Nghị luận về vai trò của văn học đối với tuổi trẻ – Dàn ý + 10 bài văn mẫu (lớp 12)

Năm lớp 6, tôi đọc Gió lạnh đầu mùa của Thạch Lam như đọc một mẩu chuyện về cái áo. Năm lớp 12, đọc lại để chuẩn bị cho bài thi này, tôi mới nhận ra truyện không hề cho tôi một lời khuyên nào, vậy mà nó đã nằm trong tôi suốt sáu năm. Có lẽ vai trò lớn nhất của văn học đối với người trẻ nằm ở chính chỗ ấy: văn học không dạy bằng mệnh lệnh mà thấm dần, như hơi lạnh đầu mùa luồn qua lớp áo, đến lúc nhận ra thì nó đã thành một phần cách ta nhìn người khác.

Cần nói rõ thế nào là thấm dần. Một khẩu hiệu đạo đức đi theo đường thẳng: nó nêu điều đúng và đòi ta làm theo. Một tác phẩm văn học đi đường vòng. Nó đặt ta vào một hoàn cảnh, cho ta sống cùng nhân vật, để ta tự cảm thấy điều đúng trước khi kịp gọi tên nó. Điều tự mình cảm thấy thường ở lại lâu hơn điều người khác bảo. Trong văn bản học ở Bài 5, Hoàng Ngọc Hiến phân biệt việc xem truyền hình với việc đọc sách: hình ảnh nghe nhìn đến với ta dễ dàng, còn trang sách buộc trí óc phải làm việc, phải dừng lại mà nghĩ. Ông cũng cho rằng văn học nuôi dưỡng những năng lực rất khó dạy bằng bài giảng: khả năng nhận ra sự thật, thấu được nỗi đau của con người và rung động trước cái đẹp. Tác dụng chiều sâu mà nhan đề bài viết của ông nhắc tới, theo tôi hiểu, là thứ tác dụng không đo được ngay sau buổi học.

Truyện của Thạch Lam là một minh chứng gọn gàng. Sáng đầu đông, Sơn mặc chiếc áo dạ ấm áp ra chợ, nơi đám trẻ nhà nghèo đang đợi cậu đến chơi. Có đứa hỏi áo ấy mua ở đâu, cậu bé ưỡn ngực bảo ở Hà Nội, rồi kể thêm mẹ còn hứa sắm cho cái áo len đắt tiền hơn. Chi tiết ấy rất thật, trẻ con hay khoe, và nhà văn không vội trách. Rồi Sơn trông thấy Hiên đứng nép vào cái quán chợ, manh áo rách hở cả lưng, chợt nhớ mẹ con bé nghèo lắm, chợt nhớ đứa em gái đã mất là Duyên, người bạn chơi của Hiên ngày trước. Cậu thì thầm với chị Lan rằng nên lấy cái áo bông cũ của Duyên mà cho Hiên. Lòng tốt ở đây không bắt nguồn từ một bài học công dân nào. Nó bắt nguồn từ nỗi nhớ em và từ cái lạnh Sơn vừa tự cảm thấy trên da mình.

Điều tôi phục nhất là đoạn kết. Hai chị em sợ bị đòn, lùng khắp chợ và cánh đồng để xin lại cái áo mà không gặp con bé. Lúc lẻn về nhà, chúng sững người: mẹ con Hiên đang ngồi đó, chiếc áo bông nằm trên tay. Người đọc chờ một trận mắng, hoặc ít ra một lời giảng về lòng thương người. Thạch Lam không cho cả hai. Mẹ Sơn chỉ hỏi vì sao con bé không có áo, lấy trong âu đồng năm hào đưa bác Hiên mượn để may cho con bé cái áo, rồi kéo hai đứa con lại gần với một câu nửa trách nửa thương. Truyện dừng ở đó. Không ai nói ra chữ nhân hậu. Nhưng đứa trẻ mười một tuổi là tôi năm ấy vẫn hiểu: cho đi là đúng, và cho đi còn cần người lớn biết giữ thể diện cho người nhận để họ khỏi tủi. Cái hiểu ấy không do học thuộc mà tự mọc lên.

Có người sẽ phản bác: thấm dần thì chậm, trong khi người trẻ cần những định hướng rõ ràng. Tôi đồng ý rằng có những điều phải dạy thẳng, như luật giao thông, cách sơ cứu, nội quy phòng thí nghiệm. Nhưng nhân cách không phải nội quy. Một học sinh có thể thuộc định nghĩa lòng vị tha mà vẫn lướt qua một người bạn đang ăn trưa lủi thủi một mình. Lời răn đi vào trí nhớ, còn câu chuyện đi vào cảm xúc, và việc con người làm thường xuất phát từ cảm xúc nhiều hơn từ trí nhớ. Ở tuổi mười bảy, lời răn còn hay gây phản ứng ngược: càng bị bảo, ta càng muốn cãi. Truyện thì chẳng bảo ai điều gì, nên chẳng có gì để cãi; người đọc chỉ còn lại với chính mình.

Sức thấm ấy cũng có điều kiện. Nó chỉ đến với người chịu đọc chậm và đọc trọn. Bản tóm tắt Gió lạnh đầu mùa chỉ cần một câu: Sơn cho Hiên áo, mẹ Sơn không mắng. Câu tóm tắt đúng, nhưng nó đánh rơi đôi môi tím tái của lũ trẻ, đánh rơi giọt nước mắt rơm rớm của mẹ Sơn khi giở áo của Duyên, đánh rơi cả năm hào mẹ Sơn đưa cho mẹ con Hiên mượn. Văn học thấm vào ta qua chính những chi tiết bị đánh rơi ấy. Người trẻ quen lướt nhanh, quen đọc bản rút gọn, sẽ chỉ nhận được cái khung của câu chuyện mà không nhận được hơi ấm của nó.

Mùa đông năm ngoái, lớp tôi gom áo ấm gửi các bạn ở một trường vùng cao. Tôi để ý thấy mình làm một việc không ai dặn: giặt sạch, gấp phẳng từng chiếc, cài lại khuy, bỏ chiếc nào đã sờn rách. Tôi không nghĩ đến bất kì khẩu hiệu nào lúc ấy. Tôi chỉ nghĩ đến người nhận sẽ mở túi ra, và không muốn họ thấy mình đang nhận đồ bỏ đi. Mãi sau tôi mới nhớ ra, cái ý nghĩ ấy có từ cảnh mẹ Sơn hỏi han mẹ con Hiên rất tự nhiên, như hỏi một người hàng xóm ngang hàng.

Văn học không thay được bố mẹ, thầy cô hay luật pháp trong việc dạy người trẻ. Nó làm một việc khác: chuẩn bị sẵn trong ta những phản ứng tốt, để khi đời sống đặt ta vào hoàn cảnh thật, ta không phải tra cứu xem nên làm gì. Chiếc áo bông trong truyện cuối cùng đã được trả về nhà Sơn, nhưng hơi ấm của nó thì không quay về đâu cả. Nó vẫn nằm trong những người từng đọc truyện năm mười một tuổi, chờ một ngày gió bấc để được mang ra.

– Giờ máy viết được cả bài nghị luận trong mười giây, đọc văn làm gì cho mệt – Hữu Tâm nói trong giờ ra chơi hôm thứ Ba, mắt vẫn không rời điện thoại.

Tôi không cãi ngay, vì câu ấy có phần đúng. Bài viết này là câu trả lời tôi nợ Tâm, và nợ cả những bạn đang nghĩ như Tâm.

Phải công nhận các ứng dụng viết văn bây giờ làm ra những đoạn văn trơn tru, đủ cả ba phần, ít lỗi chính tả hơn nhiều học sinh. Nhưng trơn tru là một chuyện, có ý nghĩ riêng là chuyện khác. Cỗ máy học từ hàng triệu câu người ta đã viết, nên điều nó giỏi nhất là viết giống số đông. Văn chương thì quý ở chỗ không giống ai.

Nam Cao đã nói điều này từ năm 1943, qua nhân vật Hộ trong truyện Đời thừa. Hộ là một nhà văn nghèo, có vợ con phải nuôi, đành cho in những cuốn sách viết vội. Mỗi lần đọc lại trang mình viết, anh đỏ mặt, vò nát cuốn sách và tự mắng mình. Trong cơn dằn vặt ấy, anh nghĩ: “Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho.” Một ứng dụng viết hộ, nói cho cùng, là người thợ khéo tay nhất từng có: nó làm theo kiểu mẫu nhanh và đều hơn bất cứ ai. Còn điều văn chương cần thì Hộ nói ngay sau đó: “Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những cái gì chưa có.”

Vậy đọc văn giúp gì cho người trẻ trong thời có máy viết hộ? Trước hết, nó cho ta cảm giác về chữ. Người đọc nhiều sẽ thấy ngay một câu sáo, một ý rỗng, một hình ảnh vay mượn; người ít đọc thì nhận đoạn văn máy đưa ra mà không biết nó nhạt ở đâu. Máy càng giỏi, khả năng phân biệt ấy càng cần, vì ai cũng có máy, chỉ người biết chọn mới viết ra cái đáng đọc.

Thứ hai, đọc văn là tập nghĩ bằng chữ của mình. Đọc xong Đời thừa, tôi không biết mình thương Hộ hay giận Hộ, vì anh vừa tự trọng vừa tàn nhẫn với vợ. Để viết ra được cảm giác lẫn lộn đó, tôi phải lật lại truyện, gạch rồi viết lại ba lần. Quá trình tìm chữ ấy chính là quá trình nghĩ. Giao bài cho máy là giao luôn phần nghĩ, và cái đầu không được dùng thì chẳng lớn thêm.

Thứ ba, văn học dạy một thứ đạo đức nghề nghiệp. Hộ còn tự nhận: “Sự cẩu thả trong bất cứ nghề gì cũng là một sự bất lương rồi.” Nộp một bài văn máy viết dưới tên mình là một dạng cẩu thả như thế, chỉ khác ở chỗ nó tinh vi hơn.

Tôi không đề nghị cấm máy. Dùng nó để tra một khái niệm, gợi vài hướng lập dàn ý, soát lỗi chính tả thì có ích. Nhưng muốn dùng công cụ cho đúng, người ta phải giỏi hơn công cụ ở một điểm nào đó, và điểm ấy chỉ có được nhờ đọc.

Còn Tâm, tuần sau tớ cho cậu mượn tập truyện Nam Cao. Cậu đọc Đời thừa trước, truyện không dài. Đọc xong, cậu bảo máy viết một đoạn cảm nghĩ về Hộ, rồi tự viết một đoạn của cậu, đặt hai đoạn cạnh nhau. Tớ đoán cậu sẽ nhận ra ngay đoạn nào có người đứng sau.

Trong buổi sinh hoạt câu lạc bộ tháng trước, Bảo Lâm ở lớp chuyên Lí nói một câu làm cả phòng im lặng: cậu sẽ làm kĩ sư, cậu cần phương trình, không cần nhân vật tiểu thuyết. Lâm nói thẳng và không có ý coi thường ai. Vì thế ý kiến của cậu đáng được trả lời nghiêm túc, bắt đầu từ chỗ cậu đúng.

Lâm đúng ở đâu. Thời gian của học sinh lớp 12 có hạn. Một bạn ôn thi khối tự nhiên phải làm hàng trăm bài tập mỗi tuần, và đọc một cuốn tiểu thuyết dày có thể lấy mất cả mấy buổi tối. Kiến thức khoa học đo được, kiểm tra được, còn tác dụng của việc đọc văn thì mơ hồ. Không ai có quyền buộc người khác phải mê văn chương. Nếu văn học chỉ là thêm một môn để học thuộc, Lâm có lí khi muốn bỏ qua nó.

Nhưng văn học không chỉ là một môn học. Khoa học giỏi chỉ ra cách làm; văn học hay hỏi ta có nên làm hay không. Năm 1818, Mary Shelley cho ra đời Frankenstein, câu chuyện về Victor Frankenstein, một nhà khoa học trẻ tạo ra một sinh vật sống. Thí nghiệm thành công, nhưng khi sinh vật cử động, Victor kinh hoàng trước chính tác phẩm của mình, bỏ trốn và bỏ mặc nó. Mọi bi kịch về sau bắt đầu từ việc người tạo ra không chịu trách nhiệm với thứ mình tạo ra. Hơn hai trăm năm đã qua, người trẻ bây giờ học lập trình, học chỉnh sửa gen, học thiết kế những cỗ máy biết tự quyết định. Câu hỏi của Mary Shelley vẫn còn nguyên, và nó không nằm trong sách giáo khoa Vật lí nào.

Tư duy khoa học và trí tưởng tượng văn chương không loại trừ nhau. Người viết Cuộc phiêu lưu của Alice vào xứ sở thần tiên (1865) là Lewis Carroll, tên thật Charles Lutwidge Dodgson, một nhà toán học dạy ở Christ Church thuộc Đại học Oxford. Cuốn truyện thiếu nhi nổi tiếng ấy đầy những trò chơi chữ và nghịch lí logic, thứ chỉ một đầu óc quen suy luận chặt chẽ mới bày ra được. Ở trường hợp này, toán học không làm văn chương nghèo đi, mà văn chương cũng không làm toán học kém chính xác.

Văn học còn là kĩ năng nghề. Một kĩ sư phải viết báo cáo, thuyết phục nhà đầu tư, giải thích một rủi ro cho người không chuyên. Người quen đọc những câu văn được cân nhắc sẽ viết rõ hơn, nói dễ hiểu hơn. Phát minh không tự đi tới người dùng; nó cần được kể lại.

Phía Lâm có thể đáp lại rằng những điều này có thể học qua các khóa kĩ năng, qua phim tài liệu, không cần tiểu thuyết. Tôi nghĩ phim và khóa học cho ta thông tin, còn tiểu thuyết bắt ta ở trong đầu một người khác hàng trăm trang. Muốn hiểu vì sao Victor bỏ chạy, ta phải đi cùng anh qua cả nỗi háo hức lẫn nỗi sợ, và chính quãng đường ấy làm câu hỏi đạo đức trở nên thật.

Kết luận của tôi là một nhượng bộ có điều kiện. Học sinh khối tự nhiên không cần đọc văn như học sinh chuyên Văn. Nhưng các bạn cần một lượng văn học tối thiểu, chọn đúng sách gần với nghề mình định theo. Lâm ơi, nếu cậu định làm kĩ sư, hãy thử bắt đầu bằng Frankenstein. Cuốn sách ấy viết về một người giỏi khoa học hơn cả hai chúng ta, và đã quên mất một câu hỏi rất đơn giản.

Tối Chủ nhật

Ý Nhi à,

Tớ biết lúc này cậu không muốn nghe thêm ai bảo cố lên, nên tớ sẽ không bảo thế. Một năm ôn đội tuyển, rồi danh sách dán lên không có tên mình, cảm giác ấy tớ hiểu, vì tớ đã nếm nó theo một cách khác.

Mùa hè năm lớp 9, tớ trượt kì thi vào trường năng khiếu âm nhạc. Tớ đã tập đàn sáu năm. Hôm biết kết quả, tớ nằm trong phòng ba ngày, không mở nắp đàn, cũng không muốn ai hỏi han. Ngày thứ tư, vì chán trần nhà quá, tớ lôi trên giá sách của mẹ ra cuốn Cuốn theo chiều gió của Margaret Mitchell, cuốn tiểu thuyết in năm 1936, từng được giải Pulitzer. Tớ chọn nó chỉ vì nó dày, đủ để tớ khỏi phải nghĩ trong nhiều ngày.

Điều lạ là cuốn sách giúp tớ không phải vì nhân vật chính là tấm gương. Scarlett O’Hara ích kỉ, hay toan tính, nhiều lúc tớ bực cô đến mức muốn gấp sách lại. Chiến tranh ở miền Nam nước Mỹ lấy đi gần hết những gì cô có, và cô xoay xở bằng mọi cách, có cách không đẹp đẽ gì. Nhưng chính vì Scarlett không hoàn hảo, tớ tin cô hơn. Một người đầy khuyết điểm vẫn đứng dậy được, thì một đứa mười lăm tuổi trượt một kì thi cũng có quyền đứng dậy mà không cần phải là người giỏi giang, mạnh mẽ gì.

Ở những trang cuối, khi gần như mọi thứ đã vuột khỏi tay, Scarlett nghĩ về Tara, đồn điền của gia đình, và tự nhủ rằng ngày mai là một ngày khác. Đọc đến đó tớ không khóc, chỉ thấy nhẹ đi. Hóa ra một ngày tồi tệ chỉ là một ngày. Câu ấy ai cũng có thể nói với tớ, nhưng nó chỉ có sức nặng khi tớ đã đi cùng Scarlett qua hàng trăm trang mất mát.

Tớ nghĩ văn học làm chỗ dựa cho người trẻ theo ba cách. Nó cho mình biết nỗi đau của mình không phải độc nhất, đã có người đi qua những chỗ tối hơn. Nó cho mình một khoảng cách: sống với rắc rối của người khác vài tuần, quay về thấy rắc rối của mình nhỏ lại vừa tầm tay. Và nó không đòi mình phải ổn ngay; một cuốn sách kiên nhẫn hơn hầu hết mọi người.

Nhưng tớ cũng phải nói thật: sách không phải thuốc. Hè năm ấy tớ vẫn khóc, vẫn cần mẹ ngồi cạnh, vẫn cần cậu rủ đi ăn kem. Văn học là chỗ dựa, không phải chỗ trốn. Nếu cậu đọc để khỏi phải gặp ai thì hãy gấp sách lại và gọi cho tớ.

Tớ gửi kèm cuốn sách ấy, bản của mẹ tớ, gáy đã sờn. Đọc chậm thôi, không cần đọc hết. Khi nào muốn kể chuyện, kể cả chuyện cậu ghét Scarlett, cứ nhắn tớ.

Ngân Hà

Tái bút: Năm lớp 10 tớ lại mở nắp đàn. Không để thi gì cả, chỉ để chơi.

Tối nào tôi đi học thêm về muộn, bà nội cũng đứng ở cổng, chống gậy, nhìn tôi dắt xe vào rồi đọc to: “Trời còn để có hôm nay”. Cả nhà cười. Phải đến khi học Truyện Kiều trên lớp, tôi mới biết câu bà dùng để trêu cháu là câu trong phần đoàn viên cuối truyện, nói về niềm vui còn được gặp lại nhau sau mười lăm năm lưu lạc. Bà đem nỗi mừng của cả một đời người ra đón một đứa cháu về trễ hai tiếng, và câu thơ không hề bị nhỏ đi.

Bà tôi không phải nhà nghiên cứu. Bà thuộc Kiều vì nghe người lớn ngâm từ hồi bé, vì những buổi tối không điện, người làng đọc Kiều với nhau. Người Việt gọi lối dùng câu Kiều để nói chuyện đời là lẩy Kiều; còn có cả bói Kiều, đố Kiều. Truyện Kiều hơn hai trăm năm tuổi mà vẫn sống trong những sinh hoạt rất đời thường như thế. Nhà tôi là một ví dụ nhỏ cho một vai trò lớn của văn học: nó nối các thế hệ bằng một thứ ngôn ngữ chung.

Khoảng cách giữa bà và tôi rất xa. Bà không dùng mạng xã hội, tôi không biết cấy lúa. Những chuyện tôi kể về bạn bè, bà nghe không hiểu; những chuyện bà kể về hợp tác xã, tôi nghe không hết. Nhưng có một chỗ chúng tôi gặp nhau, đó là mấy câu Kiều. Khi bà cô họ ngọt ngào trước mặt rồi đi kể xấu sau lưng, bà nội chỉ lẩm bẩm: “Bề ngoài thơn thớt nói cười”. Tôi đáp luôn câu dưới: “Mà trong nham hiểm giết người không dao”. Hai bà cháu nhìn nhau cười, không cần giải thích thêm. Một câu thơ làm được việc mà nhiều buổi nói chuyện không làm được.

Đọc kĩ, tôi còn nhận ra mình hiểu câu thơ ấy sâu hơn bà ở một điểm, và bà hiểu sâu hơn tôi ở một điểm khác. Tôi biết hai dòng đó là ý nghĩ của Kiều về Hoạn Thư, một người đàn bà ghen mà vẫn tươi cười, nên tôi thấy được sự sợ hãi của Kiều nằm dưới lời nhận xét. Bà thì không cần biết văn cảnh, nhưng bà đã gặp đủ loại người thơn thớt trong đời, nên bà hiểu câu thơ bằng kinh nghiệm sống. Đọc và sống bổ sung cho nhau. Văn học cho người trẻ cái nhìn có hệ thống, người già cho văn học sức nặng của đời thật.

Có bạn sẽ hỏi: văn học trung đại xa lạ thế, người trẻ cần gì phải đọc? Tôi nghĩ Truyện Kiều xa lạ ở chữ chứ không xa lạ ở người. Ghen tuông, giả dối, thương cha mẹ, lỡ dở tình yêu, những chuyện ấy tuổi mười bảy đã gặp đủ. Chỗ khó là mấy chữ Hán Việt và điển cố, mà chỗ khó ấy thì một buổi ngồi đọc với bà, hoặc một bản chú thích tốt, gỡ được phần lớn.

Cũng phải nói, bà tôi có lúc dùng Kiều theo cách tôi không đồng ý. Những đêm lo cho bố đi làm xa, bà mở cuốn Kiều cũ, nhắm mắt chọn một trang để bói. Tôi không tin vào bói Kiều, nhưng tôi hiểu vì sao bà làm thế: với bà, cuốn sách ấy biết nhiều hơn mọi người, nên bà hỏi nó những điều không biết hỏi ai.

Người trẻ giữ cho văn học sống bằng cách đọc nó, còn văn học giữ cho các thế hệ khỏi xa nhau bằng cách cho họ chung một kho chữ. Tết vừa rồi, lúc cả nhà bày mâm, tôi đứng ở hiên đọc: “Ngày xuân con én đưa thoi”. Bà đang têm trầu, ngẩng lên, đọc tiếp không vấp một chữ: “Thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi”. Rồi bà bảo, cháu nhớ được câu đầu thì phải học cho hết đoạn.

Cuốn Điều kì diệu (Wonder) của R. J. Palacio, xuất bản năm 2012, không để cậu bé Auggie Pullman kể trọn câu chuyện của mình. Đến một chỗ, giọng kể chuyển sang người chị Via, rồi sang Summer, sang Jack, những người đứng quanh cậu. Tôi nghĩ cách kể ấy tóm được một vai trò quan trọng của văn học đối với tuổi trẻ: nó cho ta đứng vào chỗ người khác đang đứng, sống thêm những cuộc đời không phải của mình, để hiểu người yếu thế bằng cảm nhận chứ không chỉ bằng thông tin.

Auggie mắc hội chứng Treacher Collins, khuôn mặt biến dạng, phải trải qua nhiều ca phẫu thuật. Cậu học ở nhà nhiều năm, đến lớp 5 mới lần đầu đi học ở trường. Nếu chỉ đọc một bài báo về hội chứng này, tôi sẽ biết tên bệnh, biết tỉ lệ mắc, rồi quên. Đọc tiểu thuyết thì khác: tôi đi cùng Auggie qua ngày đầu đến lớp, khi điều cậu mong nhất chỉ là không ai để ý đến mình. Thông tin cho ta biết, còn văn học cho ta ở trong.

Chỗ khéo của cuốn sách là nó không dừng ở nỗi đau của người bị kì thị. Chương của Via cho thấy người chị cũng có nỗi niềm riêng khi cả nhà dồn sức cho em trai, cô thương em mà vẫn có lúc tủi thân. Những chương kể từ phía các bạn cùng lớp cho thấy lòng tốt và sự yếu đuối trước đám đông có thể nằm trong cùng một đứa trẻ. Người đọc không được phép chia nhân vật thành phe tốt, phe xấu cho dễ. Đời sống thật cũng vậy, và người trẻ cần tập nhìn ra sự phức tạp ấy trước khi bước vào những tập thể lớn hơn.

Tôi đọc Điều kì diệu năm lớp 10, đúng học kì lớp tôi có Tùng Dương chuyển đến. Dương có một vết bớt lớn màu sẫm trên má trái. Tuần đầu tiên, vài bạn gọi Dương bằng một biệt danh, tôi không hùa theo nhưng cũng không nói gì. Đọc đến những chương kể từ phía các bạn cùng lớp của Auggie, tôi đặt sách xuống khá lâu, vì thấy mình trong đó. Hôm sau, khi cô giáo chia nhóm thuyết trình, tôi xin Dương vào nhóm mình. Đó không phải hành động anh hùng gì. Chỉ là sau khi sống mấy tuần trong đầu Auggie, tôi không thể giả vờ không hiểu cảm giác của một người bị nhìn chằm chằm vào mặt.

Vì sao văn học làm được điều mà lời kêu gọi khó làm? Lời kêu gọi đứng ở ngoài và nói: hãy tôn trọng người khác. Tác phẩm văn học kéo ta vào trong, để ta tự trải qua cái nhục, cái sợ, cái mong được đối xử bình thường. Sự thấu cảm có được bằng trải nghiệm, dù là trải nghiệm qua trang sách, thường bền hơn sự thấu cảm có được bằng mệnh lệnh.

Tất nhiên, có người sẽ nói: đọc truyện thì dễ thương người trong sách, ra đời vẫn thờ ơ như thường. Tôi chỉ đồng ý với nửa đầu của ý kiến này. Sự thấu cảm từ trang sách chỉ là bước khởi động, nó không tự biến thành việc làm. Nếu đọc xong mà vẫn đứng nhìn bạn bị trêu, thì cuốn sách mới đi được nửa đường. Một nguy cơ khác là đọc về người yếu thế rồi sinh ra thương hại, thứ tình cảm cũng làm người ta tổn thương. Auggie không cần ai thương hại; cậu cần được chơi, được cãi nhau, được làm bạn như mọi đứa trẻ. Hiểu đúng điều đó cũng là một phần việc của người đọc.

Với tuổi trẻ, những năm đi học là lúc ta gặp nhiều người khác mình nhất mà vẫn chưa có đủ trải nghiệm để hiểu họ. Văn học bù vào chỗ thiếu ấy. Mỗi cuốn sách tốt là một lần ta được mượn đôi mắt của người khác. Mượn đủ nhiều, ta trả lại thế giới một cái nhìn rộng lòng hơn. Còn với tôi, Tùng Dương bây giờ là người làm slide đẹp nhất nhóm, và chẳng ai trong lớp nhớ cái biệt danh hồi tuần đầu nữa.

Hãy hình dung một bức ảnh hoàng hôn kèm hai câu thơ buồn và tên một nhà thơ nổi tiếng, lan đi khắp các trang cá nhân chỉ trong một tuần. Một bạn trong câu lạc bộ thử tìm bài thơ gốc, lục hết các tập thơ của ông mà không thấy. Tình huống này là giả định, nhưng ai dùng mạng xã hội đều đã gặp những câu thơ trôi nổi như thế.

Nhầm lẫn kiểu này không chỉ xảy ra trên mạng. Báo Sài Gòn Giải Phóng và VietTimes từng lên tiếng về một ấn bản sách Ngữ văn 8 tập một của chương trình cũ: khổ thơ trích từ bài Tết quê bà của Đoàn Văn Cừ lại được chú thích là thơ Anh Thơ. Nếu một cuốn sách qua nhiều vòng biên tập còn gán nhầm tác giả, thì một câu thơ được chép đi chép lại trên mạng càng dễ lạc chủ.

Gán sai tên là một lỗi. Cắt câu thơ khỏi bài là một lỗi khác, khó thấy hơn. Một câu đứng riêng có thể mang nghĩa ngược với ý cả bài: câu vốn là lời tự giễu bị đọc thành lời tán tỉnh, câu vốn nói về mất mát bị dùng làm chú thích cho ảnh đi chơi. Người chia sẻ không có ý xấu, nhưng họ đã nói thay nhà thơ một điều nhà thơ không nói.

Ở đây văn học có một vai trò ít ai nghĩ tới: nó dạy người trẻ trách nhiệm với chữ. Đọc trọn một bài thơ, ta hiểu mỗi câu đứng ở đâu trong mạch cảm xúc, nên không dễ đem nó đi dùng sai. Quen đọc tác phẩm có tên tác giả, năm sáng tác, nơi in, ta cũng quen hỏi câu này của ai, in ở đâu, trước khi tin.

Đọc trọn còn giúp ta nhận ra giọng của một nhà thơ. Người đã đọc nhiều bài của một tác giả sẽ thấy ngay câu nào không giống cách ông ấy viết, như ta nhận ra giọng một người quen qua điện thoại. Cảm giác lạ ấy là tín hiệu đầu tiên để nghi ngờ một lời gán ghép. Người chỉ biết thơ qua những câu trích rời thì không có tín hiệu ấy.

Câu lạc bộ đề nghị ba thói quen nhỏ. Tìm bài gốc trước khi chia sẻ một câu thơ. Ghi rõ tên bài và tác giả khi trích. Không tìm được nguồn thì ghi chưa rõ tác giả, thay vì gán cho một cái tên nổi tiếng để câu thơ có vẻ đáng tin hơn. Ba việc ấy mất chưa đến năm phút, mà giữ được cho một nhà thơ quyền đứng tên dưới câu thơ của chính mình.

Tôi biết cô bé Lọ Lem qua phim hoạt hình trước khi biết cô Tấm qua lời bà kể. Chiếc giày thủy tinh, bà tiên đỡ đầu, cỗ xe bí ngô đến với tôi sớm hơn cá bống, chim vàng anh, quả thị. Chuyện nhỏ ấy là một lát cắt của câu hỏi lớn mà Phan Hồng Giang đặt ra trong văn bản Toàn cầu hóa và bản sắc văn hóa dân tộc: khi thế giới mở cửa, người trẻ sẽ tiếp nhận được gì và có nguy cơ đánh rơi gì. Tôi cho rằng văn học, nếu được đọc đúng cách, vừa mở cửa ra thế giới vừa giữ cho người trẻ một chỗ đứng của riêng mình.

Phan Hồng Giang coi toàn cầu hóa là một quá trình tất yếu, có hai mặt. Nó đem lại cơ hội giao lưu, học hỏi, nhưng cũng khiến một số giá trị truyền thống có nguy cơ bị xói mòn, nhiều sinh hoạt văn hóa bị kéo theo hướng thương mại. Văn học là nơi người trẻ thấy rõ cả hai mặt ấy, vì sách ngoại và sách Việt nằm cạnh nhau trên cùng một kệ, cùng giành thời gian của mình.

Mặt tích cực trước hết: đọc văn học thế giới giúp ta nhận ra cái riêng của mình nhờ so sánh. Kiểu truyện người con riêng chịu khổ dưới tay mẹ kế rồi được đổi đời có mặt ở rất nhiều dân tộc. Bản Lọ Lem của Charles Perrault (1697) thêm vào bà tiên, quả bí ngô và đôi giày thủy tinh; anh em Grimm (1812) kể một bản khác. Đặt cạnh đó, Tấm Cám của ta hiện ra rất khác. Tấm cũng được ông Bụt hiện lên giúp, có cá bống, có chiếc hài đánh rơi, nhưng câu chuyện không khép lại ở đám cưới như Lọ Lem. Lấy được vua rồi Tấm vẫn bị hãm hại, phải hóa thân nhiều lần, thành chim vàng anh, thành cây xoan đào, thành khung cửi, thành quả thị, mới trở lại làm người. Người Việt xưa tin rằng cái thiện có thể bị vùi dập nhiều lần nhưng không chết, và phải tự giành lại sự sống. Nếu không đọc Lọ Lem, tôi có lẽ không thấy cái cứng cỏi ấy là nét riêng của truyện cổ tích Việt.

Mặt đáng lo nằm ở thói quen đọc. Một người trẻ chỉ đọc những gì đang thịnh trên bảng xếp hạng toàn cầu sẽ biết rất nhiều về thế giới mà biết rất ít về nơi mình sinh ra. Sách đọc theo trào lưu thường là sách được quảng bá mạnh nhất, chưa hẳn là sách hay nhất. Khi đó văn học không còn giữ bản sắc mà trở thành một dòng hàng hóa nữa, đúng điều Phan Hồng Giang lo ngại.

Có ý kiến cho rằng văn học nước ngoài hấp dẫn hơn, còn văn học Việt khô và cũ. Tôi nghĩ cảm giác ấy đến từ cách ta gặp chúng. Văn học nước ngoài đến với ta qua phim, qua bìa sách đẹp, qua những người ta thần tượng; văn học Việt nhiều khi chỉ đến qua bài kiểm tra. Đổi cách gặp thì cảm giác cũng đổi. Một buổi bà kể Tấm Cám bằng giọng quê, có câu gọi bống, hấp dẫn không kém một bộ phim nào.

Vai trò của văn học trong thời toàn cầu hóa, vì thế, không phải dựng hàng rào ngăn sách ngoại. Nó giúp người trẻ hòa nhập mà vẫn biết mình là ai. Riêng tôi giữ một nguyên tắc đơn giản: mỗi cuốn sách nước ngoài đọc xong, tìm đọc một tác phẩm Việt cùng đề tài để đặt cạnh nhau. Đọc như thế, cánh cửa mở rộng bao nhiêu thì chỗ mình đứng cũng vững thêm bấy nhiêu.

Người ta hay nói văn học dạy ta biết xúc động. Bài viết này bàn về một vai trò ít được nhắc hơn: văn học dạy người trẻ đặt câu hỏi và không chấp nhận một điều chỉ vì số đông đã chấp nhận.

Truyện Bộ quần áo mới của hoàng đế của An-đéc-xen, in năm 1837, là một bài học về điều đó. Hai kẻ lừa đảo nhận dệt cho nhà vua một thứ vải lạ: kẻ đần độn hay kẻ ngồi sai chỗ trong triều sẽ chẳng nhìn thấy nó. Từ vị quan được tin cậy nhất đến nhà vua, ai cũng không thấy gì mà không ai dám nói, vì sợ bị coi là ngu. Đến khi nhà vua diễu hành giữa phố, một đứa trẻ thốt lên rằng ông ấy có mặc gì đâu, và cả đám đông mới dám nói theo.

Truyện ngắn ngủi nhưng cho người đọc thấy cơ chế của sự im lặng tập thể: mỗi người đều nghi ngờ, nhưng ai cũng tưởng chỉ mình nghi ngờ. Đứa trẻ trong truyện không thông minh hơn ai; nó chỉ chưa học được nỗi sợ bị chê cười. Đọc truyện, người trẻ được đứng vào vị trí của đứa trẻ ấy, và nhận ra câu hỏi đơn giản nhất đôi khi là câu hỏi dũng cảm nhất.

Văn học còn tập cho ta đặt câu hỏi với chính văn bản. Vì sao tác giả để đứa trẻ nói chứ không để một vị quan? Vì sao kết truyện, nhà vua vẫn ưỡn ngực đi tiếp? Mỗi câu hỏi buộc ta quay lại trang sách tìm bằng chứng. Thói quen ấy chuyển sang đời sống rất tự nhiên: gặp một tin giật gân, ta hỏi ai nói, dựa vào đâu, ai được lợi.

Cần phân biệt đặt câu hỏi với cãi bướng. Người đặt câu hỏi sẵn sàng đổi ý khi có bằng chứng; người cãi bướng chỉ muốn thắng. Văn học dạy loại thứ nhất, vì mọi cách hiểu về tác phẩm đều phải dựa vào chữ trong văn bản.

Lớp tôi từng thử điều này trong một giờ đọc hiểu. Cô giáo đưa một đoạn văn kèm lời bình rất hay và hỏi ai đồng ý. Cả lớp giơ tay. Rồi cô hỏi lời bình ấy dựa vào câu nào trong đoạn văn, và không ai chỉ ra được, vì lời bình nói về một chi tiết không hề có. Lúc ấy chúng tôi mới hiểu mình vừa đóng vai các vị quan trong truyện. Đó là bài học nhớ lâu nhất của tôi trong năm lớp 11.

Tuổi trẻ sẽ sống giữa rất nhiều bộ quần áo vô hình: những lời quảng cáo, những trào lưu, những điều ai cũng khen. Đọc văn là cách rèn cho mình đủ bình tĩnh để nhìn kĩ, và đủ can đảm để nói điều mình thấy.

Tôi đọc truyện mạng. Tôi nói điều này trước để các bạn biết bài viết không phải của một người đứng ngoài chê bai. Có những đêm tôi đọc liền ba mươi chương một truyện tình cảm, và tôi không thấy xấu hổ vì chuyện đó. Nhưng tôi cũng nghĩ câu hỏi truyện mạng có phải văn học không cần được trả lời bằng tiêu chí, chứ không phải bằng định kiến từ cả hai phía.

Trước hết, hình thức đăng không quyết định giá trị. Ba chàng lính ngự lâm của A. Đuy-ma từng được đăng dần từng kì trên tờ báo Le Siècle từ tháng 3 đến tháng 7 năm 1844; người đọc báo khi ấy theo dõi truyện từng kì, cũng giống như chúng ta đợi chương mới bây giờ. Nó là truyện giải trí của thời đó, và nó đã thành kinh điển. Vậy chê một truyện chỉ vì nó đăng trên mạng là chê sai chỗ.

Nhưng cũng không thể nói mọi truyện được nhiều người đọc đều là văn chương. Tôi tự dùng ba câu hỏi. Một là ngôn ngữ có được chăm chút không, hay chỉ là những câu đúng ngữ pháp để chở cốt truyện đi. Hai là nhân vật có đời sống riêng không, hay chỉ là những cái khuôn quen thuộc thay tên đổi họ. Ba là đọc xong, tôi có nghĩ thêm được điều gì về con người không, hay chỉ thấy vui rồi quên. Truyện nào trả lời được cả ba thì dù đăng ở đâu cũng đáng gọi là văn học. Truyện nào không trả lời được thì vẫn có thể là một món giải trí dễ chịu, chỉ là đừng gọi nó bằng cái tên khác.

Giải trí không có gì sai. Sau một ngày học kín lịch, người trẻ cần những trang đọc nhẹ nhàng như cần một bữa ăn vặt. Vấn đề chỉ đến khi bữa ăn vặt thay cho bữa chính. Văn học theo nghĩa đầy đủ đòi người đọc làm việc: chậm lại, nghĩ, đôi khi khó chịu. Chính sự khó chịu ấy làm người ta lớn lên. Một tuổi trẻ chỉ đọc những gì êm tai sẽ thiếu chất mà tâm hồn cần.

Tôi cũng muốn nói với những người hay chê: miệt thị người đọc truyện mạng không làm ai đọc sách hay hơn. Nó chỉ khiến các bạn ấy giấu điện thoại kĩ hơn và tránh xa những cuộc trò chuyện về sách. Nhiều người đến với văn chương bằng chính những truyện bị coi là tầm thường, rồi từ đó đi xa hơn. Cánh cửa nào cũng là cửa, miễn người ta còn bước tiếp.

Vì vậy tôi đề xuất diễn đàn mở một chuyên mục đọc chéo. Mỗi bạn giới thiệu một truyện mạng mình thích, kèm lí do; đổi lại, nhận đọc một tác phẩm mà người khác thấy đáng đọc nhưng khó. Sau một tháng, mỗi bên viết vài dòng về cuốn mình được giới thiệu. Tôi đã đăng kí trước: tôi đổi một truyện tình cảm dài năm trăm chương lấy cuốn Ba chàng lính ngự lâm, và tôi khá tò mò xem ai sẽ bỏ cuộc trước.