Soạn bài Vội vàng (Xuân Diệu) – Ngữ văn 12 Kết nối tri thức (trang 93–95)

Cảm nhận của mỗi cá nhân về thời gian là giống nhau hay khác nhau? Vì sao?

Trả lời: Đồng hồ chạy như nhau với tất cả, nhưng cảm nhận thì khác. Một giờ chờ đợi tin thi thấy dài lê thê, một giờ chơi với bạn thân lại trôi vèo. Người già thường thấy năm tháng qua nhanh, trẻ nhỏ thấy ngày hè dài vô tận. Sự khác biệt đến từ tâm trạng lúc ấy, tuổi tác, công việc đang làm và cách mỗi người coi trọng thời gian.

Theo bạn, ý niệm về thời gian có ảnh hưởng như thế nào đến thái độ sống, lí tưởng sống của con người?

Trả lời:

• Ai hiểu rằng thời gian trôi qua không trở lại thường biết quý từng ngày, đặt mục tiêu rõ ràng và cố gắng làm điều có ích sớm.
• Ai nghĩ thời gian còn dài vô tận dễ chần chừ, để việc hôm nay sang ngày mai.
• Tuy vậy, quá lo thời gian ngắn ngủi cũng có thể khiến người ta sống gấp, chạy theo hưởng thụ trước mắt. Vì thế cần một ý niệm thời gian cân bằng: trân trọng hiện tại mà vẫn hướng đến những giá trị bền lâu.

Trả lời: Bốn câu mở đầu dùng hai động từ mạnh “tắt”, “buộc” đi với hai đối tượng không thể nắm bắt là nắng và gió:

Tôi muốn tắt nắng đi
Cho màu đừng nhạt mất;
Tôi muốn buộc gió lại
Cho hương đừng bay đi.

Phép điệp cấu trúc câu tôi muốn… cho… cùng thể thơ năm chữ ngắn gọn diễn tả một ước muốn ngông cuồng: chặn đứng quy luật tự nhiên để giữ mãi màu sắc, hương thơm của cuộc đời.

Trả lời: Đó là một thiên đường ngay trên mặt đất, trong tầm tay con người: ong bướm đang mùa mật ngọt, hoa đồng nội xanh tươi, lá non trên cành lay động, chim yến chim anh hót những khúc si tình, ánh sáng rung lên nơi hàng mi, niềm vui đến gõ cửa mỗi sớm mai. Cảnh vật có đôi có cặp, rộn tiếng chim, lấp lánh nắng sớm, căng tràn sức sống tuổi xuân.

Trả lời: Nhân vật trữ tình thấy thời gian trôi ngay trong lúc nó đang tới: mùa xuân vừa đến cũng là lúc nó bắt đầu đi, xuân còn non đã báo trước ngày già, xuân hết thì đời mình cũng hết. Thời gian được đo bằng tuổi trẻ của chính mình, một đi không trở lại, nên mỗi khoảnh khắc đều nhuốm vị chia li.

Trả lời: Giọng thơ đổi liên tục: say sưa, reo vui ở phần liệt kê cảnh đẹp; trầm xuống, lí lẽ như tranh luận khi bàn về thời gian (“nghĩa là”, “nói làm chi”); nghẹn ngào, tiếc nuối ở tiếng kêu “Chẳng bao giờ, ôi!”; rồi bùng lên gấp gáp, giục giã ở đoạn cuối với lời “Mau đi thôi!”.

Trả lời: Nhịp điệu bài thơ nhìn chung hối hả, gấp gáp, đúng như nhan đề, nhưng biến đổi theo dòng cảm xúc:

• Bốn câu năm chữ đầu: nhịp ngắn, chắc, như một lời tuyên bố.
• Đoạn liệt kê cảnh đẹp: điệp “này đây” tạo nhịp nhanh, dồn dập, hào hứng.
• Đoạn suy ngẫm về thời gian: câu tám chữ ngắt 3/5, nhiều cặp vế đối, nhịp chậm lại, nặng tính lí lẽ.
• Đoạn cuối: câu dài câu ngắn xen kẽ (có câu chỉ ba chữ), điệp ngữ liên tiếp làm nhịp tăng tốc như dòng thác.

Nhịp điệu ấy chính là nhịp sống vội vàng, cuống quýt của một tâm hồn sợ thời gian vuột mất.

Xuân Diệu được coi là người có nhiều cách tân trong việc sử dụng ngôn từ. Bạn có đồng ý với nhận định này không? Vì sao?

Trả lời: Đồng ý, vì trong Vội vàng có thể thấy rõ:

• Kết hợp từ lạ: “tuần tháng mật” (chuyển từ tiếng Pháp), “thần Vui hằng gõ cửa”, “rớm vị chia phôi” – thời gian, cảm xúc vốn trừu tượng được cảm nhận bằng vị giác, thị giác.
• So sánh táo bạo: “Tháng Giêng ngon như một cặp môi gần” – lấy vẻ đẹp con người làm chuẩn cho cái đẹp của thiên nhiên, ngược với thơ xưa.
• Động từ, tính từ mạnh: ôm, riết, say, thâu, cắn; chếnh choáng, no nê – diễn tả cảm giác yêu đời ở mức độ cao nhất.
• Cú pháp mới: lối lập luận “nghĩa là” đưa chất suy tưởng vào thơ; câu thơ vắt dòng, câu ba chữ đứng riêng một dòng.

Bức tranh thiên nhiên hiện lên như thế nào trong đoạn thơ thứ hai (từ “Của ong bướm này đây…” đến “…sợ độ phai tàn sắp sửa?”)? Qua bức tranh đó, bạn nhận ra điều gì về cái nhìn thế giới của tác giả?

Trả lời:
a. Bức tranh thiên nhiên

• Nửa đầu: thiên nhiên tươi non, quyến rũ như một bữa tiệc mời gọi – ong bướm, hoa, lá, chim yến chim anh, ánh sáng, mùa xuân tháng Giêng. Điệp “này đây” như người chủ nhà hào hứng bày ra từng món quà.
• Nửa sau: vẫn những cảnh ấy nhưng nhuốm màu chia li – tháng năm mang vị chia phôi, sông núi than thầm tiễn biệt, gió xinh thì thào như hờn dỗi vì phải đi, chim đang hót bỗng ngừng vì sợ phai tàn.

b. Điều bức tranh cho thấy về cách Xuân Diệu nhìn thế giới

• Nhìn đời bằng đôi mắt xanh non, say đắm, coi trần gian là thiên đường chứ không cần tìm ở nơi xa.
• Lấy con người, tuổi trẻ làm thước đo của cái đẹp.
• Rất nhạy cảm với sự mong manh: cái gì đẹp cũng đang mất dần, nên thiên nhiên được nhân hóa, mang chính nỗi lo âu của nhà thơ.

Qua sự tự bộc lộ của nhân vật trữ tình, hãy phân tích mạch vận động cảm xúc trong bài thơ. Nêu nhận xét khái quát về nhân vật trữ tình.

Trả lời:

Nhận xét: nhân vật trữ tình là một cái tôi cá nhân yêu đời mãnh liệt, nhạy cảm, luôn ý thức về sự hữu hạn của đời người. Cái tôi ấy vừa say đắm vừa lo âu, nhưng không buông xuôi mà chọn cách sống hết mình.

Cảm nhận về thời gian của Xuân Diệu trong bài thơ có gì mới mẻ, độc đáo so với cảm nhận về thời gian trong thơ trữ tình trung đại nói chung?

Trả lời:

• Thơ trung đại: người xưa hay hình dung thời gian như vòng quay tuần hoàn của vũ trụ – xuân đi rồi xuân lại đến, trăng khuyết rồi trăng tròn. Con người lấy trời đất làm chuẩn, hòa mình vào đó với thái độ điềm tĩnh, an nhiên.
• Xuân Diệu: thời gian là dòng chảy một chiều, mất đi là mất hẳn. Ông đo thời gian bằng tuổi trẻ của cá nhân, nên dù mùa xuân của đất trời có trở lại thì tuổi xuân của “tôi” không trở lại. Câu “Xuân đương tới, nghĩa là xuân đương qua” cho thấy ngay trong lúc có đã thấy lúc mất.
• Cái mới: cảm nhận thời gian bằng ý thức của cái tôi cá nhân, gắn với sự sống của chính mình; từ đó nảy sinh nỗi lo âu rất hiện đại nhưng cũng là động lực sống tích cực.

Bài thơ Vội vàng thể hiện quan niệm gì của Xuân Diệu về tình yêu và tuổi trẻ? Bạn có đồng ý với quan niệm đó không? Vì sao?

Trả lời:

• Quan niệm: tuổi trẻ là quãng đời đẹp nhất nhưng ngắn ngủi; tình yêu và niềm vui trần thế là giá trị đáng quý nhất của tuổi trẻ. Vì thế phải sống vội, yêu vội, tận hưởng ngay khi còn có thể, không chờ đến lúc nắng hạ mới tiếc xuân.
• Ý kiến cá nhân: em đồng ý với tinh thần trân trọng tuổi trẻ và sống hết mình của bài thơ; đó là thái độ tích cực, giúp người trẻ không lãng phí thời gian. Tuy nhiên, “vội vàng” nên hiểu là khẩn trương sống có ý nghĩa – học tập, cống hiến, yêu thương – chứ không phải chạy theo hưởng thụ, buông thả. Tuổi trẻ đáng quý khi để lại điều gì đó cho bản thân và người khác.

Qua đoạn cuối của bài thơ (từ “Ta muốn ôm” đến hết), bạn hiểu thế nào về triết lí sống của cái tôi cá nhân? Nghệ thuật thể hiện triết lí sống đó có điểm gì đặc sắc?

Trả lời:
a. Triết lí sống: sống là chủ động chiếm lĩnh, tận hưởng trọn vẹn vẻ đẹp của cuộc đời ngay khi còn trẻ; không thụ động chờ đợi, không để thời gian lấy mất. Cái tôi muốn ôm trọn sự sống đang tươi mới, muốn được say, được no nê với thanh sắc của tuổi xuân. Đó là triết lí sống tích cực, đề cao giá trị của cá nhân và của đời sống trần thế.

b. Nghệ thuật đặc sắc:

• Đại từ “tôi” chuyển thành “ta” – cái tôi như lớn lên, muốn đại diện cho cả tuổi trẻ.
• Điệp ngữ “ta muốn” lặp bốn lần, cùng các điệp từ “và”, “cho” tạo nhịp dồn dập, sôi nổi.
• Chuỗi động từ tăng tiến về cường độ: ôm, riết, say, thâu, rồi đến “cắn” ở câu kết “Hỡi xuân hồng, ta muốn cắn vào ngươi!”.
• Câu thơ dài ngắn bất thường, có câu chỉ ba chữ, vắt dòng, gợi cảm giác cuống quýt.
• Tính từ chỉ mức độ cao (chếnh choáng, đã đầy, no nê) và hình ảnh ẩn dụ “xuân hồng” vừa gợi mùa xuân vừa gợi tuổi trẻ, người yêu.

Bài thơ Vội vàng của Xuân Diệu đã tác động như thế nào đến nhận thức của bạn về thời gian và tuổi trẻ? Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) để trả lời câu hỏi này.

Trả lời: Có thể viết như sau:

Trước khi đọc Vội vàng, tôi vẫn nghĩ tuổi mười tám còn dài, việc gì cũng có thể để sang năm. Bài thơ của Xuân Diệu khiến tôi giật mình. Nhà thơ không nhìn thời gian như một vòng quay lặp lại mà như dòng sông chỉ chảy về một phía: mỗi ngày trôi qua là một ngày tuổi trẻ không bao giờ quay về. Nhưng điều tôi nhận được không phải nỗi sợ, mà là lời thúc giục sống cho trọn vẹn. “Vội vàng” với tôi là đọc thêm một cuốn sách thay vì lướt điện thoại vô định, là nói lời cảm ơn với cha mẹ hôm nay chứ không đợi dịp nào đó, là dám thử sức với ước mơ khi còn đủ nhiệt huyết. Tuổi trẻ đẹp nhất khi ta biết nó ngắn ngủi và quyết không để nó trôi đi vô nghĩa.