Bài thơ của một người yêu nước mình của Trần Vàng Sao là văn bản đọc thứ hai của Bài 8 (Thơ hiện đại) trong sách Ngữ văn 12 Cánh diều, tập hai, học sau Đàn ghi ta của Lor-ca. Bài viết tổng hợp những điều cần nắm về văn bản: mạch nội dung đoạn trích, cuộc đời nhà thơ, hoàn cảnh ra đời, thể thơ, cách chia bố cục, những giá trị về nội dung và nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Bài thơ của một người yêu nước mình
Văn bản trong SGK là đoạn trích: bài thơ gốc dài hơn nhiều, SGK lược bớt một số đoạn và đánh dấu […] ở bốn chỗ. Bài thơ còn được bảo hộ bản quyền, vì vậy dưới đây chỉ tóm lược mạch cảm xúc theo từng đoạn, kèm vài dòng trích; toàn văn đoạn trích em đọc trong SGK.
Đoạn 1 – một buổi sáng ở quê. Nhân vật trữ tình mặc áo, đi giày, bước ra đường và thấy những gì thân thuộc nhất: gió đưa những bông nứa bên bờ sông, mùi toóc phơi khô vẫn vương hương lúa mùa trước, đàn chim sẻ trước sân, lũ trẻ ngấp nghé nhìn. Từ những điều nhỏ bé ấy bật lên lời tự nhận: “Tôi yêu đất nước này như thế”.
Đoạn 2 – những kỉ niệm vu vơ và hình ảnh mẹ. Người con chợt nhớ một tiếng cười, một câu ca dao buồn, một vết bùn khô, một tiếng còi tàu. Rồi kí ức dừng lại ở mẹ. “Mẹ tôi thức khuya dậy sớm”, ngoài năm mươi tuổi, góa chồng đã hơn chục năm, tảo tần buôn bán qua ngày, chủ nợ tới nhà suốt. Mẹ ít cười, hay ngồi khóc một mình, thở dài thương đứa con mồ côi cha.
Đoạn 3 – đất nước nghèo mà tình nghĩa. Điệp khúc trở lại để nói về một đất nước còn thiếu thốn:
Tôi yêu đất nước này áo rách
Căn nhà dột phên
không ngăn nổi gió
Vẫn yêu nhau trong từng hơi thở
Tình yêu đất nước được so sánh với tình yêu cây cỏ trong vườn, yêu người mẹ đã nuôi mình khôn lớn, yêu một giọng hát, câu hò mái đẩy, sáu câu vọng cổ, ba ông táo nơi gian bếp, cả một tuổi thơ buồn.
Đoạn 4 – đất nước lầm than mà bền bỉ. Cha mẹ quanh năm lam lũ trên rừng, ngoài biển, sống bằng rau dại mà nuôi lớn con người từ thuở mở đất. Bốn nghìn năm gian khổ, mỗi tấm lòng, mỗi tiếng nói vẫn mang dòng giống Âu Cơ và hồn Thánh Gióng.
Đoạn 5 – ước nguyện sum họp hai miền. Đất nước còn chua xót vì bị chia cắt, nên người con mong ngày hai miền không còn gọi nhau là người miền Nam, người miền Bắc. Lời thơ khép lại bằng điệp khúc “Tôi yêu đất nước này chân thật”, tình yêu được đặt ngang tình yêu căn nhà có mẹ, tình yêu đôi lứa, tình yêu chính mình, và một ước mong giản dị: “Cứ trông đất nước mình thống nhất.”
Thông tin tác giả Trần Vàng Sao
Trần Vàng Sao (1941 – 2018), tên khai sinh Nguyễn Đính, quê Thừa Thiên Huế. Năm 1961, sau khi đỗ tú tài, ông vào Đại học Huế và tham gia phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên thành phố, bên cạnh những gương mặt như Hoàng Phủ Ngọc Tường, Trần Quang Long, Ngô Kha.
Từ năm 1965 đến 1970, ông thoát li lên chiến khu, công tác ở Ban Tuyên huấn Thành ủy Huế, ký tên Nguyễn Thiết, Lê Văn Sắc hoặc Trần Sao dưới các bài báo. Sau ngày thống nhất, ông trở về Huế, làm nhiều công việc ở cơ sở cho tới khi nghỉ hưu năm 1984, và sống ở Huế đến khi mất ngày 9/5/2018.
Ông in thơ rất ít trong lúc sinh thời. Dù vậy, Bài thơ của một người yêu nước mình vẫn được truyền tay, chép lại qua nhiều thế hệ và được chọn vào danh sách 100 bài thơ hay nhất Việt Nam thế kỉ XX. Năm 2020, tập thơ cùng tên gồm nhiều sáng tác của ông được NXB Hội Nhà văn và Nhã Nam ấn hành; năm 2021 tập thơ được trao Giải thưởng Sách quốc gia. Ông còn để lại hồi kí Tôi bị bắt và những bài thơ như Người đàn ông 43 tuổi nói về mình, Buổi trưa giữa đường tôi ngồi núp mưa.
Thơ Trần Vàng Sao mộc mạc, gần với lời nói thường ngày, mang giọng Huế, thường hướng về những phận người nhỏ bé, nghèo khó ở làng quê và thành phố quê hương ông.
Thông tin tác phẩm Bài thơ của một người yêu nước mình
Bài thơ của một người yêu nước mình được sáng tác năm nào?
Bài thơ ra đời tháng 12/1967 (tài liệu tham khảo ghi ngày 19/12/1967), khi tác giả đang ở chiến khu vùng đầu nguồn sông Hương. Đó là thời điểm cuộc kháng chiến chống Mỹ ở miền Nam diễn ra ác liệt, ngay trước cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968, và đất nước đã bị chia cắt hơn mười năm.
Xuất xứ của văn bản trong SGK
SGK ghi văn bản in trong Thơ Việt Nam 1945 – 1975 (NXB Giáo dục, 1985). Văn bản là đoạn trích có lược bớt, không phải toàn bộ bài thơ.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể thơ: tự do – số chữ mỗi dòng không cố định, có dòng chỉ vài chữ, có dòng dài như câu văn xuôi.
- Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm, kết hợp tự sự (kể chuyện đời mẹ, đời mình) và miêu tả (cảnh quê).
Nhân vật trữ tình
Nhân vật trữ tình xưng “tôi”, là một người con của một gia đình nghèo ở làng quê, mồ côi cha từ nhỏ, có mẹ góa tần tảo. “Tôi” vừa là một con người cụ thể, vừa đại diện cho bao người dân bình thường đang sống, đang yêu nước giữa thời chiến.
Bố cục Bài thơ của một người yêu nước mình có mấy phần?
Đoạn trích có thể chia làm 2 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến hết đoạn kể về nỗi khổ của mẹ và đứa con mồ côi cha): cảnh quê buổi sáng, những kỉ niệm và hình ảnh người mẹ.
- Phần 2 (phần tiếp theo đến hết): đất nước qua cái nhìn của “tôi” – nghèo khổ, nặng tình, giàu văn hóa, giàu truyền thống – và khát vọng thống nhất.
Cũng có thể bám theo bốn lần lặp điệp khúc “Tôi yêu đất nước này” để chia thành các đoạn nhỏ như phần tóm lược ở trên.
Giá trị nội dung
- Thể hiện một quan niệm giản dị mà sâu sắc về đất nước: đất nước là mẹ, là căn nhà, là cảnh quê, là câu hò, phong tục, là lịch sử bốn nghìn năm.
- Bày tỏ tình yêu nước chân thành, không điều kiện: yêu cả khi đất nước nghèo, rách, lầm than.
- Khắc họa xúc động hình ảnh người mẹ nghèo, góa bụa, tảo tần – hiện thân của nỗi khổ và đức hi sinh của nhân dân.
- Nói lên nỗi đau chia cắt và mong mỏi ngày Nam Bắc sum họp của cả dân tộc trong những năm chống Mỹ.
Giá trị nghệ thuật
- Thể thơ tự do, nhịp điệu linh hoạt, nhiều dòng ngắt bất ngờ; câu thơ gần với lời kể, lời tâm sự.
- Điệp khúc “Tôi yêu đất nước này” lặp lại với bốn sắc thái (như thế, áo rách, lầm than, chân thật), tạo nhịp và làm điểm tựa cho mạch cảm xúc.
- Phép so sánh, liệt kê làm cho tình yêu đất nước trở nên cụ thể qua những hình ảnh đời thường.
- Ngôn ngữ mộc mạc, có từ địa phương (toóc), chất liệu ca dao, truyền thuyết; giọng điệu chuyển từ thủ thỉ, xót xa sang tự hào, tha thiết.
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề dài như một lời tự giới thiệu: đây là bài thơ của “một người” – một người dân bình thường, không xưng danh. Cụm từ “nước mình” thân mật, gợi cách người Việt vẫn gọi quê hương trong đời sống. Nhan đề vì thế báo trước giọng thơ giản dị, chân thật và gợi rằng lòng yêu nước là tình cảm tự nhiên của mọi người.
Sơ đồ tư duy Bài thơ của một người yêu nước mình
Sơ đồ dưới đây gom sáu ý chính về tác giả và văn bản để em ôn tập nhanh.
Lời kết
Bài thơ của một người yêu nước mình cho thấy lòng yêu nước có thể được nói bằng những lời giản dị nhất, bắt đầu từ mẹ, từ căn nhà, từ câu hò quê. Nắm chắc hoàn cảnh ra đời năm 1967, bố cục, ý nghĩa điệp khúc và những nét riêng của thể thơ tự do sẽ giúp em soạn bài và làm bài viết so sánh hai bài thơ ở phần Viết của Bài 8 dễ dàng hơn.
Xem thêm:
- Đàn ghi ta của Lor-ca (Thanh Thảo): Tác giả, tác phẩm
- Phân tích bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca
- Ngữ văn 12 Cánh diều