Bài luận thuyết phục từ bỏ một thói quen hay quan niệm – Dàn ý + 11 bài mẫu (lớp 10)

Khánh thân mến,

Đêm thứ Năm vừa rồi tớ nhắn hỏi cậu bài tập Hóa, lúc ấy mới mười giờ. Gần hai giờ sáng tớ dậy uống nước, cầm điện thoại lên thì thấy tin nhắn vừa hiện chữ đã xem. Cậu không trả lời, chắc vì đang dở một đoạn video nào đó. Sáng hôm sau, trong tiết Hóa, cậu gục xuống bàn ngay từ phút thứ mười lăm. Tớ không viết thư này để trách. Tớ viết vì tớ từng ở đúng chỗ cậu đang ngồi, và tớ biết ra khỏi đó không dễ.

Tớ hiểu vì sao cậu cầm máy lên mỗi tối. Cả ngày học từ sáng tới chiều, tối lại học thêm, về nhà làm bài đến mười một giờ, cậu chỉ muốn có một khoảng của riêng mình. Video ngắn thì vừa vặn với cái mệt ấy: không phải nghĩ, không ai giao việc, mỗi đoạn chỉ vài chục giây, xem xong một cái thì thấy như chưa mất gì. Cậu không lười. Cậu chỉ đang tìm chỗ nghỉ ở nơi dễ với tới nhất.

Nhưng cậu thử để ý xem, có tối nào cậu định xem mười phút mà dừng đúng mười phút không? Tớ thì chưa từng. Ứng dụng ấy không có điểm kết thúc. Đoạn này hết, đoạn sau đã tự chạy; ngón tay vuốt lên trước khi đầu kịp hỏi mình còn muốn xem không. Mỗi đoạn đủ ngắn để mình nghĩ thêm một cái cũng chẳng sao, và chính cái thêm một ấy cộng lại thành hai, ba tiếng. Người làm ra nó đã tính rất kĩ để mình khó đặt máy xuống. Vì thế, đừng tự trách mình yếu đuối, cũng đừng tin rằng chỉ cần cố gắng hơn là được. Muốn thắng một thứ được thiết kế để giữ chân mình, phải đổi cách chơi.

Cái giá của những đêm ấy thì cậu thấy rồi. Tài liệu về giấc ngủ của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) và của trang Sleep Foundation đều nêu tuổi từ 13 đến 18 nên ngủ khoảng 8 đến 10 tiếng một ngày đêm. Cậu ngủ lúc hai giờ và dậy lúc sáu giờ mười lăm, cậu chỉ có hơn bốn tiếng, chưa bằng một nửa. Thiếu ngủ không chỉ là ngáp. Tháng trước cậu quên mang vở bài tập hai lần, bị đội cầu lông nhắc vì đến sân muộn, và cậu bảo tớ dạo này cậu dễ cáu với em gái mà không hiểu tại sao. Tớ không dám nói chắc tất cả là do video, nhưng tớ từng như thế, và mọi thứ dịu đi sau khi tớ ngủ đủ được chừng hai tuần.

Tớ kể cậu nghe hai tuần ấy. Tuần đầu khó chịu lắm, nằm xuống rồi tay vẫn mò tìm điện thoại, đầu cứ nghĩ không biết mình đang bỏ lỡ gì. Sang tuần thứ hai, có hôm tớ tỉnh dậy trước cả chuông báo thức, ngồi ăn sáng mà không phải nhai vội. Tiết Văn tiết đầu, tớ giơ tay phát biểu được hai lần, chuyện mà cả học kì trước chưa có. Tớ cũng đọc xong được quyển truyện trinh thám để dành từ hè. Tớ không biến thành ai khác, chỉ là tớ của những buổi sáng không còn phải lê người đến lớp.

Còn một điều nữa, nghe hơi buồn. Những đoạn video ấy, sáng ra cậu nhớ được mấy cái? Tớ thử tự hỏi mình và chỉ nhớ được một chú mèo nhảy hụt. Ba tiếng đồng hồ đổi lấy một chú mèo. Trong khi ba tiếng ấy, nếu đem ngủ, cậu sẽ có một buổi sáng tỉnh táo; nếu đem đọc nốt quyển truyện cậu bỏ dở từ hè, cậu đã đọc xong rồi.

Chắc cậu sẽ bảo: tớ có xem linh tinh đâu, tớ còn xem cả video học tiếng Anh, mẹo giải Toán. Đúng, có những đoạn bổ ích thật, tớ cũng học được cách phát âm vài từ khó nhờ chúng. Nhưng học vào lúc một giờ sáng, khi đầu đã mụ đi, thì mình nhớ được bao nhiêu? Và cứ sau một đoạn mẹo giải Toán là năm đoạn chẳng liên quan. Cái hay của vài đoạn không bù được cái giờ đi ngủ đã bị đẩy lùi.

Tớ không khuyên cậu xóa ứng dụng, vì tớ biết cậu sẽ cài lại sau ba ngày, tớ đã làm thế hai lần. Tớ đề nghị mấy việc nhỏ hơn. Một là đặt giới hạn thời gian dùng ứng dụng trong phần cài đặt của điện thoại, ba mươi phút một ngày, và nhờ tớ đặt mật khẩu mở khóa. Hai là sạc điện thoại ở ngoài phòng, hoặc ít nhất là ở bàn học, xa giường; cậu dùng cái đồng hồ báo thức cũ của bố, cái tớ thấy nằm trong ngăn kéo nhà cậu. Ba là xem vào lúc khác: sau bữa tối, khi cả nhà còn đang ồn ào, chứ không phải lúc tắt đèn nằm một mình. Và lúc không ngủ được, cậu cứ nhắn cho tớ một chữ, tớ cũng đang tập, mình kéo nhau ra.

Sẽ có tối cậu lỡ, tớ biết chắc, vì tớ cũng lỡ mất ba tối trong tuần đầu. Lỡ thì thôi, sáng hôm sau mình kể cho nhau nghe rồi bắt đầu lại, không ai tính đó là thua. Bỏ một thói quen không giống công tắc bật một cái là tắt, nó giống tập một cú đánh cầu mới: hỏng nhiều lần trước khi tay quen.

Tớ đề nghị thế này: bắt đầu từ thứ Hai, mười giờ rưỡi mỗi tối, cả hai đứa cùng đặt máy ra ngoài. Ai làm được trọn một tuần thì được người kia mời một cốc nước mía ở cổng trường. Tớ tin cậu làm được, vì cậu là đứa từng tập phát cầu một mình suốt mùa hè chỉ để vào đội. Bỏ một thói quen cần đúng sự lì ấy.

Bạn của cậu,
Tớ

Bo à,

Tờ giấy nhớ màu vàng ghi chữ Mai làm dán ở góc bàn học của em đã nằm đó ba tuần. Chị đếm rồi. Bên dưới nó, bản đồ tư duy môn Lịch sử vẫn chỉ có mỗi cái vòng tròn ở giữa. Chị không méc mẹ đâu. Chị viết cho em vì chị là người hiểu cái tờ giấy ấy nhất nhà: hồi lớp 7, bàn của chị cũng có một tờ y hệt, chỉ khác màu.

Chị biết vì sao em cứ để mai. Việc thì to, mà chưa biết bắt đầu từ đâu; nghĩ đến thôi đã thấy nặng, nên em làm việc khác dễ hơn trước, xem một trận bóng, xếp lại bộ thẻ cầu thủ, rồi tự nhủ mai rảnh hơn. Ai cũng có lúc như thế, người lớn cũng vậy. Nhưng em để ý chưa, ngày mai chẳng bao giờ rảnh hơn hôm nay. Ngày mai có việc của ngày mai, cộng thêm việc hôm nay để lại.

Cái hại của để mai không nằm ở một lần trễ hạn. Nó nằm ở cái đêm trước hôm nộp bài, khi em ngồi đến mười hai giờ, vừa làm vừa khóc, bố phải dậy pha sữa cho em. Lần ấy em được điểm 6, và em bảo cô chấm khó. Chị nghĩ cô không chấm khó, chỉ là một bài làm vội trong ba tiếng thì không thể bằng bài làm thong thả trong ba tuần. Để mai còn làm em mệt ngay cả lúc không làm gì: trong ba tuần ấy, lần nào đi ngang góc bàn em cũng thấy khó chịu, đúng không? Việc chưa xong cứ treo ở đó, chơi cũng không vui trọn.

Chắc em sẽ nói: em làm gấp mới nghĩ ra ý, để lâu lại quên. Có người đúng là chạy nước rút giỏi. Nhưng nước rút chỉ hợp với việc nhỏ. Bản đồ tư duy cả một chương thì cần đọc, cần nghĩ, cần sửa. Còn nếu em sợ quên, thì làm sớm một chút chính là để khỏi quên.

Chị chỉ cho em cách chị đã bỏ tờ giấy của chị. Đầu tiên là quy tắc năm phút: em chỉ hứa với mình làm đúng năm phút, xong thì được nghỉ. Thường thì qua năm phút đầu, em sẽ làm tiếp, vì cái khó nhất là cầm bút lên. Thứ hai, chia việc to thành việc bé: hôm nay chỉ đọc mục 1 và ghi ba ý; mai vẽ nhánh đầu tiên. Thứ ba, xé tờ Mai làm đi, thay bằng tờ ghi giờ: Thứ Ba, 7 giờ tối, đọc mục 1. Có giờ, có việc, nó khác hẳn một chữ mai lơ lửng. Chị cho em mượn cái đồng hồ cát mười phút của chị, em lật nó lên mỗi khi bắt đầu.

Chị viết thư này ngay tối nay, dù chiều mai chị mới rảnh. Chị không muốn để mai, em biết vì sao rồi đấy. Tối nay chị ngồi bàn bên cạnh, mình bắt đầu năm phút đầu tiên cùng nhau nhé.

Chị của em

Tiết 2 thứ Ba, giữa bài kiểm tra 15 phút môn Toán, một tiếng réo kéo dài vang lên từ bàn thứ ba. Cả lớp quay lại, người có cái bụng réo đỏ mặt cúi xuống tờ đề. Người đó là tôi. Sáng hôm ấy, như hầu hết các sáng khác, tôi ra khỏi nhà với một ngụm nước lọc.

Tôi viết bài này cho chuyên mục Sống khỏe của báo tường lớp, gửi những bạn giống tôi trước đây: thấy bữa sáng là thứ có cũng được, không có cũng chẳng sao. Lí do thì tôi thuộc lòng, vì tôi từng dùng hết: dậy muộn, ăn vào buồn nôn, sợ béo, tiếc tiền ăn quà để dành mua thứ khác. Mỗi lí do đều có chút thật. Nhưng ghép lại, chúng tạo ra một thói quen mà người chịu thiệt chính là mình.

Tôi không có số liệu y học nào trong tay, nên chỉ kể những gì tôi tự thấy trong ba tháng nhịn ăn sáng. Đến tiết 3, chữ trên bảng bắt đầu nhòe đi, tôi chép bài mà không hiểu mình đang chép gì. Giờ ra chơi tôi lao xuống căng tin mua bim bim và nước ngọt, ăn vội, đến bữa trưa lại không muốn ăn cơm. Tôi hay đau bụng âm ỉ và cáu bẳn với bạn ngồi cạnh vì những chuyện không đâu. Hôm tôi bắt đầu ăn sáng lại, chỉ một hộp sữa và một quả chuối, tôi ngạc nhiên vì tiết 3 tự dưng ngắn hẳn.

Còn chuyện sợ béo, tôi chỉ xin nói một điều: bỏ bữa sáng rồi ăn vặt giữa giờ không làm ai thon hơn, nó chỉ đổi một bữa ăn tử tế lấy vài gói đồ chiên giòn. Chuyện tiếc tiền cũng vậy, tôi đã thử cộng: một gói bim bim với một chai nước ngọt giờ ra chơi đắt hơn hộp sữa và quả chuối mẹ mua sẵn ở nhà. Chuyện dậy muộn thì dễ sửa hơn ta nghĩ.

Chắc có bạn sẽ bảo: tớ quen rồi, sáng dậy chẳng thấy đói. Tôi cũng từng nói câu ấy. Cái đói không đến lúc bảy giờ, nó đến lúc mười giờ, đúng giữa tiết Toán hoặc tiết Lí, khi mình cần cái đầu tỉnh nhất. Không thấy đói lúc sáng sớm chỉ có nghĩa là cái đói đến muộn hơn một chút.

Cách tôi đang làm: chuẩn bị từ tối hôm trước, một chiếc bánh mì để sẵn trong tủ, hộp sữa đặt cạnh cặp. Đặt báo thức sớm hơn mười phút. Ăn không hết thì mang theo, ăn trước giờ truy bài. Không cần bữa sáng thịnh soạn, chỉ cần có.

Bây giờ trên móc cặp của tôi luôn lủng lẳng một túi bánh mì nhỏ. Nếu sáng mai bạn thấy nó, hãy hỏi tôi xin một miếng, rồi ngày kia tự mang theo túi của mình.

Gửi cả nhóm Bàn cuối, nhất là Quốc Bảo,

Chiều Chủ nhật, Quốc Bảo gửi vào nhóm một đoạn video em gái năm tuổi của nó đang xếp hình. Cả nhóm thả tim. Rồi con bé làm đổ tháp, ngẩng lên, phát âm rõ ràng một câu chửi mà cả bọn mình vẫn nói mỗi ngày. Nhóm im mất mấy phút. Sau đó có người gửi biểu tượng cười, nhưng tôi đoán không ai cười thật. Tôi viết bài này vì từ chiều hôm ấy, tôi nghe chính mình nói tục và thấy ngượng.

Nói trước để khỏi ai bảo tôi lên lớp: tôi là đứa nói nhiều nhất. Tôi hiểu vì sao cả nhóm mình quen như thế. Lúc đầu nói cho vui, cho có vẻ thân, có vẻ lớn. Một đứa nói, đứa khác nói theo, không nói thì như lạc nhóm. Mắng nhau bằng mấy từ ấy còn là cách thể hiện mình không giận thật. Nhưng thói quen thì không biết phân biệt chỗ. Tuần trước Quốc Bảo buột miệng trước mặt thầy giám thị và bị ghi tên. Tôi thì suýt nói ở mâm cơm nhà bác. Câu nói lặp lại hàng trăm lần thì nó không còn chờ mình cho phép nữa, nó tự bật ra.

Cái hại thứ hai là người nghe. Mình nói với nhau quen tai, nhưng trong thang máy, ở hàng ăn, quanh mình có trẻ con, có người lớn tuổi. Họ không biết mình thân nhau, họ chỉ thấy một nhóm học sinh nói năng thô lỗ. Lời nói là thứ người lạ dùng để đoán mình là ai trước cả khi biết tên. Còn em bé năm tuổi kia thì không đoán gì, nó chỉ bắt chước. Những gì nó nghe từ anh trai và bạn của anh, nó coi là cách người lớn nói chuyện.

Sẽ có đứa bảo: nói tục mới vui, nói chuẩn quá thì nhạt như sách. Tôi không nghĩ vậy. Hôm học Mắc mưu Thị Hến, cả lớp cười nghiêng ngả vì mấy ông có chức có danh lần lượt chui vào chỗ trốn, vì những lời đối đáp gài bẫy rất khéo, chứ có ai cười vì một câu chửi đâu. Cái buồn cười thật đến từ sự nhanh trí. Mình vẫn có thể trêu nhau, chỉ cần chịu nghĩ thêm một giây.

Tôi đề nghị thế này. Ai lỡ nói một câu tục trong nhóm hay khi đi cùng nhau thì bỏ hai nghìn vào hũ, cuối tháng lấy tiền trong hũ đi ăn chè, ai bỏ ít nhất được chọn quán. Khi tức, thử đổi sang một từ khác, càng ngớ ngẩn càng tốt, như trời ơi đất hỡi, như ối giời ơi; nghe buồn cười, mà cũng xả được cơn tức. Và khi một đứa lỡ miệng, đừng hùa theo, chỉ cần gõ nhẹ lên bàn hai cái là đủ hiểu.

Hũ phạt tôi đã mua rồi, mười lăm nghìn ở cửa hàng đồ nhựa đầu ngõ. Tôi bỏ vào đó tờ hai nghìn đầu tiên, cho câu tôi nói sáng nay. Hi vọng cuối tháng nó không đủ tiền mua một cốc chè.

Bài luận nộp cô chủ nhiệm, được cô cho đọc trong giờ sinh hoạt lớp.

Bài kiểm tra mười lăm phút môn Vật lí tuần trước diễn ra không báo trước, điện thoại phải nộp lên bàn cô. Tôi nhìn bài toán chuyển động mà chẳng nhớ phải bắt đầu từ đâu, dù tuần đó tôi đã nộp đủ bốn bài tập về nhà cùng dạng, bài nào cũng đúng. Tôi biết rất rõ vì sao. Cả bốn bài ấy, tôi chụp đề cho một ứng dụng giải bài, rồi chép lại lời giải vào vở. Hôm đó, tờ giấy của tôi gần như để trắng.

Tôi viết bài này cho các bạn trong lớp, những người, giống tôi, đã quen tra lời giải trên mạng hoặc nhờ ứng dụng giải bài trước khi kịp nghĩ. Tôi không coi chúng ta gian dối. Chúng ta mệt, bài nhiều, ai cũng sợ nộp bài sai bị trừ điểm, và lời giải thì ở ngay đó, chỉ cách vài giây. Có lúc chép xong, tôi còn tự nhủ mình vừa học, vì mình có đọc lời giải mà.

Nhưng đọc lời giải và tự giải là hai việc khác hẳn nhau. Khi nhìn lời giải, mọi bước đều có vẻ hiển nhiên, đầu óc gật gù hiểu rồi. Cái hiểu ấy giống như xem người khác đi xe đạp: nhìn rất dễ, nhưng tự leo lên mới biết mình chưa giữ được thăng bằng. Bài tập về nhà sinh ra để mình vấp, sửa, nhớ lâu. Chép lời giải là bỏ qua đúng cái phần có ích nhất. Hậu quả không hiện ngay: điểm bài tập vẫn đẹp, đến bài kiểm tra trên lớp mới lộ ra, và lúc đó thì muộn.

Thói quen này còn lấy mất một thứ khó thấy hơn: sức chịu đựng trước một bài khó. Ngày trước, tôi có thể ngồi với một bài Hình hai mươi phút. Bây giờ, chưa đến hai phút tôi đã thấy bứt rứt, tay tự tìm điện thoại. Cái khả năng ngồi yên với một câu hỏi chưa có lời đáp, tôi nghĩ đó mới là thứ chúng ta cần mang theo khi ra khỏi trường.

Chắc có bạn sẽ nói: ứng dụng là công cụ, người lớn đi làm cũng dùng máy tính, sao học sinh lại không. Tôi đồng ý một nửa. Công cụ tốt khi người dùng đã biết mình đang làm gì. Kĩ sư dùng phần mềm tính toán vì họ đã hiểu phép tính. Còn tôi, tôi dùng nó để khỏi phải hiểu.

Vì vậy tôi không đề nghị bỏ hẳn, mà đổi thứ tự. Tự làm trước ít nhất hai mươi phút, viết ra hết những gì mình nghĩ được, kể cả khi sai. Bí quá thì chỉ xem gợi ý bước đầu tiên, rồi gập máy làm tiếp. Làm xong mới dùng lời giải để đối chiếu, chỗ nào sai thì ghi vào một trang sổ riêng. Và nếu cả lớp đồng ý, nhóm học tập của chúng ta có thể gặp nhau mười lăm phút đầu giờ để chữa những bài chưa ai làm được, thay vì mỗi người một mình tìm đến ứng dụng.

Tối qua tôi làm bài Vật lí với một cây bút chì và ba tờ nháp. Mất bốn mươi phút, sai một bước, nhưng bước sai ấy tôi nhớ đến bây giờ.

Bảy giờ kém mười lăm một sáng thứ Hai, ở ngã tư trước cổng trường, có tiếng phanh rít lên. Một bạn đi xe đạp điện vừa rẽ, mắt vẫn dán vào màn hình, suýt lao vào đầu một chiếc xe máy. Không ai bị thương, chỉ có tiếng quát và một chiếc điện thoại văng xuống đường. Tình huống trên là giả định, nhưng ai đi học ở đây cũng từng thấy những cảnh gần như thế.

Bài này gửi các bạn đi xe đạp, xe đạp điện và cả những bạn đi bộ đến trường. Tôi hiểu vì sao chúng ta hay nhìn điện thoại khi đang đi: tin nhắn nhóm lớp báo đổi phòng, bạn hỏi đến đâu rồi, bài hát đang dở muốn chuyển. Mỗi lần chỉ liếc một giây, thấy chẳng nguy hiểm gì.

Có bạn sẽ nói: tớ đi chậm, đường này ngày nào cũng đi, nhắm mắt cũng biết chỗ nào có ổ gà. Chính cái quen ấy mới đáng ngại. Con đường quen làm mình lơ là, nhưng người khác trên đường thì không quen mình. Chiếc xe máy từ ngõ lao ra sáng thứ Hai cũng đang đi trên con đường quen của người lái nó.

Một giây trên đường là cả một quãng xe trôi đi mà mắt không nhìn. Trong quãng ấy, một chiếc xe máy có thể từ ngõ lao ra, một em nhỏ có thể chạy qua đường. Người cúi xuống màn hình còn không nghe rõ tiếng còi. Mình có thể tự chịu rủi ro của mình, nhưng không có quyền bắt người khác chịu cùng.

Đây cũng không chỉ là chuyện ý thức. Khoản 6 Điều 9 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 đưa việc dùng tay cầm và sử dụng điện thoại khi điều khiển phương tiện đang di chuyển vào nhóm hành vi bị nghiêm cấm. Xe đạp, xe đạp điện cũng là phương tiện.

Vài việc đơn giản đủ để thay đổi: cất điện thoại vào cặp trước khi lên xe, bật chế độ không làm phiền trên đường đi. Nếu thật sự cần đọc tin, tấp vào lề, dừng hẳn rồi mới mở máy. Đi bộ qua đường thì cất máy đi cho đến khi sang hẳn bên kia. Bạn đi cùng ai đang cúi xuống màn hình, cứ nhắc một câu, không ai giận vì được nhắc đúng lúc.

Đổi lại, cái được không nhỏ. Mười lăm phút đi học buổi sáng là lúc hiếm hoi trong ngày mình không phải nhìn vào màn hình nào. Có bạn bảo từ khi cất máy vào cặp, bạn ấy mới để ý hàng bằng lăng bên đường đã ra hoa từ lúc nào.

Tin nhắn nào cũng chờ được năm phút. Ngã tư trước cổng trường thì không chờ ai. Ngẩng đầu lên, nhìn đường, rồi hẵng đọc.

Tuần trước, cô chủ nhiệm phát phiếu hỏi nguyện vọng ngành học cho cả lớp. Khi cô đọc kết quả, tôi để ý một điều: trong mười bảy bạn nữ, không ai ghi một ngành kĩ thuật nào, kể cả Thảo Vy, người viết chương trình cho xe robot của đội trường. Hỏi ra, Vy bảo: con gái học mấy ngành đó vất vả, bố mẹ tớ cũng nói nên chọn nghề nhẹ nhàng. Hôm nay tôi xin vài phút để nói với các bạn, cả nam lẫn nữ, về quan niệm con gái không hợp với ngành kĩ thuật.

Tôi hiểu quan niệm này từ đâu ra. Ta lớn lên với hình ảnh kĩ sư là chú đội mũ bảo hộ, thợ máy là anh tay dính dầu. Đồ chơi lắp ráp thường được mua cho em trai, búp bê cho em gái. Người lớn nói câu ấy vì thương, vì lo con gái vất vả. Không ai trong chúng ta có lỗi khi đã nghe và tin.

Nhưng thử nhìn lại xem quan niệm ấy dựa trên cái gì. Nếu nói con gái kém về tư duy kĩ thuật, thì bằng chứng gần nhất đang ngồi ở bàn thứ hai: chương trình giúp xe của đội vượt qua đường đua chữ S là do Vy viết, bạn ấy sửa nó suốt ba buổi chiều trong phòng thực hành. Nếu cần một ví dụ lớn hơn, Marie Curie là người phụ nữ đầu tiên đoạt giải Nobel và là người duy nhất đoạt giải Nobel ở hai lĩnh vực khoa học khác nhau, vật lí và hóa học. Bà làm việc trong một thời mà phụ nữ còn khó được vào giảng đường. Năng lực không chia theo giới tính; điều bị chia là cơ hội và lời khuyến khích.

Còn chuyện vất vả, đúng là có nghề kĩ thuật phải làm ngoài trời, mang vác nặng. Nhưng kĩ thuật rộng hơn rất nhiều: thiết kế mạch điện, lập trình, vẽ kĩ thuật trên máy tính, kiểm định chất lượng, nghiên cứu vật liệu. Và nếu một bạn nữ thích công trường, sao lại không? Vất vả là đặc điểm của nghề, nó đến với bất kì ai chọn nghề ấy, nam cũng mệt như nữ.

Cái hại thật của quan niệm này là nó khiến một người tự gạch tên mình trước khi thử. Vy có thể sẽ học một ngành khác và làm tốt, tôi tin thế. Nhưng nếu bạn ấy bỏ lập trình chỉ vì một câu nói được lặp lại từ nhỏ, thì cái mất là của chính bạn ấy, và của cả những người lẽ ra được dùng sản phẩm bạn ấy làm ra. Với các bạn nam, quan niệm này cũng không vô hại: nó làm chúng ta quen với việc nhìn một bạn nữ cầm tua vít như chuyện lạ.

Tôi không đề nghị các bạn nữ ai cũng phải chọn kĩ thuật. Tôi chỉ đề nghị đừng gạch bỏ nó vì mình là con gái. Hãy thử trước: tham gia một buổi của đội robot, dự một buổi giới thiệu ngành của trường kĩ thuật, hỏi chuyện một chị đang học ngành ấy. Nếu bố mẹ lo, hãy mời bố mẹ cùng đi, để họ thấy tận mắt. Các bạn nam thì đơn giản thôi: thôi nói câu con gái biết gì về máy móc, kể cả khi chỉ là đùa.

Chiều thứ Sáu này, đội robot tập ở phòng thực hành tầng ba. Vy sẽ hướng dẫn phần lập trình. Ai muốn đến, cứ đến, không cần biết gì trước. Chúng ta chỉ cần biết mình có quyền thử.

Kính gửi cô chú,

Cháu là bạn ngồi cùng bàn với Đức Anh từ năm lớp 8. Cháu biết viết thư này là hơi đường đột, cháu cũng đã hỏi ý Đức Anh và bạn ấy đồng ý. Hôm họp phụ huynh vừa rồi, cháu nghe chú nói với cô giáo rằng học nghề là con đường cho những đứa học kém, nhà mình không để con thua kém ai. Từ hôm ấy, Đức Anh ít nói hẳn. Cháu mạo muội viết, mong cô chú đọc như đọc lời của một đứa trẻ cũng thương Đức Anh.

Cháu hiểu vì sao cô chú nghĩ vậy. Thế hệ của cô chú lớn lên khi vào được đại học là cả một niềm tự hào của gia đình, của họ hàng, cả xóm biết tên. Ai không đỗ mới phải đi học nghề. Cô chú lo Đức Anh sau này vất vả, lo người ngoài nhìn vào đánh giá, và cháu tin đó là cái lo của người thương con.

Nhưng cháu xin kể cô chú nghe về Đức Anh mà cháu thấy ở lớp. Bạn ấy học Toán, Lí khá, chẳng kém ai. Có điều, mắt bạn ấy chỉ sáng lên khi nói về máy móc. Xe đạp của nửa lớp hỏng phanh, tuột xích đều đến tay Đức Anh. Năm ngoái xe máy của thầy dạy Thể dục chết máy giữa sân, Đức Anh nghe tiếng máy rồi đoán ngay bugi có vấn đề, và đúng như thế. Bạn ấy muốn học công nghệ ô tô ở một trường cao đẳng, không phải vì sợ thi đại học, mà vì đó là việc bạn ấy thích làm từ nhỏ.

Thưa cô chú, cháu nghĩ thua kém hay không nằm ở chỗ một người làm việc của mình giỏi đến đâu, không ở tấm bằng mang tên gì. Ở khu nhà cháu có một tiệm sửa ô tô, người ta phải gọi điện đặt lịch trước mới được bác thợ chính xem xe, vì bác ấy nghe máy đoán bệnh rất đúng. Không ai coi bác thua kém. Ngược lại, cháu có anh họ học xong đại học một ngành anh không thích, hai năm nay đổi ba chỗ làm và vẫn chưa biết mình muốn gì. Cháu không nói đại học là sai, chỉ muốn nói con đường đúng là con đường hợp với người đi.

Cô chú có thể lo rằng học nghề thì sau này hết đường học tiếp. Cháu thấy ở các buổi tư vấn hướng nghiệp, các thầy cô thường nói học nghề không đóng cửa việc học lên cao, ai muốn vẫn có thể học tiếp khi đã vững tay nghề. Cô chú có thể hỏi thẳng các trường để biết rõ hơn cháu. Điều cháu sợ hơn là Đức Anh bị ép vào một ngành bạn ấy không thích, học bốn năm mà không có niềm vui nào, rồi mất thêm nhiều năm nữa để tìm lại chính mình.

Cháu không dám xin cô chú đồng ý ngay. Cháu chỉ xin cô chú một việc: tháng sau, trường có ngày hội tư vấn tuyển sinh, có gian của mấy trường cao đẳng kĩ thuật. Cô chú đi cùng Đức Anh một buổi, nghe bạn ấy hỏi, xem bạn ấy đứng trước khoang máy thế nào. Cháu tin khi thấy con mình say mê một việc, cô chú sẽ biết đó không phải con đường của người thua kém.

Cháu xin lỗi nếu có lời nào chưa phải. Cháu cảm ơn cô chú đã đọc đến đây.

Cháu,
bạn cùng bàn của Đức Anh

Bố ơi,

Con viết thư vì có những điều con không nói được khi nhìn vào mặt bố. Hôm đưa tang ông nội, con thấy bố đứng sau bếp, quay lưng ra ngoài, lấy vạt áo lau mắt rất nhanh. Rồi bố quay lại, thấy con mắt đỏ hoe, bố bảo: con trai không được khóc, lau đi. Con đã lau. Nhưng mấy tháng nay con cứ nghĩ mãi về cái lưng của bố ở góc bếp hôm ấy.

Con biết bố dạy con câu đó vì muốn con cứng cỏi. Ông nội cũng dạy bố như thế, bố kể rồi. Ngày bố còn nhỏ, nhà nghèo, đàn ông phải gánh việc nặng, phải đứng mũi chịu sào, khóc lóc thì người ta cười. Bố sợ con yếu đuối, sợ ra đời con bị bắt nạt. Con hiểu đó là cái lo của bố, và bố đã sống đúng như vậy cả đời.

Nhưng bố ơi, con nghĩ khóc không phải là yếu. Khóc là lúc nỗi buồn tìm được lối ra. Nếu nỗi buồn không ra bằng nước mắt, nó tìm lối khác. Năm lớp 9, khi con trượt khỏi đội tuyển bóng đá của trường, con không khóc vì nhớ lời bố. Con chỉ đóng cửa phòng, đá cái ghế đến gãy chân, và cả tháng sau đó cáu với mẹ vì những chuyện không đâu. Bây giờ nghĩ lại, con thấy giá hôm ấy con được khóc một trận, có khi con đã nhẹ hơn nhiều.

Con còn học được một điều ở lớp. Đọc Bình Ngô đại cáo, con thấy Nguyễn Trãi để Lê Lợi tự kể về những năm tháng đau lòng vì nước, căm giận đến quên ăn, trằn trọc trong cả giấc ngủ. Một người anh hùng nói thẳng ra nỗi đau của mình, và không ai vì thế mà coi ông nhỏ bé. Con nghĩ người mạnh không phải người không bao giờ buồn, mà là người buồn xong vẫn đứng dậy làm tiếp việc của mình.

Có một điều nữa con chưa bao giờ nói. Hồi nhỏ, mỗi lần bố im lặng, mặt lạnh đi, con không biết bố buồn hay giận con. Con cứ đoán, và thường đoán là giận. Nếu hôm ấy ở bếp bố quay ra bảo con rằng bố nhớ ông, có lẽ hai bố con đã ngồi với nhau lâu hơn một chút.

Bố có thể sẽ bảo: khóc trước mặt người ngoài thì mất mặt. Con đồng ý là có lúc, có chỗ không hợp để khóc, như giữa buổi thi hay khi mình cần bình tĩnh để giúp người khác. Nhưng ở nhà, trước bố mẹ, trong một đám tang của người mình thương, thì con nghĩ không có gì phải giấu.

Con không mong bố đổi ý ngay. Con chỉ mong lần sau, nếu thấy con buồn, bố đừng bảo con lau đi, mà hỏi con có chuyện gì. Và nếu một ngày bố buồn, bố không cần ra sau bếp nữa. Con sẽ không thấy bố yếu đi đâu. Con chỉ thấy bố gần con hơn.

Con trai của bố

Kính thưa thầy cô, thưa các bạn,

Sáng thứ Hai tuần trước, bảng điểm giữa kì của khối 10 được dán ở bảng tin cạnh cầu thang. Tôi đứng sau một nhóm bạn đang dò tên. Một bạn nữ dò đến dòng của mình, im lặng một lúc rồi nói khẽ với bạn bên cạnh: thế là hết, tớ chẳng ra gì. Bạn ấy được 6,5 môn Toán. Câu nói ấy theo tôi suốt cả tuần, và đó là lí do hôm nay tôi xin được nói về một quan niệm rất nhiều người trong chúng ta đang mang: điểm số và việc học trường top quyết định tất cả.

Tôi muốn bắt đầu bằng việc thừa nhận rằng quan niệm này không tự nhiên mà có. Chúng ta lớn lên giữa những cuộc thi. Thi vào lớp 10 là một kì thi căng thẳng, ai cũng thấy. Ở nhà, câu đầu tiên sau mỗi kì kiểm tra thường là được mấy điểm. Ở bàn nước của người lớn, câu đầu tiên khi nhắc đến một đứa trẻ thường là cháu học trường nào. Điểm số lại dễ so, dễ nhìn, một con số nói được ngay ai hơn ai. Vì thế, tin rằng điểm và tên trường là thước đo con người là một niềm tin rất dễ hiểu.

Nhưng xin các bạn cùng tôi xem kĩ nó sai ở đâu.

Thứ nhất, một con số chỉ đo một việc, trong một lúc. Điểm 6,5 môn Toán cho biết bạn ấy làm đúng bao nhiêu bài trong chín mươi phút sáng hôm ấy. Nó không cho biết bạn ấy đã kiên nhẫn kèm em học mỗi tối, đã viết bài cho chuyên mục văn nghệ của lớp, hay đã thức đến khuya vì mẹ ốm. Nó cũng không cho biết lần sau bạn ấy sẽ được bao nhiêu. Coi con số là tất cả nghĩa là đem một lát cắt nhỏ đặt thay cho cả con người. Tên một ngôi trường cũng vậy: nó cho biết ta đã vượt qua một kì thi ở tuổi mười lăm, chứ chưa nói được ta sẽ sống, làm việc, đối xử với người khác ra sao ở tuổi ba mươi.

Thứ hai, quan niệm này làm hỏng chính việc học. Khi điểm là đích, người ta học để có điểm chứ không để hiểu. Ta học tủ, học vẹt, chép bài, tìm mọi cách để con số đẹp lên, rồi quên sạch sau kì thi. Và người được điểm cao cũng không thoát: có bạn sợ đến mức không dám thử môn mình chưa giỏi, vì sợ mất danh hiệu học sinh giỏi. Nỗi sợ làm con người co lại, trong khi học là để mở rộng ra.

Thứ ba, cái giá về tinh thần. Câu thế là hết, tớ chẳng ra gì cho thấy một bài kiểm tra đã thành một bản án. Khi một người đặt giá trị của mình vào con số, mỗi điểm thấp là một lần tự kết tội mình. Tôi không mang theo con số thống kê nào lên đây, nhưng tôi nghĩ mỗi người trong chúng ta đều đã từng thấy một người bạn suy sụp vì một bài thi, hay chính mình từng như thế.

Khi thôi coi điểm là tất cả, chúng ta không học ít đi. Ngược lại, ta dám hỏi khi chưa hiểu, dám thử môn mình còn yếu, dám sai trong bài kiểm tra để không sai trong kì thi thật. Một người học vì muốn hiểu sẽ còn học khi không còn ai chấm điểm cho mình nữa.

Có bạn sẽ hỏi: nói thì hay, nhưng điểm vẫn quyết định bạn vào được đâu, sau này xin việc người ta vẫn nhìn bằng cấp. Đúng vậy, và tôi không khuyên ai coi thường điểm số. Điểm là cánh cửa, có những cánh cửa cần điểm để mở. Nhưng cánh cửa không phải là căn nhà. Vào một trường tốt là có một môi trường tốt, chứ không phải tự nhiên trở thành người giỏi. Và không vào được trường mình mong không có nghĩa là mọi cánh cửa khác đã đóng.

Tuần này ở lớp, chúng tôi học Hiền tài là nguyên khí của quốc gia của Thân Nhân Trung. Bài kí được khắc trên bia tiến sĩ, tức là để ghi tên những người đỗ đạt cao nhất thời ấy. Vậy mà điều người viết nhấn mạnh không phải là danh giá của tấm bảng vàng. Theo ông, dựng tấm bia ấy là để người tốt có gương mà cố gắng, kẻ xấu biết sợ mà tránh, để người đời sau nhìn vào mà tìm lối đi, và để chính những người có tên trên đá phải giữ cho danh tiếng của mình trong sạch. Đến cả tấm bia dành cho người đỗ cao nhất cũng coi đỗ đạt là bước đầu của một trách nhiệm, không phải bằng chứng cuối cùng về giá trị của một con người.

Vậy chúng ta có thể làm gì khác? Tôi xin đề xuất ba việc nhỏ. Một: khi nhận bài, hãy đọc lời phê và những chỗ sai trước khi nhìn con số; chỗ sai là bản đồ cho lần học sau. Hai: so mình với chính mình của tháng trước, đừng so với người đứng đầu bảng. Ba: với các bạn đang làm cán bộ lớp, khi công bố kết quả, đừng xếp hạng công khai cả lớp; hãy khen người tiến bộ nhiều nhất, không chỉ người điểm cao nhất. Và với những người lớn đang lắng nghe, nếu thầy cô cho phép tôi nói, xin hãy hỏi con mình hôm nay học được gì, trước khi hỏi được mấy điểm.

Trước khi xuống, tôi muốn nhờ mỗi bạn làm một việc: tối nay, viết vào trang cuối vở một dòng về điều mình làm tốt trong tháng này mà không có con số nào đo được. Rồi lần sau, khi đứng trước bảng điểm, hãy nhớ dòng chữ ấy cũng là của bạn.

Xin cảm ơn thầy cô và các bạn đã lắng nghe.

Duyên ơi, tối qua nhóm mình chia việc thuyết trình, cậu bảo khỏi đọc cả đoạn trích, lên mạng xem tóm tắt cho nhanh, đọc sách tốn thời gian lắm. Lúc đó tớ chỉ cười. Giờ tớ nhắn dài một chút, cậu đọc hết nhé, không lâu bằng một bản tóm tắt đâu.

Tớ hiểu vì sao cậu nghĩ vậy. Lớp 10 học nhiều, tuần nào cũng có kiểm tra, mà một bản tóm tắt thì năm phút là xong, đủ để trả lời mấy câu hỏi nội dung. Tóm tắt cũng có ích thật: tớ hay đọc tóm tắt trước để biết truyện đi về đâu.

Nhưng tóm tắt chỉ cho mình biết chuyện gì xảy ra. Nó không cho mình nghe câu chuyện được kể thế nào. Cậu nhớ Xúy Vân giả dại chứ? Tóm tắt chỉ cần một câu: Xúy Vân giả điên để thoát khỏi Kim Nham. Nhưng khi đọc cả đoạn, mình mới thấy những lời hát lúc tỉnh lúc mê, câu nào nghe như điên lại hóa ra rất đau. Cái đau ấy mới là thứ cô giáo hỏi trong câu cuối, và không bản tóm tắt nào giữ được.

Tuần trước học Chữ bầu lên nhà thơ, Lê Đạt nói chữ trong thơ không dừng ở nghĩa từ điển, và nhà thơ phải lao động rất nhọc với từng chữ. Tớ nghĩ người đọc cũng vậy: chữ người ta chọn kĩ thế, mình bỏ qua hết thì phí công của cả hai bên. Đọc tóm tắt là mình đang đọc chữ của người tóm tắt, không phải chữ của nhà văn.

Cậu có thể bảo: đọc tóm tắt mà bài kiểm tra vẫn được bảy điểm đấy thôi. Đúng, những câu hỏi nhân vật là ai, chuyện gì xảy ra thì tóm tắt trả lời được. Nhưng câu cuối bao giờ cũng hỏi cảm nhận của em, và cảm nhận thì không mượn của người khác được. Mất điểm ở câu ấy là mất đúng chỗ đáng giá nhất của bài.

Còn chuyện tốn thời gian, cậu thử tính xem. Một tối mình lướt mạng hai tiếng chẳng tiếc, mà đọc ba mươi trang thì lại thấy phí. Tớ nghĩ không phải đọc sách tốn thời gian, mà vì mình chưa quen ngồi yên với một trang giấy.

Tớ đề nghị thế này: lần thuyết trình này, cậu đọc cả đoạn trích trước, tóm tắt để sau, rồi so xem bản tóm tắt bỏ mất gì. Mỗi tối đọc mười lăm phút trước khi ngủ, bắt đầu bằng một quyển mỏng thôi. Mai tớ mang cho cậu mượn quyển tớ vừa đọc xong, cậu đọc hai mươi trang đầu, không thích thì trả tớ, tớ không giận.

Thử đi Duyên. Tớ cá là đến trang hai mươi cậu sẽ không muốn trả đâu.