Diễn đàn là nơi để nhiều người cùng lên tiếng một cách công khai: có thể là cái bục đứng phát biểu trước đám đông, một sự kiện quy tụ người bàn chung một vấn đề, hoặc một trang web nơi thành viên mở chủ đề và trả lời nhau. Khi hỏi “diễn đàn trên mạng là gì”, người ta đang nói tới nghĩa thứ ba, tức forum trong tiếng Anh.
| Nghĩa ngắn | Chỗ (thật hoặc ảo) để nhiều người phát biểu, trao đổi ý kiến công khai |
| Gốc từ | Hán Việt 演壇: diễn (trình bày, nói ra) + đàn (cái nền đắp cao, cái bục) |
| Loại từ | Danh từ |
| Tiếng Anh | forum; với nghĩa cái bục thì là podium, rostrum |
Diễn đàn vốn là một cái bục?
Đúng vậy, và chữ Hán còn giữ nguyên dấu vết ấy. Chữ đàn (壇) là cái nền đất đắp cao, như trong đàn tế, đàn Nam Giao, văn đàn, thi đàn. Chữ diễn (演) là bày ra, nói ra cho người khác nghe, gặp lại trong diễn thuyết, diễn giả, diễn văn. Ghép lại, 演壇 là cái bục cao dành cho người đứng nói.
Từ hình ảnh cụ thể đó, nghĩa của từ cứ thế mở rộng. Bục là nơi một người nói trước nhiều người; dần dần, bất cứ chỗ nào cho phép nhiều người được nói đều có thể gọi là diễn đàn, dù chẳng còn cái bục nào. Từ tiếng Anh forum cũng đi đường vòng tương tự: nó gốc ở quảng trường công cộng của thành La Mã cổ, nơi dân chúng tụ họp, buôn bán và tranh luận.
Ba cách dùng của diễn đàn
Từ điển tiếng Việt ghi hai nghĩa; thời Internet thêm cách dùng thứ ba, giờ lại là nghĩa được tra nhiều nhất.
- Cái bục để diễn thuyết. Ví dụ: Đại biểu bước lên diễn đàn phát biểu. Nghĩa này hay gặp trong tin tức về hội nghị, kì họp, lễ mít tinh.
- Nơi, dịp để nhiều người nói lên ý kiến một cách công khai. Ví dụ: tờ báo trở thành diễn đàn của giới trẻ, diễn đàn doanh nghiệp, diễn đàn hợp tác kinh tế. Ở đây diễn đàn có thể là một tờ báo, một chuyên mục, một hội nghị thường kì.
- Trang web thảo luận theo chủ đề (forum). Thành viên đăng kí tài khoản, mở một chủ đề (thread), người khác vào trả lời bằng các bài viết (post). Bài được xếp theo chuyên mục; quản trị viên (admin) lo phần kĩ thuật, điều hành viên (mod) duyệt bài, xóa spam, khóa chủ đề vi phạm.
Diễn đàn mạng ra đời từ các hệ thống bảng tin điện tử và nhóm tin Usenet, rồi chuyển lên web từ giữa thập niên 1990. Ở Việt Nam, nhiều người đọc từng có thời “sống” trên các forum về công nghệ, nuôi dạy con, học tập; cư dân của một diễn đàn còn có tên gọi riêng, như chuyện dân Voz tự nhận mình là vozer.
Diễn đàn khác hội thảo, mạng xã hội ở đâu?
| Từ | Điểm chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Diễn đàn | Nhấn vào việc nhiều người được lên tiếng, thường quanh một lĩnh vực rộng | diễn đàn văn học trẻ, diễn đàn kinh tế |
| Hội thảo | Buổi họp chuyên môn, có báo cáo, tham luận về một đề tài cụ thể | hội thảo khoa học về thơ mới |
| Tọa đàm | Ngồi trò chuyện thân mật, ít người, ít nghi thức | tọa đàm với nhà văn |
| Mạng xã hội | Nội dung xoay quanh từng tài khoản cá nhân, hiện theo dòng tin | trang cá nhân, nhóm kín |
Chỗ khác dễ thấy nhất giữa forum và mạng xã hội là cách tổ chức. Trên diễn đàn, chủ đề là trung tâm: bài cũ mười năm trước vẫn nằm đúng chuyên mục, ai tìm cũng thấy. Trên mạng xã hội, con người là trung tâm và bài đăng trôi theo thời gian. Một nhóm Facebook có thể giống diễn đàn về chức năng, nhưng không giống về cấu trúc.
Trong văn nghị luận, “diễn đàn” thường đi với những động từ quen: lên diễn đàn, mở diễn đàn, lấy … làm diễn đàn. Nếu viết “diễn đàn” ở nghĩa cái bục, nên để ngữ cảnh đủ rõ (bước lên, đứng trên), vì người đọc trẻ phần lớn chỉ biết nghĩa forum. Muốn đứng trên bục nói cho hay thì lại là chuyện của tài nói trước đám đông của người hùng biện.
Từ bục phát biểu đến forum trên mạng
Diễn đàn tiếng Anh là gì?
Thường dịch là forum. Nếu “diễn đàn” chỉ cái bục đứng nói thì tiếng Anh dùng podium hoặc rostrum; nghĩa sự kiện, hội nghị thì vẫn là forum, như World Economic Forum.
Diễn đàn online là gì, có còn ai dùng không?
Đó là website thảo luận chia theo chuyên mục và chủ đề, thành viên đăng bài và trả lời nhau. Lượng người dùng đã chuyển nhiều sang mạng xã hội, nhưng các forum chuyên sâu (lập trình, xe cộ, nhiếp ảnh, học thuật) vẫn sống nhờ kho bài cũ dễ tra cứu.
Thành viên của diễn đàn gọi là gì?
Gọi chung là thành viên (member); người mới vào hay được gọi là newbie, người chỉ đọc mà không viết gọi là lurker. Người quản lí là admin và mod. Rộng hơn, người dùng Internet nói chung được gọi là cư dân mạng hay netizen.
“Diễn đàn” và “diển đàn” viết sao cho đúng?
Viết là diễn đàn, dấu ngã, cùng chữ “diễn” với diễn viên, diễn thuyết. “Diển” dấu hỏi là lỗi gõ.