đơn giản: nhiều người chọn ngành ở tuổi mười bảy bằng thông tin của người khác. Ngành nào dễ xin việc, ngành nào bố mẹ có người quen, ngành nào điểm chuẩn vừa sức. Chúng tôi điền phiếu đăng kí như điền một bài trắc nghiệm mà chưa đọc kĩ câu hỏi. Một năm đi làm, va chạm với công việc thật, giúp người trẻ trả lời câu hỏi mà mười hai năm phổ thông ít khi đặt ra: mình thích làm gì vào lúc tám giờ sáng thứ Hai, khi chẳng ai chấm điểm? Anh Kiên kể, ở xưởng, anh phát hiện mình không mê máy móc như tưởng, mà mê nói chuyện với những bác nông dân mang máy đến sửa, nghe họ than giá vật tư, mùa màng. Năm sau anh vào học ngành kinh tế nông nghiệp, ngành mà trước đó anh không hề nghĩ tới.

Lí do thứ hai: khoảng nghỉ dạy những thứ giảng đường khó dạy. Tự quản lí đồng lương đầu tiên, dậy đúng giờ không có mẹ gọi, chịu trách nhiệm khi làm hỏng việc. Nhiều sinh viên năm nhất chới với không phải vì bài khó, mà vì lần đầu tiên không ai sắp xếp thời gian cho mình. Người đã qua một năm tự lập thường bước vào đại học với một cái đầu tỉnh hơn.

Nhưng tôi không muốn viết một bài ca ngợi một chiều. Bác tôi lo cũng có lí. Ở nước ta, khoảng nghỉ chưa phải lựa chọn phổ biến, và nó đòi hỏi những điều kiện không phải gia đình nào cũng có: trường cho bảo lưu kết quả hay không, gia đình có chịu thêm một năm chi phí không, người trẻ có đủ kỉ luật để không trượt dài không. Một năm đi tìm bản thân mà không có mục tiêu dễ biến thành một năm đi tìm lí do để không quay lại. Tôi đã thấy những người bạn lớn hơn nói nghỉ một năm, rồi một năm thành ba năm, chỉ vì mỗi tháng lại thấy mình chưa sẵn sàng.

Vì thế, câu hỏi đúng không phải là có nên nghỉ hay không, mà là nghỉ để làm gì và ai giám sát kế hoạch ấy. Nếu một người trẻ muốn dừng lại, theo tôi, họ cần trả lời được ba điều trước mặt gia đình: mục tiêu cụ thể của năm ấy (học một ngoại ngữ đến trình độ nào, làm công việc gì, ở đâu); cách tự nuôi mình hoặc chia sẻ chi phí; và ngày quay lại, kèm phương án nếu quay lại muộn. Anh Kiên đã viết đủ ba điều đó ra một trang giấy, dán lên tủ lạnh, và chính tờ giấy ấy làm bác tôi gật đầu.

Còn những bạn không có điều kiện dừng lại, hoặc đã chắc chắn với ngành mình chọn, thì sao? Họ không thiệt gì cả. Tinh thần của khoảng nghỉ có thể được mang vào ngay những năm đại học: một kì thực tập sớm, một mùa hè làm việc thật thay vì chỉ học thêm, một câu lạc bộ khác hẳn chuyên ngành. Điều đáng giá không nằm ở việc đứng ngoài trường một năm, mà ở việc dám đặt câu hỏi cho chính lựa chọn của mình trước khi quá muộn.

Tôi chưa biết năm sau mình sẽ đi thẳng vào giảng đường hay rẽ một quãng. Nhưng tôi biết mình sẽ không chọn chỉ vì sợ chậm hơn bạn bè vài tháng. Đời người dài hơn một mùa tuyển sinh rất nhiều.

Bài làm trong 90 phút, đề: Có ý kiến cho rằng thất bại ở tuổi mười tám là một cú ngã rất nặng. Suy nghĩ của anh/chị?

Tháng Tám năm ngoái, chị Thục nhà bên cạnh không ra khỏi phòng suốt ba ngày. Chị trượt nguyện vọng một vào ngành mà chị đã ôn suốt hai năm, chỉ thiếu không phẩy hai lăm điểm. Ba ngày ấy, cả xóm đi qua cửa nhà chị đều nói khẽ như đi qua một đám tang. Nhìn chị, tôi hiểu vì sao nhiều người coi thất bại ở tuổi mười tám là một cú ngã nặng. Tôi đồng ý nó đau, nhưng tôi không đồng ý nó nặng như người ta vẫn nghĩ, nếu người ngã biết cách đứng dậy.

Thất bại sớm, trong đề bài này, là việc không đạt được mục tiêu lớn đầu tiên của đời mình: một kì thi, một ngôi trường, một ngành học. Nó đau vì ở tuổi ấy, chúng ta thường đặt toàn bộ giá trị bản thân vào một con số. Mười hai năm đi học, ta được khen khi điểm cao và bị nhắc khi điểm thấp, nên rất dễ tin rằng điểm thi là mình.

Nhưng cú ngã ấy nhẹ hơn ta tưởng vì hai lẽ. Thứ nhất, nó đến lúc ta còn nhiều thời gian nhất để sửa. Một người ba mươi tuổi đổi nghề phải tính tiền nhà, con nhỏ; một người mười tám tuổi chọn lại chỉ mất thêm một năm hoặc một con đường khác. Thứ hai, thất bại sớm buộc ta làm một việc mà người luôn thuận lợi ít khi làm: tự hỏi vì sao mình muốn điều đó. Chị Thục sau ba ngày ấy đã ngồi viết lại lí do chọn ngành. Chị nhận ra nửa số lí do là của bố mẹ. Chị học ngành nguyện vọng hai, gần với điều chị thích hơn, và năm nay chị là người đi tư vấn tuyển sinh cho học sinh lớp mười hai ở trường cũ.

Có người sẽ nói: nói thì dễ, có những thất bại để lại hậu quả thật, như mất học bổng, phải đi làm sớm để phụ gia đình. Tôi không phủ nhận điều đó. Đứng dậy không có nghĩa là giả vờ không đau. Đứng dậy là thừa nhận cái mất, rồi tìm xem mình còn lại gì. Và người trẻ cũng không phải đứng dậy một mình: một gia đình không trách móc, một người thầy chịu ngồi nghe, một người bạn rủ đi ăn bát phở lúc nửa đêm, đều là chỗ vịn.

Vậy người trẻ nên làm gì khi ngã? Cho phép mình buồn vài ngày, rồi đặt một câu hỏi cụ thể cho ngày thứ tư. Còn chúng ta, những người đứng cạnh, đừng nói khẽ đi qua cửa phòng họ như đi qua một đám tang. Hãy gõ cửa.

Bài đăng chuyên mục Ngã ba đường trên diễn đàn học sinh của trường (giả định).

Lớp tôi có ba mươi tám người. Hôm cô chủ nhiệm cho viết ra nơi mình muốn sống sau mười năm nữa, hai mươi chín tờ giấy ghi tên một thành phố lớn hoặc một nước khác. Bảy tờ ghi chưa biết. Chỉ hai tờ ghi tên thị trấn này. Một trong hai tờ là của Hào, cậu bạn ngồi bàn cuối, học giỏi Hóa và nổi tiếng với câu đi đâu cũng được, miễn đừng bắt tớ xa cánh đồng nhà tớ. Cả lớp cười. Tôi cũng cười, rồi về nhà cứ nghĩ mãi: người trẻ đi xa là đúng, hay ở lại là đúng?

Trước hết, phải nói rõ đây không phải câu hỏi đạo đức. Không ai yêu quê hơn ai vì ở lại, cũng không ai giỏi hơn ai vì đi xa. Đây là câu hỏi về cách mỗi người trả lời cho một điều lớn hơn: mình muốn sống có ích ở đâu, và bằng cách nào.

Đi xa có những lí lẽ rất mạnh. Thành phố lớn và nước ngoài có trường tốt hơn, nghề nghiệp đa dạng hơn, nhiều cơ hội để gặp những người giỏi hơn mình. Người trẻ đi xa không chỉ mang về tiền. Họ mang về cách làm, cách nghĩ, những mối quan hệ. Lịch sử nước mình có cả một truyền thống ra đi để trở về: Phan Bội Châu viết bài thơ Lưu biệt khi xuất dương lúc rời đất nước đi tìm đường cứu nước, và sau ông còn nhiều lớp người trẻ ra đi học hỏi để mang cái mới về. Ra đi, trong ý nghĩa ấy, là một cách gánh việc của quê hương bằng đôi vai rộng hơn.

Nhưng ở lại cũng không phải là đứng yên. Cô Ngần dạy Sinh trường tôi từng đỗ học bổng thạc sĩ ở nước ngoài, học xong cô về, mở câu lạc bộ khoa học cho học sinh, cùng nhóm trò lập vườn thử nghiệm giống lúa chịu mặn ở góc sân trường. Cô bảo: ở thành phố, người như cô có cả nghìn; ở đây, cô là người duy nhất làm việc đó. Ở lại, khi được chọn bằng năng lực chứ không phải vì không có đường khác, là một kiểu dấn thân. Có những vùng đất cần người trẻ hơn bao giờ hết, bởi người già ở lại thì đông mà người biết làm cái mới thì vắng.

Cả hai lựa chọn đều có mặt trái của nó. Người đi xa có thể đi mãi, ngoảnh lại chỉ còn những cuộc gọi video với bố mẹ ngày Tết, và quê nhà mất đi những người có thể làm khác đi. Người ở lại có thể ở lại vì sợ, vì ngại bắt đầu, rồi tự an ủi bằng hai chữ quê hương. Cái sai không nằm ở chỗ đi hay ở, mà ở chỗ lựa chọn được đưa ra bằng nỗi sợ hay bằng trách nhiệm.

Đề Ngữ văn của Cánh diều cho chúng tôi đọc một đoạn nhật kí của bác sĩ Đặng Thùy Trâm, người nữ bác sĩ trẻ từng phụ trách một bệnh xá giữa chiến trường. Cô đi rất xa nhà, nhưng đi để có mặt ở nơi người ta cần mình nhất. Thế hệ chúng tôi không phải ra trận, nhưng câu hỏi ấy vẫn còn nguyên: nơi nào cần mình, và mình có đủ sức để có mặt ở đó không?

Vì vậy, theo tôi, người trẻ cứ đi, nếu đi là để học cho đến nơi đến chốn, với một lời hứa nhỏ trong túi: sẽ có lúc mang những gì mình học được về đâu đó cần nó, có thể là quê mình, có thể là một vùng đất khác. Và người trẻ cứ ở, nếu ở là để làm cho nơi ấy khác đi, chứ không phải để trốn tránh thế giới bên ngoài. Muốn ở lại cho có ích thì càng phải học, càng phải mở mắt nhìn ra xa.

Tôi vẫn chưa biết tờ giấy của mình sẽ ghi gì sau mười năm. Nhưng tôi đã thôi cười câu nói của Hào. Hôm qua cậu ấy gửi vào nhóm lớp tấm ảnh thửa ruộng thử giống của câu lạc bộ cô Ngần, lúa đã trổ bông, kèm một dòng: đi xa về thì nhớ ghé.

Bài viết cho bản tin câu lạc bộ khoa học của trường (ngắn).

Đề tài của nhóm tôi dừng lại ở vòng trường. Mô hình cảm biến báo ngập cho hầm gửi xe mà Phúc, Mai Chi và tôi làm suốt bốn tháng chập mạch đúng lúc thầy Định bấm nút thử trước ban giám khảo. Không khói, không tiếng nổ, chỉ một cái đèn đáng lẽ phải đỏ mà vẫn tắt ngúm. Chúng tôi về chỗ, không ai nói gì. Tôi viết bài này để bàn về một điều tôi nghĩ người trẻ cần hơn cả giải thưởng: dám thử, và dám thua một cách có ích.

Dám thử là chấp nhận làm một việc mà kết quả chưa chắc chắn, bỏ công sức vào đó dù có thể chẳng được gì để khoe. Ở tuổi học trò, ta quen với những bài tập đã có đáp án ở cuối sách. Một dự án khoa học, một câu lạc bộ mới, một bài viết gửi báo thì không có trang đáp án nào cả.

Chính vì không có đáp án, những lần thử ấy dạy ta nhiều hơn. Bốn tháng làm mô hình, chúng tôi học cách đọc tài liệu kĩ thuật bằng tiếng Anh, học hàn mạch, học cãi nhau rồi làm lành. Cả cái lần chập mạch cũng là một bài học: thầy Định chỉ ra chúng tôi đã không thử mô hình trong điều kiện ẩm, thứ mà hầm gửi xe thật thì lúc nào cũng có.

Dám thua có ích nghĩa là thua mà biết mình thua ở đâu. Tối hôm ấy, ba đứa ngồi lại ở nhà Mai Chi, không đổ cho ai, chỉ ghi ra một tờ giấy mọi chỗ có thể đã sai: dây nối quá dài, nguồn điện không ổn định, chưa từng thử dưới trời mưa. Tờ giấy ấy dài hơn cả bản thuyết minh dự án. Phúc bảo, nếu thắng thì chắc chẳng bao giờ chúng tôi viết ra được một danh sách như vậy. Người thắng thường chỉ nhớ mình đã làm đúng gì, người thua mới chịu nhìn kĩ những gì mình làm sai.

Nhiều bạn chọn không thử vì sợ mất mặt, hoặc vì thấy học thêm vẫn chắc ăn hơn. Tôi hiểu nỗi sợ ấy. Nhưng nếu tuổi mười bảy còn không dám thua, thì đến lúc nào ta mới dám? Thua ở vòng trường chỉ tốn vài tấm pin và một buổi chiều buồn. Thua khi đã đi làm, cái giá đắt hơn nhiều.

Người lớn cũng có thể giúp người trẻ bớt sợ thua: khen một nhóm vì cách họ làm, chứ không chỉ vì cái giải họ mang về. Hôm ấy, thầy Định không nói câu tiếc quá nào. Thầy chỉ hỏi chúng tôi có muốn làm tiếp không.

Tuần sau nhóm tôi sẽ làm lại mô hình, lần này có thêm một hộp nhựa kín. Năm sau thi tiếp hay không chưa biết. Nhưng cái đèn đỏ ấy, nhất định phải sáng một lần.

Bài văn nghị luận có dẫn chứng văn học, viết cho tiết trả bài cuối học kì.

Có hai lời khuyên tôi nghe gần như mỗi ngày, và chúng cãi nhau. Trên mạng, những đoạn video ngắn bảo người trẻ phải nhanh lên: hai mươi hai tuổi có nhà, hai mươi lăm tuổi tự do tài chính, ai chậm là thua. Cũng trên mạng ấy, những đoạn video khác bảo hãy sống chậm, uống trà, ngắm mây, đừng chạy theo ai. Một người mười tám tuổi nên nghe ai? Tôi tìm câu trả lời ở một nơi không ngờ: bài thơ Vội vàng của Xuân Diệu, viết từ những năm ba mươi của thế kỉ trước.

Nhiều người nhớ bài thơ như một lời giục giã sống gấp. Mở đầu là một ước muốn nghe như ngông cuồng: “Tôi muốn tắt nắng đi / Cho màu đừng nhạt mất”. Nhà thơ muốn giữ lại mọi vẻ đẹp đang trôi qua, và vì không giữ được nên ông vội. Nhưng đọc kĩ, cái vội của Xuân Diệu không phải là cái vội của người chạy đua để hơn người khác. Ông vội để kịp yêu, kịp ngắm, kịp say với từng thứ nhỏ nhoi: tuần tháng mật của ong bướm, cành tơ phơ phất, ánh sáng chớp hàng mi. Ông vội để có mặt trọn vẹn trong từng khoảnh khắc. Cái vội ấy, nghĩ kĩ, lại rất gần với cái mà người ta bây giờ gọi là sống chậm.

Từ bài thơ, tôi nghĩ cần tách hai thứ hay bị gộp làm một. Sống vội theo nghĩa xấu là chạy theo một cái mốc người khác vạch sẵn, tuổi này phải có cái này, tuổi kia phải đạt cái kia, rồi đo mình bằng thước của người khác. Kiểu sống ấy khiến người trẻ luôn thấy thiếu, vì lúc nào cũng có một ai đó trên mạng nhanh hơn. Nó cũng khiến ta đi qua mọi thứ mà không thật sự sống trong thứ gì: ăn bữa cơm mà nhìn điện thoại, đi du lịch mà chỉ lo chụp ảnh, học ngành mà chỉ lo ra trường.

Còn sống chậm theo nghĩa xấu là lấy hai chữ ấy làm tấm chăn che sự lười biếng. Không ít người trẻ bỏ dở việc học, việc làm, rồi gọi đó là chữa lành. Thời gian của tuổi trẻ không đứng đợi ai, và Xuân Diệu đã nhắc điều đó bằng một nỗi lo rất thật: “Xuân đương tới, nghĩa là xuân đương qua”. Ai từng bỏ phí một mùa hè chỉ để nằm dài sẽ hiểu cảm giác tháng Chín đến mà mình chẳng có gì trong tay.

Vậy cái người trẻ cần không phải là chọn vội hay chậm, mà là chọn nhịp sống của chính mình, và sống hết lòng trong nhịp ấy. Vội với những việc quan trọng mà nếu không làm bây giờ sẽ không bao giờ làm: học một thứ khó, nói một lời xin lỗi, về thăm ông bà khi ông bà còn khỏe. Chậm với những thứ cần thời gian mới hiểu được: một cuốn sách dày, một tình bạn, một nghề. Người sống được như thế sẽ không bị những đoạn video giục giã hay ru ngủ dắt mũi, vì họ biết đồng hồ của mình chạy theo nhịp nào.

Có bạn sẽ cãi: nói vậy là dễ, khi xã hội đầy cạnh tranh, ai chậm thì mất chỗ. Tôi không cho rằng cạnh tranh là giả. Nhưng chính trong cạnh tranh, người hiểu mình muốn gì mới đi xa. Người chạy theo mọi cái mốc của người khác thường mệt trước khi đến được mốc nào. Cũng chính Xuân Diệu, ở cuối bài thơ, không bảo ta đi nhanh hơn ai. Ông chỉ muốn ôm lấy, riết lấy, say lấy sự sống đang ở ngay trước mặt mình.

Tôi đã thử một việc nhỏ sau khi đọc lại bài thơ: mỗi tối viết ra một điều trong ngày mà mình đã thật sự có mặt. Có hôm là một bài Toán giải được sau một tiếng vật lộn, có hôm chỉ là mùi cơm mẹ nấu khi tôi về muộn. Danh sách ấy không giúp tôi nhanh hơn ai. Nó giúp tôi biết mình đang sống, chứ không chỉ đang chạy.

Bố tôi có một thói quen: gõ cửa phòng tôi đúng hai cái rồi mở luôn, không chờ trả lời. Năm tôi học lớp mười, tôi bắt đầu khóa cửa. Một tối, bố đứng ngoài cửa rất lâu, không gõ nữa. Hôm sau, ở bữa cơm, bố hỏi một câu khiến cả nhà im lặng: con lớn rồi, có chuyện gì không muốn bố biết sao? Tôi kể lại chuyện ấy vì nghĩ cánh cửa phòng là hình ảnh rõ nhất của điều người ta hay gọi là khoảng cách thế hệ, và cách người trẻ ứng xử với nó.

Khoảng cách thế hệ là sự khác nhau trong suy nghĩ, thói quen, giá trị giữa những người sinh ra ở các thời điểm khác nhau. Bố tôi lớn lên trong một căn nhà ba gian, cả nhà ngủ chung, không ai có phòng riêng, và chuyện riêng của con là chuyện của cả nhà. Tôi lớn lên với một chiếc điện thoại có mật khẩu và một căn phòng riêng từ năm mười tuổi. Hai người, hai cách hiểu chữ riêng tư.

Tôi tin người trẻ có quyền có không gian riêng. Đó là chỗ để ta tự nghĩ, tự sai, tự sửa, những việc cần thiết để trưởng thành. Một đứa trẻ bị kiểm soát mọi tin nhắn dễ học cách nói dối giỏi hơn là học cách sống thật. Nhưng tôi cũng nhận ra, sau cái tối bố đứng ngoài cửa, rằng tôi đã đòi quyền ấy theo cách tệ nhất: lặng lẽ khóa lại, không giải thích gì. Với bố, cái khóa không phải là sự trưởng thành. Nó là một lời tuyên bố rằng bố đã thành người ngoài.

Cũng phải công bằng với bố. Bố không mở cửa vì tò mò. Bố mở vì lo, vì những câu chuyện trên thời sự về trẻ con bị dụ dỗ qua mạng, vì một đứa con bỗng ít nói hẳn sau mỗi bữa cơm. Người lớn không nhìn thấy thế giới trong chiếc điện thoại của con, nên nỗi lo của họ không có hình dạng, và nỗi lo không có hình dạng bao giờ cũng lớn hơn sự thật. Khi tôi khóa cửa, tôi đã cho nỗi lo ấy thêm một lí do.

Nhiều bạn cùng tuổi cho rằng bố mẹ không hiểu mình thì không cần nói, nói cũng vô ích. Tôi nghĩ ngược lại: chính vì bố mẹ không tự hiểu được nên ta mới phải nói. Họ không lớn lên trong thế giới của ta. Họ chỉ có một cách để vào được thế giới ấy là ta mở cửa, không phải cửa phòng, mà là cửa của câu chuyện. Người lớn cũng vậy, cách ứng xử khôn ngoan nhất không phải là phá khóa, mà là chờ, và cho con biết mình luôn ở đó.

Sau bữa cơm hôm ấy, tôi nói với bố: con không giấu chuyện gì xấu, con chỉ cần một chỗ để ngồi một mình. Con sẽ không khóa cửa nữa, nhưng bố gõ rồi chờ con trả lời nhé. Bố cười, bảo được. Bây giờ bố vẫn gõ hai cái. Rồi bố chờ.

Bài viết ngắn.

Nhóm làm dự án môn Địa của tôi từng suýt tan chỉ vì một tấm áp phích. Lâm muốn dùng bản đồ lớn chiếm nửa tờ giấy, Ngọc Hà muốn chia thành sáu ô thông tin nhỏ. Hai bạn cãi nhau trong nhóm chat đến mười một giờ đêm, đến mức có người rời nhóm. Cuối cùng, cô giáo nhận được một tấm áp phích làm vội, chẳng giống ý của ai. Câu chuyện nhỏ ấy làm tôi nghĩ về một điều tuổi trẻ rất hay vấp: ứng xử thế nào khi bất đồng với bạn bè.

Bất đồng không xấu. Hai người nghĩ khác nhau nghĩa là có hai cách nhìn, và một ý tưởng tốt thường sinh ra khi các cách nhìn va vào nhau. Cái xấu là cách ta bất đồng: biến tranh luận về ý tưởng thành cuộc chiến về cái tôi, buông câu cậu lúc nào cũng thế thay vì nói vào chuyện tấm bản đồ.

Điều đáng tiếc nhất trong chuyện của nhóm tôi không phải tấm áp phích xấu, mà là cả hai ý tưởng đều có phần hay. Bản đồ lớn của Lâm giúp người xem thấy ngay vùng đang bàn nằm ở đâu. Sáu ô thông tin của Ngọc Hà giúp người xem đọc nhanh từng ý. Nếu hai bạn chịu ngồi xuống nghe nhau mười phút, sản phẩm đã tốt hơn ý của từng người. Bất đồng, xử lí khéo, là một cách làm giàu ý tưởng; xử lí vụng, nó làm nghèo cả nhóm.

Người trẻ dễ nóng vì ta còn đang học cách tách mình khỏi ý kiến của mình. Bị bác một ý tưởng, ta tưởng mình bị bác. Mạng xã hội càng làm mọi thứ tệ hơn: gõ phím thì không thấy mặt nhau, không nghe giọng nhau, một câu đùa cũng thành câu xúc phạm.

Tôi nghĩ có ba việc đơn giản giúp bất đồng không thành chia rẽ: nói chuyện trực tiếp khi vấn đề bắt đầu căng; nhắc lại ý của bạn trước khi phản bác, để bạn biết mình đã được nghe; và cùng thống nhất một tiêu chí chung, chẳng hạn người xem áp phích cần hiểu nhanh điều gì, thay vì so xem ai đúng hơn ai.

Cũng có người chọn cách im lặng cho êm: ai nói to thì theo người đó. Nhìn qua thì nhóm không cãi nhau, nhưng thực ra ý kiến của một nửa nhóm đã bị bỏ đi mà không ai biết. Im lặng như thế không phải là nhường nhịn, nó chỉ là cách né một cuộc trò chuyện khó. Người trẻ sẽ còn làm việc nhóm cả đời, trên giảng đường, ở cơ quan, trong gia đình riêng; học cách bất đồng cho tử tế từ bây giờ là học trước một kĩ năng sống.

Lần dự án sau, nhóm tôi họp ở thư viện, mỗi người vẽ phác ý mình ra giấy trong mười phút rồi mới bàn. Tấm áp phích ấy có một bản đồ vừa phải và ba ô thông tin. Lâm và Ngọc Hà cùng kí tên ở góc dưới.

Mẹ tôi làm ca đêm ở một xưởng may. Tôi biết điều đó từ năm lớp sáu, nhưng phải đến năm lớp mười hai tôi mới thật sự để ý. Hôm ấy, tôi đòi mẹ tiền đăng kí một khóa luyện đề trên mạng, giọng có phần cáu vì mẹ hỏi lại giá. Mẹ đưa tiền, không nói gì, rồi khoác áo đi làm. Tôi nhìn theo và nhận ra mình chưa bao giờ hỏi mẹ ca đêm kéo dài đến mấy giờ. Từ chuyện của chính mình, tôi muốn bàn về một thói quen khá phổ biến ở người trẻ: coi sự hi sinh của cha mẹ là điều đương nhiên.

Coi là đương nhiên nghĩa là nhận mà không thấy mình đang nhận. Bữa cơm luôn có sẵn, học phí luôn được đóng đúng hạn, bộ quần áo mới trước ngày khai giảng, tất cả trở thành một phần của khung cảnh, như cái quạt trần hay ngọn đèn đường, chỉ được để ý khi nó hỏng.

Vì sao chúng ta như thế? Một phần vì cha mẹ giấu đi cái khó của mình. Họ không muốn con lo, nên con không biết để lo. Một phần vì ta quen nghĩ rằng nuôi con là bổn phận của cha mẹ. Điều đó đúng về pháp lí, đúng về đạo lí. Nhưng bổn phận của người khác không xóa đi lòng biết ơn của ta. Người làm tròn bổn phận vẫn là một con người đang mệt, đang thức đêm, đang từ chối một món đồ cho mình để mua cho con.

Thói quen ấy có cái giá của nó. Người quen nhận mà không thấy sẽ dần tin rằng mọi người quanh mình có nghĩa vụ phục vụ mình. Ra ngoài xã hội, họ dễ trách đồng nghiệp, trách bạn đời, trách cả những người lạ khi không được chiều như ở nhà. Còn cha mẹ, những người không bao giờ đòi được cảm ơn, có khi già đi lúc nào mà con cái không hay, đến khi muốn trả thì đã muộn.

Có bạn sẽ bảo: biết ơn thì học cho giỏi là được, nói ra làm gì cho sến. Tôi nghĩ học giỏi là một cách đáp lại, nhưng không phải cách duy nhất, càng không phải điều kiện để được biết ơn. Biết ơn trước hết là biết nhìn: biết mẹ về lúc mấy giờ, biết bố đau lưng chỗ nào. Rồi từ cái nhìn ấy mới có những việc làm nhỏ: nồi cháo để sẵn khi mẹ tan ca, một lần tự tìm tài liệu miễn phí thay vì đòi khóa học đắt tiền, một câu hỏi thăm không cần lí do.

Sáng hôm sau, tôi dậy sớm hơn mọi khi để chờ mẹ về. Mẹ về lúc năm giờ hai mươi. Tôi không nói được câu cảm ơn nào cho ra hồn, chỉ hỏi mẹ có đói không. Mẹ nhìn tôi hơi lâu, rồi bảo: có.

Bài viết cho chuyên mục tư vấn học đường của bản tin trường.

Ba tháng trước kì thi tốt nghiệp, An Nhiên, lớp phó học tập lớp tôi, ngất ở cầu thang tầng hai. Bác sĩ nói bạn không bị bệnh gì, chỉ là thiếu ngủ kéo dài và căng thẳng. Khi đã khỏe lại, Nhiên kể với tôi rằng suốt hai tháng, cứ cầm đề là tay bạn run, đêm nằm nghe tim đập trong tai, nhưng bạn không nói với ai vì sợ bị coi là yếu đuối. Câu chuyện ấy khiến tôi muốn viết về một vấn đề của tuổi mười tám mà ta ít khi gọi đúng tên: lo âu thi cử, và việc dám nói ra.

Lo lắng trước kì thi là chuyện bình thường. Một chút căng thẳng giúp ta tập trung, nhớ bài, không chủ quan. Nhưng khi nỗi lo kéo dài nhiều tuần, lấy mất giấc ngủ, khiến ta ăn không được, học không vào, thì nó không còn là động lực nữa. Nó là một tín hiệu cơ thể và tâm trí đang quá tải, cần được lắng nghe như ta vẫn lắng nghe một cơn sốt.

Vì sao người trẻ im lặng? Vì quanh ta vẫn còn những câu như ai mà chẳng áp lực, cố lên, qua kì thi là xong. Những câu ấy có ý tốt, nhưng chúng ngầm bảo rằng nỗi lo của ta là chuyện nhỏ, ai than là người kém cỏi. Thêm nữa, tuổi mười tám là tuổi muốn chứng tỏ mình đã lớn, mà lớn thì phải tự lo được. Thế là nhiều bạn chọn chịu đựng một mình, đến lúc cơ thể lên tiếng thay.

Tôi cho rằng dám nói ra là dấu hiệu của người đã lớn, chứ không phải của kẻ yếu đuối. Người trưởng thành biết giới hạn của mình và biết tìm trợ giúp đúng lúc. Ta không ngại nói với thầy rằng mình chưa hiểu một dạng bài, vậy sao lại ngại nói rằng mình đang mất ngủ vì sợ? Người nghe có thể là một người bạn, một người thân, thầy cô chủ nhiệm, hoặc phòng tư vấn tâm lí của trường nếu trường có. Khi nỗi lo nặng hơn, kéo dài, việc gặp chuyên gia y tế là điều nên làm, giống như ta đi khám khi đau dạ dày.

Người lớn cũng có phần trong chuyện này. Thay vì hỏi con hôm nay học được mấy đề, có thể hỏi con hôm nay ngủ được mấy tiếng. Thay vì nhắc con nhà bên đỗ thủ khoa, có thể nói một câu rằng điểm nào thì bố mẹ vẫn ở đây.

An Nhiên vẫn thi, vẫn đỗ, dù không đạt điểm như bạn từng đặt ra. Bạn nói điều khiến bạn nhẹ người nhất không phải là kết quả, mà là cái buổi chiều bạn ngồi ở phòng cô chủ nhiệm và nói được câu đầu tiên: em sợ. Có những câu ngắn như thế mà phải mất hai tháng mới nói ra được.

Bài văn phản bác câu nói quen tai: tuổi trẻ thì phải liều mới giàu.

Tín, bạn cùng bàn với tôi năm lớp mười một, từng cho tôi xem màn hình điện thoại với vẻ rất tự hào: một ứng dụng hứa trả lãi mỗi ngày, số dư trong tài khoản tăng đều như nước lên. Cậu nói bỏ vào mấy triệu tiền mừng tuổi tích cóp từ bé, mỗi tuần rút ra một ít mua đồ. Ba tháng sau, ứng dụng ấy biến mất cùng nhóm chat của nó. Tín mất toàn bộ số tiền, và mất luôn cái câu cậu vẫn hay nói: tuổi trẻ thì phải liều mới giàu. Tôi muốn bàn lại câu nói ấy, vì tôi nghĩ nó đang dẫn không ít người trẻ vào những cái bẫy rất cũ được sơn màu mới.

Câu nói có một phần đúng mà tôi không muốn gạt đi. Tuổi trẻ có ít ràng buộc nhất, có sức để làm lại, nên là lúc thích hợp để dám làm những việc khó: khởi nghiệp nhỏ, học một nghề mới, chuyển đến một nơi xa. Nhiều người thành công đã bắt đầu bằng một quyết định táo bạo ở tuổi hai mươi.

Nhưng cần phân biệt dám làm với liều mạng. Dám làm là bỏ công sức, thời gian, chút vốn vào một việc mình hiểu, chấp nhận rủi ro mình nhìn thấy được. Liều là đặt tiền vào một thứ mình không hiểu, chỉ vì người khác bảo nó sinh lời. Những lời mời kiểu Tín gặp thường giống nhau đến mức đáng sợ: lãi cao bất thường, rút được tiền ở những tuần đầu để tạo niềm tin, càng mời thêm người càng được thưởng, và một nhóm chat toàn những tấm ảnh khoe tiền. Người ta gọi đó là mô hình lấy tiền người sau trả cho người trước. Nó không tạo ra của cải nào, chỉ chuyển tiền từ túi người đến muộn sang túi người đến sớm và người dựng nên nó.

Vì sao người trẻ dễ mắc? Vì ta sống giữa những đoạn video kể chuyện giàu lên sau một đêm, và hiếm có đoạn nào kể chuyện những người đã mất tiền. Vì ta sốt ruột muốn tự lập, muốn chứng minh với gia đình. Và vì ta hiểu biết về tiền bạc còn mỏng: mấy ai được dạy ở nhà hay ở trường rằng lãi càng cao thì rủi ro càng lớn?

Giàu lên bằng sức mình là một mục tiêu chính đáng. Nhưng con đường ngắn nhất tôi biết là đầu tư vào chính mình trước: một kĩ năng, một ngoại ngữ, một nghề, những thứ không ai có thể cuỗm mất trong một đêm. Còn trước mọi lời mời đổ tiền, hãy hỏi ba câu: tiền sinh ra từ đâu, nếu không mời thêm ai thì lãi có còn không, và người giới thiệu được gì khi mình tham gia. Nếu không trả lời được, đó không phải là cơ hội.

Tín bây giờ đi phụ bán hàng cuối tuần ở cửa hàng dụng cụ thể thao của chú. Cậu bảo lương ít, tăng chậm, nhưng là tiền thật. Lần này, cậu không khoe màn hình nữa.

Năm nay, tôi sẽ tròn mười tám tuổi. Bà nội bảo, đến tuổi ấy là được cầm lá phiếu, bà nói với giọng như đang trao cho tôi một thứ gì quý lắm. Hiến pháp năm 2013, ở Điều 27, quy định công dân đủ mười tám tuổi trở lên có quyền bầu cử, đủ hai mươi mốt tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân. Nhưng xung quanh tôi, không ít bạn cùng tuổi nghĩ về chuyện ấy bằng hai chữ kệ đi: một lá phiếu thì thay đổi được gì?

Tôi hiểu vì sao các bạn nghĩ vậy. Bầu cử nghe xa xôi với người mười tám tuổi. Ta không biết rõ các ứng cử viên, không quen đọc chương trình hành động của họ, và thấy chuyện học, chuyện thi trước mắt gần gũi hơn nhiều. Nhưng chính vì xa xôi nên mới cần bàn: trách nhiệm công dân đầu tiên của tuổi trưởng thành, ta nên đón nhận nó thế nào?

Trước hết, lá phiếu là một quyền mà trước khi có nó, rất nhiều thế hệ đã phải giành lấy. Bà nội kể, lần đầu bà đi bầu là ở một lớp học tranh tre nứa lá, cả xóm mặc quần áo đẹp như đi hội. Với bà, đi bầu là được coi là người làm chủ. Coi nhẹ quyền ấy là coi nhẹ công sức của những người đi trước.

Thứ hai, một lá phiếu nhỏ, nhưng thói quen bỏ qua lá phiếu thì không nhỏ. Nếu người trẻ nào cũng nghĩ phiếu của mình không quan trọng, thì những quyết định về trường học, về giao thông, về môi trường, những chuyện ảnh hưởng đến chính cuộc đời ta sau này, sẽ được quyết định mà không có tiếng nói của ta. Ta không thể vừa phàn nàn về mọi thứ trên mạng, vừa im lặng ở nơi mà tiếng nói được tính.

Thứ ba, đi bầu có trách nhiệm không có nghĩa là bỏ phiếu cho có. Nó đòi hỏi ta tìm hiểu: đọc danh sách và tiểu sử ứng cử viên được niêm yết, nghe chương trình hành động của họ, hỏi người lớn, tự đặt câu hỏi ai có thể nói thay cho mình. Lá phiếu chỉ có giá trị khi người cầm nó đã suy nghĩ. Đi bầu thay cả nhà cho nhanh, hay gạch tên theo người đứng bên cạnh, là làm mất đi chính cái ý nghĩa ấy.

Mười tám tuổi, ta được làm nhiều điều lần đầu: lái xe máy có giấy phép, tự kí giấy tờ, tự chịu trách nhiệm trước pháp luật. Lá phiếu đầu tiên nằm trong danh sách ấy, và có lẽ là thứ ít được chuẩn bị nhất. Tôi đã nhờ bà kể lại lần đi bầu đầu tiên của bà, rồi ghi vào sổ. Đến ngày của mình, tôi muốn đi với một cái đầu đã đọc kĩ, và một bộ quần áo đẹp như bà ngày ấy.