Ôn tập học kì I Ngữ văn 12 Cánh diều (trang 160–163): Nội dung ôn tập và tự đánh giá

Dựa trên thông tin về các bài đã học trong sách Ngữ văn 12, tập một, hãy lập bảng hoặc vẽ sơ đồ về các bài đọc hiểu theo thể loại và kiểu văn bản.

Trả lời: Sơ đồ phân nhánh theo kiểu văn bản (chi tiết từng văn bản xem bảng hệ thống ở trên):

• Văn bản văn học
  • Truyện: truyện truyền kì (Bài 1: Chuyện chức phán sự đền Tản Viên); truyện ngắn hiện đại (Bài 1: Muối của rừng, Chiếc thuyền ngoài xa, Hai cõi U Minh).
  • Kịch: hài kịch (Bài 2: Quan thanh tra, Thực thi công lí, Loạn đến nơi rồi!, Tiền tội nghiệp của tôi ơi!).
  • Kí: nhật kí, phóng sự, hồi kí (Bài 3: Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm, Khúc tráng ca nhà giàn, Quyết định khó khăn nhất, Một lít nước mắt).
  • Văn tế và thơ (Bài 4: Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, Việt Bắc, Tây Tiến, Lưu biệt khi xuất dương, Mưa xuân).
• Văn bản nghị luận (Bài 5): nghị luận văn học (Văn học và tác dụng chiều sâu…, Phân tích bài thơ “Việt Bắc”); bàn về vấn đề văn hoá, xã hội (Hẹn hò với định mệnh, Toàn cầu hoá và bản sắc văn hoá dân tộc).

Tập một không có bài văn bản thông tin riêng; kiểu văn bản này vẫn có thể xuất hiện trong đề kiểm tra vì định hướng đánh giá nêu cả ba loại.

Phân biệt truyện truyền kì và truyện ngắn hiện đại qua các văn bản đã học trong sách Ngữ văn 12, tập một.

Trả lời:

Làm rõ đặc điểm của hài kịch qua các văn bản trong Bài 2.

Trả lời:

• Tình huống gây cười: nhầm một gã vô danh thành quan thanh tra (Quan thanh tra); giao ước cắt một cân thịt người bị bẻ lại bằng chính câu chữ của nó (Thực thi công lí); một lão hà tiện mất hộp tiền và la hét như mất người thân (Tiền tội nghiệp của tôi ơi!).
• Xung đột: giữa thói xấu (tham nhũng, hám lợi, thù hận, hà tiện) với lẽ phải; kết thúc bằng sự thất bại của kẻ đáng cười.
• Nhân vật: mỗi nhân vật hài tiêu biểu cho một thói tật, hành động bộc lộ ra ngoài, không đi sâu nội tâm.
• Ngôn ngữ, thủ pháp: cường điệu, lặp lại, đối đáp nhanh, nói mỉa; chỉ dẫn sân khấu tạo hài qua cử chỉ.
• Tác dụng: tiếng cười phê phán, giúp người xem nhận ra và tránh xa thói xấu.

Xác định đề tài, chủ đề và một số đặc điểm tiêu biểu cần chú ý khi đọc các văn bản kí được học ở Bài 3.

Trả lời:

Lưu ý chung: kí đề cao tính xác thực (người thật, việc thật), nhưng vẫn có cái nhìn, cảm xúc của người viết; đọc kí cần phân biệt sự kiện với lời bình luận, đánh giá.

Nội dung của bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (Nguyễn Đình Chiểu) có gì gần gũi với các tác phẩm Lưu biệt khi xuất dương (Phan Bội Châu) và Tây Tiến (Quang Dũng)?

Trả lời: Ba tác phẩm cách nhau gần một thế kỉ nhưng cùng viết về con người dấn thân vì Tổ quốc:

• Cùng cảm hứng yêu nước và lí tưởng sẵn sàng hi sinh: nghĩa sĩ nông dân xông vào đồn giặc; nhà chí sĩ ra đi tìm đường cứu nước; người lính Tây Tiến coi cái chết nhẹ nhàng.
• Cùng vẻ đẹp bi tráng: mất mát được nhìn bằng con mắt trân trọng, cái chết hoá thành bất tử.
• Cùng khẳng định tư thế làm chủ, chí làm trai của con người trước thời cuộc.

Khác nhau ở chủ thể (nông dân, nhà nho, người lính trẻ Hà Nội), thể loại (văn tế, thơ thất ngôn, thơ bảy chữ hiện đại) và giọng điệu (khóc thương, hào hùng, lãng mạn).

Nêu đặc điểm (nội dung và hình thức) của các văn bản nghị luận được học trong sách Ngữ văn 12, tập một. Phân tích yêu cầu và ý nghĩa của việc đọc hiểu các văn bản nghị luận ấy.

Trả lời:

• Nội dung: bàn về những vấn đề lớn của văn học và văn hoá: tác dụng của văn học với nhân cách, giữ bản sắc trong toàn cầu hoá, giá trị một bài thơ, vận mệnh một dân tộc (Hẹn hò với định mệnh).
• Hình thức: luận đề rõ, hệ thống luận điểm chặt; lí lẽ đi cùng bằng chứng từ văn học, lịch sử, đời sống; có thao tác giải thích, phân tích, so sánh, bác bỏ; giọng điệu vừa khách quan vừa bộc lộ cảm xúc.
• Yêu cầu khi đọc: xác định luận đề, luận điểm; đánh giá lí lẽ, bằng chứng; nhận ra thái độ người viết; phân biệt ý kiến với thông tin.
• Ý nghĩa: bồi dưỡng tư duy phản biện, hiểu sâu vai trò của văn học và văn hoá, tự xác định thái độ trước hội nhập; đồng thời là mẫu để học cách viết nghị luận ở Bài 4, Bài 5.

Viết

Nêu tên các kiểu văn bản được rèn luyện viết trong sách Ngữ văn 12, tập một. Kiểu văn bản nghị luận được học ở những bài nào và có gì cần chú ý?

Trả lời:

• Bài 1: nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện.
• Bài 2: báo cáo kết quả của bài tập dự án (văn bản thông tin).
• Bài 3: nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm kí.
• Bài 4: nghị luận về một vấn đề có liên quan đến tuổi trẻ.
• Bài 5: nghị luận về vai trò của văn học đối với tuổi trẻ.

Nghị luận chiếm bốn trên năm bài (1, 3, 4, 5). Cần chú ý: với nghị luận văn học, so sánh theo từng phương diện và có đánh giá, không viết hai bài phân tích rời; với nghị luận xã hội, vấn đề phải gắn với người trẻ, có bằng chứng thực tế và có lời bàn về ý kiến trái chiều; Bài 5 nằm giữa hai kiểu, vừa cần hiểu biết văn học vừa cần trải nghiệm đọc của chính mình.

Nói và nghe

Phân biệt sự giống và khác nhau giữa trình bày / thuyết trình một vấn đề với tranh luận một vấn đề.

Trả lời:

Tiếng Việt

Nhận xét về mối quan hệ giữa nội dung tiếng Việt với nội dung đọc hiểu và viết; phân tích tác dụng của các yếu tố ngữ âm, từ ngữ, các biện pháp tu từ, kiểu câu,… trong một văn bản đọc hiểu tự chọn.

Trả lời:

Năm nội dung thực hành tiếng Việt của tập một: ngôn ngữ trang trọng và ngôn ngữ thân mật (Bài 1, tiếp tục ở Bài 3); lỗi lô gích, câu mơ hồ và cách sửa (Bài 2); biện pháp tu từ nghịch ngữ (Bài 4); tôn trọng và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong học tập, nghiên cứu (Bài 5). Mỗi nội dung đi cùng thể loại của bài: lời thoại nhân vật truyện và trang nhật kí là chỗ thấy rõ nhất sự chuyển đổi trang trọng – thân mật; câu chữ giao ước trong Thực thi công lí cho thấy một câu thiếu chặt chẽ có thể bị bẻ lại; nghịch ngữ giúp đọc văn tế; quyền sở hữu trí tuệ gắn với việc trích dẫn trong bài nghị luận. Khi viết, chính những kiến thức ấy giúp câu văn đúng phong cách, không mơ hồ, trích dẫn có nguồn.

Phân tích một văn bản tự chọn, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, qua hai câu tả người nông dân trước khi thành nghĩa sĩ:

Chưa quen cung ngựa, đâu tới trường nhung;
Chỉ biết ruộng trâu, ở trong làng bộ.

• Kiểu câu, phép đối: hai vế đối nhau chặt chẽ (cung ngựa – ruộng trâu, trường nhung – làng bộ), đặt thế giới chiến trận cạnh thế giới đồng ruộng để thấy khoảng cách mà người nông dân phải vượt qua.
• Từ ngữ: các từ phủ định, hạn định (chưa, đâu, chỉ) nhấn mạnh sự xa lạ của họ với việc binh; từ ngữ quen thuộc của làng quê Nam Bộ làm hình ảnh mộc mạc, gần gũi.
• Ngữ âm: nhịp ngắt đôi cân xứng, thanh bằng – trắc luân phiên tạo âm hưởng trang nghiêm của văn tế.

Vẻ mộc mạc ấy làm nền cho đoạn sau, khi những con người chưa từng cầm giáo lại xông thẳng vào đồn giặc. Đến cuối bài, câu văn tế lặp cấu trúc “sống… thác cũng…” (Sống đánh giặc, thác cũng đánh giặc) đặt sống và chết cạnh nhau như một cặp đối lập được hoá giải: ý chí đánh giặc vượt qua cả cái chết.

Yếu tố nào thể hiện rõ nhất tính chất nhật kí của đoạn trích?

Trả lời: Rõ nhất là dòng ghi ngày tháng (14.6.1970) ở đầu đoạn cùng cách xưng “mình”, viết cho chính mình về những gì vừa xảy ra hôm qua, hôm kia (trận bom, cơn mưa, câu hỏi của anh Đạt) và cảm xúc ngay lúc viết.

Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong câu văn: “Tất cả, tất cả đè nặng trong trái tim mình và tâm tư mình đầy ắp như mặt sông những ngày nước lũ.”

Trả lời: Câu văn dùng điệp ngữ (tất cả, tất cả) và so sánh (tâm tư đầy ắp như mặt sông mùa lũ). Điệp ngữ gom mọi nỗi lo vừa kể (bệnh xá, tình hình địch, nỗi nhớ người thân) thành một khối nặng; phép so sánh biến cái vô hình thành hình ảnh cụ thể, gợi cảm giác dâng tràn, sắp vỡ bờ. Nhờ đó người đọc thấy được áp lực tinh thần rất lớn mà cô gái hai mươi bảy tuổi phải gánh, dù ngoài mặt vẫn kiên cường.

Câu “Quả thực mình đã không nghĩ gì đến hạnh phúc của tuổi trẻ, không hề mong ước được sống trong một tình yêu sôi nổi, mà lúc này chỉ có tình gia đình, chỉ có ước mong sum họp với gia đình.” nói lên tư tưởng và thái độ gì của người viết? (Trả lời ngắn từ 3 – 5 dòng).

Trả lời: Câu văn cho thấy người viết đã gác lại hạnh phúc riêng của tuổi trẻ để sống trọn với nhiệm vụ. Điều chị mong không phải danh vọng hay được đền đáp, mà chỉ là hoà bình để được về với gia đình. Thái độ ấy vừa khiêm nhường, vô tư, vừa chứa nỗi khát khao rất con người.

Em nghĩ người viết đoạn nhật kí trên là một người như thế nào?

Trả lời: Đó là người giàu tình thương (lo cho thương binh, xót mấy người bệnh ngồi co ro ướt lướt thướt), kiên cường và có trách nhiệm (không nghĩ đến chuyện bỏ thương binh mà chạy), nhạy cảm và hay tự vấn (“mình cười mà nước mắt chực trào ra”), biết học hỏi người khác (học tinh thần lạc quan của em trai), sống vô tư không cần được chiếu cố.

Có thể rút ra triết lí nhân sinh gì từ đoạn trích nhật kí trên?

Trả lời: Sống đẹp là cống hiến mà không đòi hỏi được đền đáp; giá trị của một con người nằm ở việc họ làm cho người khác chứ không ở sự ghi nhận. Đoạn nhật kí cũng nhắc rằng hạnh phúc giản dị nhất (được sum họp với gia đình) lại là điều đáng quý nhất, và hoà bình hôm nay được đánh đổi bằng tuổi trẻ của bao người.

II. Viết

Từ đoạn trích “Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm” ở trên, hãy nêu lên suy nghĩ của em về một lối sống đẹp trong bối cảnh xã hội hiện nay bằng một đoạn văn (khoảng 200 chữ).

Trả lời: Đoạn văn tham khảo:

Trang nhật kí của Đặng Thuỳ Trâm gợi cho tôi một lối sống đẹp: cống hiến hết mình mà không cần ai ghi công. Giữa chiến trường, chị trả lời anh Đạt rằng mình chẳng cần được chiếu cố, chỉ mong hoà bình để về với má. Hôm nay không còn bom đạn, nhưng lối sống ấy vẫn cần thiết, thậm chí càng đáng quý khi nhiều người quen đo giá trị việc tốt bằng lượt chia sẻ trên mạng. Đó là cô giáo cắm bản vẫn lặng lẽ dạy chữ ở điểm trường không có sóng điện thoại, là những tình nguyện viên trực đêm ở bệnh viện mà không ai biết tên. Sống như vậy không có nghĩa là quên bản thân, mà là làm tốt phần việc của mình vì nó có ích cho người khác. Với học sinh, lối sống đẹp có thể bắt đầu từ những việc nhỏ: giúp bạn học yếu mà không kể công, nhận phần việc khó trong nhóm, trung thực khi làm bài. Khi mỗi người sống tử tế mà không cần được khen, xã hội sẽ tốt lên một cách bền vững.

Viết bài văn nêu lên điểm giống nhau và khác nhau giữa bài “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” (Nguyễn Đình Chiểu) và bài thơ “Tây Tiến” (Quang Dũng).

Trả lời: Dàn ý chi tiết:

• Mở bài: giới thiệu hai tác phẩm cách nhau gần chín mươi năm (1861 và 1948), cùng dựng tượng đài người chiến sĩ hi sinh vì đất nước; nêu luận đề: chung vẻ đẹp bi tráng, khác ở chủ thể, thể loại và bút pháp.
• Thân bài:
  • Điểm giống: cùng viết về những người bình thường đứng lên khi Tổ quốc lâm nguy; cùng nói thẳng về gian khổ, mất mát (nghĩa sĩ ra trận chỉ với áo vải, gậy tầm vông; lính Tây Tiến ốm đau, nằm lại nơi biên giới); cùng nhìn cái chết như sự hiến dâng bất tử; cùng giọng bi tráng.
  • Khác về chủ thể: nghĩa sĩ là nông dân Nam Bộ “chưa quen cung ngựa”; lính Tây Tiến nhiều người vốn là học sinh, sinh viên Hà Nội, hào hoa, mơ mộng.
  • Khác về thể loại, kết cấu: văn tế biền ngẫu, theo bố cục bốn đoạn (lung khởi, thích thực, ai vãn, kết), là lời khóc người đã khuất; Tây Tiến là thơ bảy chữ, mạch cảm xúc là nỗi nhớ, đan quá khứ và hiện tại.
  • Khác về bút pháp, giọng điệu: Nguyễn Đình Chiểu dùng bút pháp hiện thực, ngôn ngữ mộc mạc, giọng tiếc thương đau đớn; Quang Dũng dùng bút pháp lãng mạn, thiên nhiên dữ dội mà thơ mộng, cái bi được nâng lên thành hào hùng (hình ảnh áo bào thay chiếu).
  • Lí giải: khác thời đại, khác quan niệm văn học (văn học trung đại chở đạo, thơ hiện đại đề cao cái tôi cảm xúc).
• Kết bài: khẳng định hai tác phẩm cùng góp vào dòng văn học yêu nước, mỗi bài mang dấu ấn riêng của thời đại và tài năng tác giả.