Lẽ sống là điều làm cho cuộc đời một người có ý nghĩa, cái lí do khiến họ muốn sống và sống theo một hướng nhất định. Đó có thể là một lí tưởng lớn, một công việc mình tin, hay giản dị là những người mình thương. Hỏi “lẽ sống nghĩa là gì”, người Việt hay đáp bằng một câu quen: sống vì cái gì.
| Nghĩa ngắn | Lí do để sống; điều làm đời sống có ý nghĩa và định hướng cách sống |
| Cấu tạo | Lẽ (lí do, lí lẽ) + sống |
| Loại từ | Danh từ |
| Sắc thái | Trang trọng, giàu cảm xúc; hay gặp trong văn nghị luận và lời tâm sự |
Chữ lẽ trong lẽ sống
Lẽ là cái dùng làm căn cứ để giải thích một việc: vì lẽ gì, lẽ phải, lí lẽ, có lẽ, lẽ nào. Tục ngữ có câu “Khôn chẳng qua lẽ, khoẻ chẳng qua lời”, tức là khôn đến đâu cũng phải theo lẽ phải. Chữ này được cho là cùng gốc với chữ lí 理 của Hán Việt; trong chữ Nôm, 理 cũng là một mặt chữ dùng để ghi “lẽ”. Cặp “lí lẽ” vì thế giống như ghép hai cách đọc của cùng một ý.
Đặt cạnh chữ sống, lẽ sống là cái lẽ của việc sống: trả lời câu hỏi “mình sống để làm gì, vì ai”. Từ điển định nghĩa từ này theo hai hướng gần nhau. Một là cách sống, lối sống của một người, một tập thể. Hai là cái mà con người lấy làm lí tưởng để theo đuổi, làm thước đo cho một đời sống đúng đắn.
Lưu ý vui: chữ lẽ còn một nghĩa khác hẳn, là vợ thứ trong xã hội cũ (vợ lẽ, lấy lẽ). Hai nghĩa không dính gì đến nhau, nên “lẽ sống” chẳng liên quan đến “sống làm lẽ”.
Một lẽ sống có thể nhỏ như một mái nhà
Lẽ sống nghe thì lớn, nhưng trong đời thường nó hiện ra rất cụ thể. Mấy câu dùng từ trong những hoàn cảnh khác nhau:
- Từ ngày có con, mẹ bảo hai đứa là lẽ sống của mẹ.
- Sau trận ốm, ông tìm lại lẽ sống trong mảnh vườn và mấy chậu lan.
- Cả một thế hệ thanh niên thời chiến lấy độc lập dân tộc làm lẽ sống.
- Mất việc, anh như người mất lẽ sống, cả tháng không muốn ra khỏi nhà.
Câu cuối cho thấy một mặt ít khi được nói: khi lẽ sống của một người dồn hết vào một chỗ, mất chỗ ấy họ dễ hụt hẫng. Những lúc như thế, người ta rơi vào cơn hoài nghi về ý nghĩa sống; đó là chuyện bình thường của con người, và cũng là lúc nhiều người tìm ra một lẽ sống mới.
Đề nghị luận “Bàn về lẽ sống của con người” hay “Sự cần thiết phải chọn một lẽ sống đúng đắn” có thể đi theo khung sau:
- Giải thích: lẽ sống là điều làm đời sống có ý nghĩa, định hướng việc ta chọn và cách ta đối xử với người khác.
- Vì sao cần: người có lẽ sống biết mình đi đâu, ít chao đảo trước cám dỗ, vượt khó bền hơn.
- Lẽ sống đẹp là lẽ sống thế nào: gắn mình với người khác, không đánh đổi lương tâm để đạt mục đích.
- Phê phán: lối sống buông xuôi, không mục đích; hoặc lấy tiền bạc, danh tiếng làm lẽ sống duy nhất.
Dẫn chứng văn học quen thuộc là Từ ấy của Tố Hữu, bài thơ ghi lại niềm vui của một người trẻ vừa bắt gặp lẽ sống của đời mình.
Lẽ sống, lý tưởng, mục đích sống, ikigai
| Từ | Trọng tâm | Câu ví dụ |
|---|---|---|
| Lẽ sống | Lí do để sống, điều làm đời có nghĩa; có thể là người, việc hoặc lí tưởng | Con cái là lẽ sống của cha mẹ |
| Lý tưởng sống | Mục đích cao đẹp, lâu dài, thường hướng tới cộng đồng | Lý tưởng cống hiến cho khoa học |
| Mục đích sống | Cái đích cụ thể mình muốn đạt; thiên về lí trí | Mục đích sống là trở thành bác sĩ |
| Ikigai | Từ tiếng Nhật, niềm vui sống trong những điều nhỏ mỗi ngày | Tách trà buổi sáng là ikigai của bà |
Gần nghĩa với lẽ sống còn có lí tưởng, chí hướng, niềm tin sống. Trái lại là trạng thái sống vô định, sống buông xuôi, chán sống. Chỗ khác rõ nhất giữa lẽ sống và lý tưởng: không ai nói “đứa con là lý tưởng của mẹ”, nhưng nói “đứa con là lẽ sống của mẹ” thì ai cũng hiểu. Muốn đọc kĩ hơn về hai từ kia, xem bài lý tưởng sống của người trẻ và bài về khái niệm ikigai của người Nhật.
Tìm lẽ sống ở tuổi mười lăm và về sau
Lẽ sống của con người là gì?
Là điều mỗi người chọn làm lí do để sống và cố gắng: gia đình, nghề nghiệp, một niềm tin, một cộng đồng. Lẽ sống khác nhau ở từng người và có thể đổi theo tuổi tác, hoàn cảnh.
Làm sao để tìm lẽ sống của mình?
Không có công thức chung. Có thể bắt đầu bằng việc để ý xem mình quên giờ giấc khi làm việc gì, mình thấy có ích khi giúp ai, điều gì khiến mình buồn nếu mất đi. Lẽ sống thường lộ ra dần qua việc làm, ít khi đến từ một lúc ngồi nghĩ.
Sống không có lẽ sống thì sao?
Người ta dễ thấy mọi ngày giống nhau, làm việc gì cũng uể oải, dễ bị cuốn theo người khác. Đó không phải lỗi, mà là dấu hiệu nên dừng lại hỏi mình muốn gì; nếu cảm giác trống rỗng kéo dài, nói chuyện với người thân hoặc chuyên gia tâm lý là việc nên làm.
Lẽ sống tiếng Anh là gì?
Thường dịch là reason for living, purpose in life hoặc raison d’être (mượn tiếng Pháp). Câu “con là lẽ sống của mẹ” có thể nói you are my reason for living.