Viết bài văn nghị luận về một vấn đề xã hội – Dàn ý + 11 bài văn mẫu hay nhất (lớp 10)

Bài viết dự thi cuộc thi viết Di sản quanh ta do Đoàn trường tổ chức (tình huống giả định).

Sáng mùng bảy tháng Giêng, tôi theo bà lên đền làng từ sớm để phụ cụ Hòe, người giữ đền đã gần ba mươi năm, dọn dẹp sau đêm hội. Điều tôi nhớ nhất không phải là rác. Rác thì năm nào cũng có. Tôi nhớ những tờ tiền lẻ nhét vào tay tượng, vào kẽ ngai thờ, vào cả khe nứt của bát hương đồng. Cụ Hòe vừa gỡ từng tờ vừa lắc đầu:

– Người ta nhét tiền vào tay ông như nhét vào túi người bán hàng.

Câu nói ấy theo tôi mấy tuần liền, và nó là lí do tôi viết bài này. Lễ hội truyền thống đang bị kéo dần về phía cái chợ, và thứ mất đi trước tiên là phần thiêng.

Cần nói rõ, tôi không phản đối chuyện lễ hội có tiền. Hội làng xưa vốn đã có chợ phiên, có hàng quà, có người từ làng bên sang bán. Phần hội là chỗ cho vui chơi, mua bán, cho người ta gặp nhau. Điều đáng lo là khi lối mua bán ấy tràn sang phần lễ, khi những vật vốn để cầu chúc và tưởng nhớ bị định giá, rao bán. Thương mại hóa theo nghĩa xấu chính là thế: biến cái thiêng thành thứ đổi được bằng tiền.

Biểu hiện không khó nhận ra. Mùa khai ấn đầu xuân nào báo chí cũng đăng ảnh người chen nhau trước cửa đền, tay giơ qua đầu người khác để với tới chỗ phát ấn. Ngoài cổng, ấn in sẵn được bày bán, kèm lời mời xin hộ, đóng dấu hộ, lấy giá theo khổ giấy. Ở hội làng tôi, kiệu vừa rước về đến sân thì đám đông lao vào giật hoa, giật lá, giật cả dải lụa trên kiệu vì tin rằng cầm được là có lộc; năm ngoái một cụ bà bị xô ngã ngay bậc tam cấp. Lá ấn, cành lộc, bông hoa lúc ấy đã thôi là vật tượng trưng. Người ta muốn có chúng như muốn có một tấm vé may mắn.

Vì sao lại đến nông nỗi ấy? Một phần vì nhiều người đi hội mà không biết mình đang dự lễ gì. Họ thuộc ngày, thuộc giờ phát ấn, nhưng không biết vị thần, vị tướng được thờ là ai, đã làm gì cho làng cho nước. Khi câu chuyện mất đi, lễ chỉ còn là một thủ tục để đổi lấy may mắn, mà thủ tục thì ai cũng muốn làm nhanh, làm trước. Phần khác vì có người kiếm được tiền từ chính sự vội vàng ấy. Người bán ấn in sẵn không ép ai mua; họ chỉ đứng đúng chỗ những người sợ thiệt đi qua.

Có ý kiến cho rằng đây là chuyện tín ngưỡng riêng, xin ấn hay giành lộc là quyền của mỗi người. Tôi đồng ý rằng không ai có quyền cấm người khác cầu may. Nhưng quyền ấy không bao gồm việc giẫm lên người bên cạnh, cũng không bao gồm việc biến nơi thờ tự của cả cộng đồng thành quầy hàng của một nhóm người. Lễ hội là của làng, của những thế hệ đã giữ nó qua chiến tranh và đói kém. Một người chen lấn chỉ mất vài phút xấu hổ, còn cái lễ thì mất dần vẻ trang nghiêm mà nó cần để còn là lễ.

Cũng có người bảo: hội đông, dịch vụ nhiều thì làng có tiền tu sửa đền, bà con có thêm thu nhập. Điều đó đúng, và không ít nơi đã nhờ mùa hội mà lợp lại được mái đình, lát lại được sân. Vấn đề nằm ở ranh giới. Bán bánh, bán nước, trông xe ở bãi ngoài là phục vụ người đi hội. Bán ấn, bán lộc, bán chỗ đứng gần ban thờ là bán chính cái lễ. Ranh giới ấy bị xóa thì khách sẽ đông thêm vài năm, rồi đến lúc người ta thấy nơi này chẳng khác một hội chợ, và họ sẽ thôi tìm đến.

Giữ phần thiêng không đòi hỏi điều gì to tát. Ban tổ chức có thể phát ấn theo hàng, theo giờ, công khai rằng ấn không bán; có thể kể cho khách nghe sự tích vị thần trước khi mở cửa đền, như cụ Hòe vẫn kể cho lũ trẻ chúng tôi mỗi rằm tháng Giêng. Người đi hội có thể tự hỏi một câu trước khi chen: điều mình sắp làm có xứng với nơi mình đang đứng không. Còn người trẻ như chúng tôi, việc đầu tiên có lẽ là tìm hiểu lễ hội quê mình thờ ai, vì sao người xưa chọn ngày ấy, nghi thức ấy. Hiểu rồi thì khó mà nhét tiền vào tay tượng.

Chiều hôm ấy, khách về hết, sân đền vắng tanh. Cụ Hòe quét xong lớp giấy vụn, rửa tay, rồi thắp một nén hương mới lên ban thờ, chậm rãi như thể chưa có ai đến đây. Đứng sau cụ, tôi hiểu phần thiêng của lễ hội chưa mất. Nó chỉ đang chờ người ta bớt ồn ào để nhìn thấy.

Đề bài: Suy nghĩ của anh/chị về tinh thần nhân nghĩa đối với những người yếu thế trong đời sống hôm nay.

Gần sáu trăm năm trước, khi thay lời Lê Lợi viết bài cáo báo tin cuộc chiến với quân Minh đã kết thúc, Nguyễn Trãi đặt ngay ở phần mở đầu một quan niệm: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân”. Nhân nghĩa trong câu văn ấy không phải là đức tính để ngắm, mà là việc làm có đích đến: làm cho người dân được yên. Đọc lại câu ấy, tôi nghĩ đến một câu hỏi gần hơn với chúng ta: với những người đang chưa được yên, người nghèo, người bệnh, người già không nơi nương tựa, ta đã làm gì?

Người yếu thế là những người ở vị trí bất lợi trong xã hội vì hoàn cảnh chứ không vì kém cỏi: người lao động thu nhập thấp, bệnh nhân nghèo và người nhà nuôi bệnh, người già neo đơn, người khuyết tật. Họ không thiếu nghị lực. Họ thiếu một chỗ dựa vào đúng lúc khó nhất. Nhân nghĩa với họ, vì thế, là đưa tay ra đúng lúc ấy và đưa theo cách không làm họ thấy mình nhỏ đi.

Tinh thần ấy hiện ra trước hết ở những việc rất nhỏ, thường không có tên. Hãy hình dung quán cơm của cô Cúc ở đầu một dãy trọ công nhân: mỗi suất chỉ vài nghìn đồng, có canh, có rau, có miếng thịt kho. Cô không phát cơm miễn phí mà vẫn thu tiền, dù ít. Hỏi vì sao, cô bảo:

– Trả tiền thì người ta ngồi ăn thẳng lưng.

Câu nói mộc mạc ấy chỉ ra chỗ khác nhau giữa nhân nghĩa và thương hại. Thương hại nhìn người khác từ trên xuống; nhân nghĩa ngồi ngang hàng. Cũng vậy, bếp cháo trước cổng bệnh viện mỗi sáng không hỏi ai nghèo đến đâu, không bắt ai đứng chụp ảnh. Người nhà bệnh nhân chỉ việc cầm bát đến, rồi quay vào với người thân đang nằm viện.

Những việc như thế cần thiết vì xã hội nào cũng có người rơi lại phía sau. Một bát cháo không xóa được nghèo, nhưng giữ cho người ta khỏi gục ngay buổi sáng hôm ấy. Và nó nhắc người đang khỏe rằng ranh giới giữa mình với người kia mỏng hơn mình tưởng: một cơn bệnh, một lần mất việc là đủ để đổi chỗ. Nguyễn Trãi hiểu điều đó. Tên Bài 6 trong sách Kết nối tri thức, Dành còn để trợ dân này, gói đúng tấm lòng của ông: tài sức của người có học trước hết là để đỡ đần cho dân, và nhân nghĩa phải được đo bằng đời sống của những người bình thường nhất.

Dĩ nhiên có ý kiến hoài nghi. Có người làm từ thiện để quay video, đánh bóng tên tuổi; có người bảo giúp mãi thì người ta ỷ lại. Những điều ấy có thật. Nhưng không vì vài kẻ lợi dụng mà nghi ngờ mọi bàn tay, cũng như không vì có hàng giả mà thôi đi chợ. Còn chuyện ỷ lại, nó phụ thuộc vào cách giúp: giúp lúc khẩn cấp để người ta qua cơn, giúp bằng việc làm, bằng bữa cơm rẻ để người ta tự nuôi mình, chứ không sống thay cho họ. Nhân nghĩa vì thế cũng cần tỉnh táo: tìm hiểu nơi mình gửi tiền, không đăng ảnh người nhận khi họ chưa đồng ý.

Học sinh chúng tôi không có nhiều tiền, nhưng có thời gian và đôi tay. Một buổi sáng Chủ nhật phụ nhặt rau ở bếp cháo, một túi gạo góp chung cả lớp, hay chỉ đơn giản là không quay mặt đi khi thấy người đang cần, đều là cách sống tinh thần nhân nghĩa ở tầm vóc của mình.

Năm giờ sáng, khi phố còn tối, nồi cháo đầu tiên đã sôi lục bục trước cổng bệnh viện. Hơi nóng bốc lên trong ánh đèn đường. Yên dân, theo nghĩa giản dị nhất, có khi chỉ là thế: có người lo cho mình một bát cháo nóng, vào lúc mình không còn sức lo cho chính mình.

Bài gửi chuyên mục Ý kiến học sinh của bản tin trường (tình huống giả định).

Ba tuần nay, mỗi sáng thứ Tư, Lãm lớp tôi mất gần mười phút để lên phòng Tin học ở tầng ba. Bạn bị gãy chân trong một trận bóng, phải chống nạng hai tháng. Mỗi bậc thang Lãm đặt hai cây nạng lên trước, nghiến răng nhấc người theo. Tôi đi sau, xách cặp hộ, và lần đầu tiên trong đời tôi đếm xem trường mình có bao nhiêu bậc thang. Từ cổng đến phòng Tin là bảy mươi tư bậc.

Chúng ta thường nghĩ ứng xử với người khuyết tật là chuyện của lòng tốt: nhường đường, giúp một tay, không trêu chọc. Như thế đúng nhưng chưa đủ. Nhiều khi thứ làm khó họ không phải là cơ thể họ, mà là một môi trường chỉ được thiết kế cho người có hai chân khỏe. Lãm chỉ khó khăn tạm thời; hai tháng nữa bạn sẽ lại chạy nhảy. Nhưng một bạn ngồi xe lăn thì sao? Cổng chính trường mình có ba bậc. Nhà vệ sinh tầng một cửa hẹp. Tất cả phòng học bộ môn đều ở tầng trên. Một học sinh ngồi xe lăn, giỏi đến mấy, cũng sẽ phải nhờ người khiêng mới vào được lớp.

Điều thứ hai tôi học được từ ba tuần đi sau Lãm là sự khác nhau giữa giúp đỡ và thương hại. Có bạn lao tới đỡ nạng mà không hỏi, làm Lãm suýt ngã. Có người nhìn chằm chằm vào cái chân bó bột như nhìn vật lạ. Có người hỏi tôi thay vì hỏi Lãm, như thể bạn không tự trả lời được. Tôn trọng người khuyết tật bắt đầu từ những điều rất nhỏ: hỏi trước khi giúp, nói chuyện trực tiếp với họ, coi họ là người bạn có một khó khăn riêng chứ không phải một hoàn cảnh để thương.

Sẽ có ý kiến rằng làm lối đi dốc, sửa nhà vệ sinh rất tốn kém, trong khi trường gần như không có học sinh khuyết tật. Tôi nghĩ ngược lại. Lối đi dốc không chỉ phục vụ người ngồi xe lăn. Ông bà đến họp phụ huynh thay bố mẹ, cô lao công đẩy xe rác, bạn bị bong gân sau giờ thể dục, thầy giáo kéo thùng đồ thí nghiệm đều đi được trên đó. Còn chuyện trường không có học sinh khuyết tật, có khi đó không phải là lí do để khỏi làm, mà chính là hậu quả của việc chưa làm.

Có ba việc vừa sức mà trường mình làm được ngay: làm một lối dốc ở cổng sau, nơi sân bằng phẳng nhất; khi lớp nào có bạn chấn thương thì cho lớp ấy học tạm môn Tin ở phòng máy tầng một; lắp tay vịn ở một nhà vệ sinh tầng trệt. Những việc ấy không cần chờ một dự án lớn.

Và tôi muốn gửi lại nhà trường một câu hỏi: nếu năm học tới có một bạn ngồi xe lăn đỗ vào trường mình, bạn ấy sẽ vào lớp bằng lối nào?

Bài viết cho số báo tường chào ngày 20 tháng 10 của lớp.

Ba mươi hai cái bát, mười một cái đĩa, hai nồi canh, một chồng chén con. Đó là phần của bốn chị em gái chúng tôi sau bữa giỗ ông nội tháng trước. Ở gian trên, các chú và mấy anh em trai ngồi uống nước, bóc cam, bàn chuyện bóng đá. Anh Tấn hơn tôi ba tuổi, đang ngả lưng trên phản. Chị Giao vừa thi xong đại học, áo dài chưa kịp thay, đã cầm khăn lau bàn.

Không ai bắt chị em tôi rửa bát. Không ai nói con gái thì phải làm. Mọi chuyện cứ tự nhiên diễn ra như thế, vì năm nào cũng thế. Tôi nghĩ đó mới là chỗ bất bình đẳng khó thấy nhất: nó không nằm trong luật lệ, cũng chẳng ở lời nói của ai, mà nằm trong thói quen. Mà thói quen thì không ai thấy cần phải sửa.

Nhìn kĩ hơn, mâm cơm hôm ấy còn chia làm hai: mâm trên cho đàn ông, mâm dưới bếp cho phụ nữ và trẻ con. Bà tôi ngày trước ăn mâm dưới cả đời, bây giờ mẹ tôi cũng thế, dù mẹ là người bỏ tiền đi chợ, đứng bếp từ sáng. Không ai thấy lạ, vì cái lạ đã lặp lại đủ lâu để thành quen. Những đứa con gái như tôi lớn lên giữa cảnh ấy rất dễ tin rằng đó là phận mình, còn những đứa con trai thì tin rằng mình có quyền ngồi yên.

Sẽ có người bảo: đàn ông lo việc lớn, phụ nữ lo việc nhà, phân công như vậy cho gọn. Nhưng việc lớn hôm ấy là gì? Bàn chuyện bóng đá chăng? Còn mẹ tôi, cô tôi, những người đã nấu từ năm giờ sáng, cũng đi làm cả tuần như các chú. Việc nhà không có giới tính. Nó chỉ có người làm và người không làm.

Bình đẳng trong việc nhà không phải là tranh nhau từng cái bát, ghi sổ xem ai rửa nhiều hơn. Đó là chia việc theo sức, theo lúc, theo người đang rảnh, chứ không theo chuyện mình là con trai hay con gái. Nó cũng có lợi cho chính các bạn nam: một người biết nấu bữa cơm, biết rửa chồng bát là người tự lo được cho mình, và sau này không biến vợ con thành người giúp việc không lương.

Tối hôm ấy tôi kể lại chuyện ba mươi hai cái bát cho anh Tấn nghe. Anh không cãi, chỉ gãi đầu. Đến giỗ bà tuần trước, sau bữa cơm, anh đứng dậy trước cả chúng tôi, đeo cái tạp dề hoa của bà vào, xắn tay áo, vừa rửa vừa đếm bát to giọng cho cả nhà nghe.

Bài đăng ẩn danh trên diễn đàn học sinh, mục Chuyện của tụi mình (tình huống giả định).

Tôi đang trả góp một chiếc điện thoại mà tôi không cần. Mỗi tháng tôi bớt tiền ăn sáng, tiền gửi xe, cộng với tiền mừng tuổi còn lại, đưa cho anh họ, người đã đứng tên mua hộ. Còn năm tháng nữa mới hết nợ. Tôi viết bài này vì nghĩ có thể ai đó đọc được trước khi bấm nút mua.

Chuyện bắt đầu sau Tết. Cả nhóm năm đứa chơi với nhau từ lớp sáu đều đổi máy mới, chỉ còn tôi cầm chiếc máy cũ của chị gái, màn hình nứt một góc. Tiệp đùa một câu, rằng máy tôi chụp ảnh như soi qua kính mờ. Cả bọn cười, tôi cũng cười. Nhưng tối về, tôi nằm nghĩ mãi. Tôi thấy mình như đang lùi ra rìa nhóm. Một tuần sau, tôi vay Tiệp một ít, năn nỉ anh họ đứng tên trả góp phần còn lại.

Đó là áp lực đồng trang lứa: cảm giác phải giống nhóm, phải có thứ nhóm có, để khỏi bị bỏ lại. Điều tôi chỉ hiểu ra sau này là áp lực ấy phần lớn không đến từ bạn bè. Tiệp đùa rồi quên ngay. Không ai trong nhóm đặt điều kiện gì. Chính tôi tự dựng lên một cuộc thi mà chỉ mình tôi tham gia.

Có bạn sẽ nói: tuổi này mà không theo kịp thì bị cô lập thật, thà nợ một ít còn hơn lạc nhóm. Tôi không cho là vậy. Nếu một tình bạn cần chiếc điện thoại đời mới để giữ, thì nó không đáng để mình mắc nợ. Còn nếu đó là tình bạn thật, như nhóm của tôi hóa ra là thế, thì người bạn ấy chẳng bận tâm máy mình đời nào. Món nợ thì có thật, có kì hạn, và đến hạn thì không ai trả hộ.

Mà cái giá của món nợ không chỉ là tiền. Mấy tháng nay tôi nhịn ăn sáng nhiều hôm, học tiết bốn bụng réo, và mỗi lần nhóm rủ đi đâu tôi lại kiếm cớ từ chối vì túi không còn đồng nào. Chiếc điện thoại mua để khỏi lạc nhóm, rốt cuộc lại khiến tôi xa nhóm hơn.

Nếu bạn đang đứng trước một món đồ chỉ vì cả nhóm đều có, hãy thử viết ra giấy: mình cần nó để làm gì, mình lấy tiền ở đâu, nếu không mua thì điều tệ nhất xảy ra là gì. Rồi nói thật với một người bạn. Có khi câu trả lời của họ sẽ làm bạn nhẹ người.

Trong ngăn bàn của tôi bây giờ có một tờ giấy dán băng dính, ghi năm dòng, mỗi dòng là một tháng nợ. Mỗi lần trả xong tôi gạch một dòng. Còn ba dòng.

Bài đăng trong nhóm trò chuyện của cư dân khu phố (tình huống giả định).

Chiều thứ Bảy vừa rồi, điện thoại bàn nhà cháu reo lúc ba giờ. Bà nội cháu nghe máy, rồi mặt tái đi. Một giọng đàn ông xưng là bác sĩ, nói bố cháu bị tai nạn trên đường công tác, đang cấp cứu, cần chuyển ngay tiền tạm ứng vào một số tài khoản, chậm là không kịp. Bà run tay lục tìm sổ tiết kiệm. May hôm ấy cháu ở nhà, cháu gọi cho bố. Bố nghe máy sau hồi chuông thứ hai, đang ngồi họp. Cuộc gọi kia là lừa đảo. Cháu viết bài này vì biết bà cháu không phải người duy nhất: tuần trước, bác Hợp đầu ngõ cũng nhận cuộc gọi xưng là công an, suýt chuyển tiền để được gỡ tên khỏi một vụ án không có thật.

Vì sao người cao tuổi lại hay bị nhắm tới? Cháu nghĩ không phải vì ông bà kém hiểu biết. Ông bà sống cả đời trong thời mà lời nói qua điện thoại là lời thật, người xưng chức danh là người có chức danh. Ông bà ngại gọi làm phiền con cháu đang đi làm. Và khi nghe tin dữ về người thân, nỗi lo lấn hết mọi suy xét. Kẻ lừa đảo hiểu rõ điều đó. Chúng không đánh vào sự thiếu hiểu biết, chúng đánh vào nỗi sợ và sự vội vàng.

Vì vậy, cháu nghĩ trách nhiệm không nằm ở riêng ông bà. Con cháu chúng cháu dạy ông bà gọi video, gửi ảnh, nhưng ít khi dạy ông bà cách từ chối. Ông bà biết dùng điện thoại mà không biết lúc nào nên gác máy. Khoảng trống ấy là của chúng cháu.

Có bác trong nhóm từng đề nghị: tốt nhất là đừng cho ông bà dùng điện thoại thông minh, đừng để ông bà giữ tiền. Cháu hiểu đó là vì thương, nhưng cháu không đồng tình. Làm như thế là tước của ông bà quyền tự lo cho mình và cắt đi sợi dây nối ông bà với con cháu ở xa. Mà cuộc gọi của bà cháu đến qua chiếc điện thoại bàn cũ, chứ không phải điện thoại thông minh.

Cách cháu và bà đã làm rất đơn giản. Hai bà cháu ngồi với nhau mười lăm phút, viết ra ba quy ước: thứ nhất, không chuyển tiền theo bất kì cuộc gọi lạ nào, dù người kia nói ai đang gặp nạn; thứ hai, gác máy rồi tự gọi lại cho người thân bằng số trong sổ của bà; thứ ba, không đọc cho ai dãy số được gửi về điện thoại. Cháu mong các cô chú, anh chị trong khu phố cũng dành chừng ấy thời gian cho ông bà nhà mình, và kể lên nhóm những lần suýt bị lừa để mọi người cùng biết mà tránh.

Bây giờ, cạnh chiếc điện thoại bàn của bà có một tờ giấy chữ thật to, ba dòng. Tối nào trước khi xem thời sự, bà cũng đọc lại một lượt, như đọc một bài kinh nhỏ của riêng bà.

Đề bài: Có ý kiến cho rằng mua hàng trong các phiên bán hàng trực tiếp trên mạng là cách tiêu dùng khôn ngoan vì giá luôn rẻ nhất. Viết bài văn nghị luận phản bác ý kiến trên.

Còn năm mươi chín giây. Giọng người bán dồn dập, con số trên màn hình nhảy liên tục, dòng chữ chỉ còn ba suất cuối nhấp nháy đỏ. Ngón tay tôi đã đặt sẵn trên nút đặt hàng trước khi kịp hỏi mình mua chiếc áo ấy để làm gì. Tuần sau, chiếc áo thứ tư cùng kiểu nằm trong tủ, còn nguyên mác. Từ kinh nghiệm ấy, tôi không đồng tình với ý kiến cho rằng mua hàng qua các phiên bán trực tiếp là cách tiêu dùng khôn ngoan vì giá luôn rẻ nhất.

Trước hết, chữ rẻ trong những phiên ấy thường chỉ rẻ so với một cái giá được dựng lên. Con số bị gạch ngang bên cạnh giá bán có khi chưa từng là giá thật của món hàng. Muốn biết rẻ hay không, phải so với chính món ấy ở cửa hàng khác, phiên khác, ngày khác, việc mà gần như không ai làm kịp trong năm mươi chín giây.

Thứ hai, cho dù giá rẻ thật, một món đồ chỉ rẻ khi mình cần nó. Mua thứ mình không dùng thì giá nào cũng là đắt, vì toàn bộ số tiền ấy mất đi mà không đổi được gì. Người tiêu dùng khôn ngoan bắt đầu từ câu hỏi mình cần gì, chứ không phải câu hỏi đang có gì giảm giá.

Thứ ba, và đây là điều đáng nói nhất, phiên bán trực tiếp được thiết kế để người xem không kịp nghĩ. Đồng hồ đếm ngược, số suất còn lại, tiếng hô chốt đơn, những dòng bình luận khoe đã mua: tất cả tạo ra cảm giác khan hiếm và sợ lỡ. Khi đó, người ta mua bằng nhịp tim chứ không bằng cái đầu. Gọi đó là khôn ngoan thì thật ra là đang khen người bán chứ không phải người mua.

Ngoài ra, hàng xem qua màn hình khó kiểm tra chất lượng, kích cỡ, chất liệu; khi không vừa ý, việc đổi trả nhiều lúc rắc rối đến mức người mua bỏ luôn cho xong.

Tôi không cho rằng mọi phiên bán hàng trực tiếp đều xấu. Nhiều người bán nhỏ, nhiều nhà vườn nhờ nó mà đưa được nông sản đến người mua ở xa; có những lúc giá tốt thật. Vấn đề không nằm ở kênh bán, mà ở cách người mua bước vào đó. Muốn mua cho khôn, hãy viết sẵn danh sách thứ mình cần trước khi mở phiên; món nào ngoài danh sách thì đợi một ngày, sáng mai còn muốn thì hẵng mua; tắt thông báo mời xem trực tiếp vào giờ học và giờ ngủ.

Tối qua tôi mở giỏ hàng của mình. Chiếc áo khoác thứ ba, hộp bút màu thứ hai, đôi dép giống hệt đôi đang đi. Tôi xóa từng món một. Mỗi lần bấm xóa, tôi thấy mình vừa được trả lại một ít tiền, và một ít quyền tự quyết.

Bài viết cho đặc san chủ đề Môi trường và chúng ta của trường (tình huống giả định).

Nhà ngoại tôi ở một cù lao miền Tây, trước hiên có ba cái lu sành to quá bụng người lớn. Mùa mưa ngoại hứng đầy cả ba, đậy nắp kĩ, rồi dặn cả nhà không ai được lấy nước lu rửa chân. Hồi nhỏ tôi thấy ngoại khắt khe vô cớ. Cho đến mùa khô năm tôi học lớp ba, cái lu thứ ba cạn sạch khi Tết mới qua chưa lâu, nước con kênh trước nhà mặn chát, vườn bưởi của cậu Vịnh rụng lá vàng cả lối đi. Tôi mới hiểu ba cái lu ấy là cách người đồng bằng giữ lại nước ngọt trước một vị khách ngày càng đến sớm: nước mặn.

Mùa khô năm ấy là mùa khô 2019–2020. Theo báo cáo tại hội nghị tổng kết của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn mà nhiều báo đã đưa tin, xâm nhập mặn năm đó xuất hiện sớm hơn mùa khô 2015–2016 gần một tháng, kéo dài lâu hơn từ hai đến hai lần rưỡi, và ảnh hưởng tới mười trong số mười ba tỉnh đồng bằng sông Cửu Long khi ấy. Tôi không đủ hiểu biết để kể hết nguyên nhân, nhưng đọc báo thì thấy các nhà khoa học nhắc đến nhiều nguyên nhân đan vào nhau: nước ngọt từ thượng nguồn về ít đi, khí hậu thay đổi, và cả cách con người khai thác đất, nước. Điều tôi rút ra là xâm nhập mặn không còn là tai họa bất thường của một năm xui rủi. Nó là điều người đồng bằng phải tính đến mỗi năm, như tính ngày gieo sạ.

Câu hỏi đặt ra là con người nên đứng trước thiên nhiên ở tư thế nào. Đọc thần thoại Thần Trụ Trời, tôi thấy người xưa tưởng tượng một vị thần khổng lồ ngẩng đầu đội trời lên, tự tay đào đất, ghè đá đắp thành cột chống trời; xong việc thì phá cột, đất đá văng ra thành núi đồi, chỗ đào sâu thành biển. Đó là giấc mơ đẹp của loài người thuở hồng hoang: mơ có một sức mạnh đủ lớn để sắp đặt trời đất. Giấc mơ ấy nuôi khát vọng lao động, khám phá, và nhờ nó mà con người dựng được đê, đào được kênh, khai phá được những vùng đất hoang.

Nhưng giấc mơ chinh phục, khi đem nguyên vào đời thực, có mặt trái của nó. Có thời người ta nghĩ cứ ngăn sông, đắp bờ, ép đồng ruộng làm thêm vụ là thắng được thiên nhiên. Thiên nhiên không cãi lại bằng lời. Nó trả lời bằng đất bạc màu, bằng phù sa không còn về ruộng, bằng những mùa mặn vào sâu hơn. Đồng bằng không phải bức tường để ta khoét theo ý muốn, mà là một cơ thể sống có nhịp thở riêng của nó.

Vì vậy tôi đồng tình với cách nghĩ thuận thiên. Nghị quyết 120/NQ-CP ngày 17 tháng 11 năm 2017 của Chính phủ về phát triển bền vững đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển cho phù hợp với điều kiện và quy luật tự nhiên; tinh thần ấy thường được gọi gọn bằng hai chữ thuận thiên. Ở quê ngoại, thuận thiên có hình hài rất cụ thể. Cậu Vịnh không cố trồng lúa quanh năm nữa. Mùa mưa nước ngọt cậu cấy một vụ lúa; mùa khô nước lợ cậu thả tôm trên chính đám ruộng ấy. Mặn không còn hoàn toàn là kẻ thù, mà thành một mùa của ruộng. Người trong xóm bắt đầu đào ao trữ nước, sắm bồn chứa, cũng là cách ba cái lu của ngoại được nối dài.

Có người sẽ hỏi: sao không cứ xây thêm cống, đắp đê cao hơn để chặn mặn, việc gì phải đổi cách sống? Công trình là cần, nhất là để giữ nước ngọt cho sinh hoạt. Nhưng nếu chỉ trông vào cống và đê mà vẫn giữ nguyên cách làm cũ, thì ta đang đánh cược với một đối thủ không bao giờ mệt. Thuận thiên không phải là buông xuôi. Đó là biết điều gì nên chặn, điều gì nên chung sống, và đổi cách làm ăn trước khi bị buộc phải đổi.

Người trẻ ở thành phố cũng không đứng ngoài chuyện này. Nước ngọt mà chúng tôi xả thừa mỗi ngày, hạt gạo, con tôm chúng tôi ăn, đều đi ra từ một đồng bằng đang phải gồng mình. Hiểu đúng vấn đề, không coi thiên tai là chuyện của người khác, dùng nước dè sẻn, học để sau này có thể góp một tay cho những mô hình sản xuất thích ứng, đó là phần việc vừa sức của chúng tôi.

Tết vừa rồi về quê, tôi thấy ngoại vẫn đem ba cái lu ra chùi sạch, rồi kê lại ngay ngắn dưới mái hiên, mở sẵn nắp, chờ cơn mưa đầu mùa. Ngoại không chinh phục được trời. Ngoại chỉ biết chờ trời, đón trời, và giữ lại từng giọt trời cho. Có lẽ người đồng bằng đã hiểu chữ thuận thiên từ rất lâu trước khi nó được viết vào văn bản.

Bài đăng trên trang của câu lạc bộ dã ngoại sau một chuyến leo núi (tình huống giả định).

Chuyến leo núi cuối tuần trước, đoàn mình mười hai người xuống núi với hai bao tải rác mà Ngạn và mình thay nhau khiêng suốt đoạn đường cuối. Rác ấy không phải của đoàn mình. Đó là vỏ chai nước, hộp mì, túi ni lông, cả đôi dép rách, nằm rải dọc lối mòn và quanh lán nghỉ lưng chừng núi. Tối về, trong nhóm trò chuyện của câu lạc bộ có bạn viết một ý mà mình nghĩ cần trả lời nghiêm túc: mình đã trả tiền tour rồi, nhặt rác là việc của người dẫn đường và ban quản lí, khách đi chơi việc gì phải khiêng rác.

Mình không đồng ý, vì mấy lẽ sau.

Thứ nhất, tiền tour trả cho người dẫn đường, người nấu ăn, người mang đồ, chứ không mua quyền để lại rác. Các anh dẫn đường là người địa phương, núi ấy là nơi họ sống, là rừng của làng họ. Coi họ là người dọn rác cho khách là không hiểu họ đang làm nghề gì, và không tôn trọng nơi mình đang được đón tiếp.

Thứ hai, rác trên núi không tự mất đi. Không có xe rác nào leo được lên độ cao ấy. Mỗi vỏ chai ở đó chỉ có hai số phận: nằm lại rất lâu, hoặc được ai đó cõng xuống bằng vai. Nếu không phải vai của người mang nó lên, thì sẽ là vai của người khác.

Thứ ba, mỗi người đều nghĩ một vỏ chai thì có đáng gì. Nhưng một cung đường đông khách thì có hàng trăm người đi qua mỗi mùa. Một vỏ chai nhân với hàng trăm người là bãi rác mà chúng ta vừa thấy.

Mình công nhận phần có lí trong ý kiến của bạn ấy: ban quản lí cần đặt điểm thu rác ở chân núi, cần có quy định rõ cho các đoàn, và các công ty du lịch cần phổ biến cho khách trước chuyến đi. Nhưng trách nhiệm của người này không xóa trách nhiệm của người kia. Cái gì mình mang lên thì mình mang xuống, đó là phần không ai làm thay được.

Mình đề nghị từ chuyến sau, câu lạc bộ mình làm ba việc: mỗi thành viên buộc một túi đựng rác bên ngoài ba lô; trưởng đoàn nhắc quy tắc mang xuống mọi thứ đã mang lên ngay từ buổi gặp đầu; nghỉ ở lán nào thì nhặt quanh lán ấy mười phút trước khi đi tiếp. Đi rừng để thấy núi đẹp, vậy thì ít nhất đừng để núi xấu đi vì mình.

Túi rác của mình đã buộc sẵn sau ba lô, chờ chuyến tháng sau. Mời mọi người cùng buộc.

Bài tham luận trong buổi sinh hoạt chuyên đề hướng nghiệp của khối 10 (tình huống giả định).

Mùa rau đầu tiên của anh Thường, anh họ tôi, kết thúc bằng một luống cải bị sâu ăn trụi, chỉ còn gân lá trơ ra như những bộ xương nhỏ. Hai năm trước anh bỏ công việc văn phòng ở thành phố, về quê thuê ba sào ruộng, quyết trồng rau không dùng thuốc trừ sâu hóa học. Họ hàng bàn ra tán vào: học bốn năm đại học để về cuốc đất. Đến khi luống cải hỏng, câu ấy được nói to hơn. Câu chuyện của anh khiến tôi muốn bàn về một hiện tượng đang được chú ý: người trẻ rời phố về quê làm nông nghiệp sạch. Đó là lựa chọn đáng trân trọng hay một giấc mơ lãng mạn?

Theo tôi, đây là lựa chọn đáng trân trọng, với một điều kiện: người ta đi bằng hiểu biết, chứ không đi theo một bức ảnh đẹp trên mạng.

Trước hết, ý nghĩa của hiện tượng này là có thật. Nhiều làng quê đang vắng người trẻ, ruộng giao lại cho ông bà. Khi một người trẻ quay về, đất có thêm người chăm, làng có thêm sức sống. Người ấy mang về những thứ mà ruộng đồng trước kia ít có: thói quen ghi chép, cách tìm người mua qua mạng, cách tính chi phí cho từng luống. Người tiêu dùng ở thành phố cũng cần những mớ rau sạch thật, có người trồng dám đứng tên.

Nhưng thất bại của anh Thường cho thấy một sự thật ít được kể trong những câu chuyện khởi nghiệp lấp lánh: làm nông là một nghề, và nghề nào cũng phải học. Anh gieo cải đúng tháng sâu tơ phá nhất mà không hỏi bác nông dân ruộng bên. Anh trồng nhiều mà chưa có ai đặt mua trước, đến lúc thu hoạch rộ thì phải bán rẻ cho thương lái. Anh tin rằng sạch là đủ, trong khi người mua còn cần đều, cần đúng hẹn. Không có điều nào trong ấy chứng minh rằng về quê là sai. Chúng chỉ chứng minh rằng anh đã về khi chưa chuẩn bị đủ.

Có người cho rằng một mùa thất bại như thế là bằng chứng của sự phí hoài: phí bằng đại học, phí mấy năm tuổi trẻ. Tôi không nghĩ vậy. Bằng đại học không phải là tấm vé buộc người ta ngồi văn phòng suốt đời; kiến thức về quản lí, về thị trường mà anh học được đang dùng vào chính ba sào ruộng ấy. Mùa thất bại đầu tiên là học phí, nghề nào cũng phải đóng. Điều đáng ngại không phải là thất bại, mà là bỏ hết vốn liếng vào một lần, không chừa đường lui, hoặc thấy hỏng một mùa đã vội bỏ.

Câu chuyện ấy có ích cho chúng ta, những người sắp chọn nghề. Chọn con đường khác số đông không có gì đáng sợ, miễn là mình đi vì hiểu nó chứ không phải vì nó đang được khen. Hãy hỏi người đã làm, hãy thử ở quy mô nhỏ, hãy ghi lại từng sai lầm.

Tôi vừa được anh Thường cho xem cuốn sổ của mùa thứ hai. Trong đó ghi ngày gieo, ngày sâu xuất hiện, tên mấy nhà đã đặt rau mỗi tuần, cả lời dặn của bác hàng xóm về cách ủ phân. Những trang giấy lem đất ấy, tôi nghĩ, mới là tấm bằng thứ hai của anh.

Đề bài: Suy nghĩ của em về việc hiến máu tình nguyện.

Tháng Năm vừa rồi, chị Thụy, chị họ tôi, sinh con thì bị băng huyết, phải truyền máu gấp. Chị qua khỏi nhờ những đơn vị máu có sẵn trong bệnh viện, máu của những người mà cả nhà tôi không biết tên, không biết mặt, cũng không có cách nào cảm ơn. Từ hôm ấy, tôi nghĩ khác về những tấm áp phích hiến máu dán ở nhà văn hóa phường.

Hiến máu tình nguyện là tự nguyện cho đi một phần máu của mình, không nhận tiền bán, để cứu người cần đến. Điều làm nên giá trị của nó là người cho và người nhận gần như không bao giờ gặp nhau. Không có lời cảm ơn, không có tên tuổi, chỉ có một túi máu đến đúng lúc. Bệnh viện chỉ có máu để truyền khi đã có người đến hiến trước đó.

Ở một tầng sâu hơn, hiến máu là phép thử của lòng tốt không cần ai nhìn thấy. Nhiều việc tốt người ta làm một phần vì muốn được ghi nhận, điều đó không có gì sai. Nhưng với giọt máu đã vào túi, người hiến không bao giờ biết nó đi đâu, cứu ai, vào đêm nào. Chọn làm một việc như thế là chọn tin rằng người lạ cũng đáng được sống như chính người thân của mình.

Nhiều người ngại hiến vì sợ mất sức. Nỗi lo ấy dễ hiểu, nhưng việc hiến máu có những quy định chặt chẽ để bảo vệ chính người hiến. Theo Thông tư 26/2013/TT-BYT của Bộ Y tế hướng dẫn hoạt động truyền máu, người hiến máu toàn phần phải từ đủ 18 đến 60 tuổi, nữ nặng ít nhất 42 kg, nam ít nhất 45 kg, và lượng máu được hiến mỗi lần tùy theo cân nặng. Những giới hạn ấy cho thấy người ta không lấy máu tùy tiện; ai đủ điều kiện mới được hiến, và hiến trong mức an toàn.

Có bạn sẽ bảo: chúng mình mới mười lăm, mười sáu tuổi, chuyện hiến máu là của người lớn. Đúng là chưa đến lúc chúng ta xắn tay áo. Nhưng ba năm nữa thì đến. Từ bây giờ ta có thể ăn uống điều độ, tập thể dục để đủ sức khỏe, tìm hiểu cho đúng thay vì nghe lời đồn, và đi cùng bố mẹ đến những ngày hội hiến máu để thấy nó diễn ra thế nào.

Hôm qua, tôi lấy bút đỏ khoanh một ngày trên tờ lịch của năm tôi tròn mười tám tuổi. Bên cạnh vòng đỏ ấy, tôi ghi tên chị Thụy, và ghi thêm một dòng nhỏ: trả lại cho người lạ.