Soạn bài Nghệ thuật băm thịt gà (Ngô Tất Tố) – Ngữ văn 12 Kết nối tri thức

Theo bạn, ngoài lĩnh vực nghệ thuật chuyên nghiệp, người ta thường dùng từ “nghệ thuật” và “nghệ sĩ” để chỉ hoạt động hoặc con người như thế nào?

Trả lời:

• Trong đời thường, “nghệ thuật” được dùng cho những hoạt động đòi hỏi sự khéo léo, tinh tế, đạt tới mức điêu luyện: nghệ thuật nấu ăn, nghệ thuật cắm hoa, nghệ thuật lãnh đạo, nghệ thuật dùng người, nghệ thuật ứng xử nơi công sở…
• “Nghệ sĩ” được dùng để gọi người làm một việc nào đó thành thạo, có phong cách riêng, khiến người khác thán phục: nghệ sĩ sân cỏ, nghệ sĩ của căn bếp…
• Cách dùng này thường mang sắc thái khen ngợi. Tuy nhiên, khi gán cho một việc tầm thường hoặc đáng chê, hai từ ấy lại mang nghĩa mỉa mai (chẳng hạn nghệ thuật nói dối, nghệ sĩ trốn việc). Nhan đề văn bản dùng đúng lối nói nước đôi này.

Bạn hãy phân biệt tập tục (phong tục, tập quán) lành mạnh và hủ tục. Nêu ví dụ để làm rõ ý kiến của mình.

Trả lời:

Ranh giới giữa hai loại không cố định: một tục vốn đẹp cũng có thể biến tướng thành hủ tục khi bị đẩy tới mức phô trương, ép buộc hoặc làm khổ người thực hiện.

Chú ý cách tác giả dẫn dắt vào không gian của câu chuyện.

Trả lời:

Tác giả mở đầu rất tự nhiên bằng cuộc hội ngộ: “tôi” gặp lại Lăng Vân sau gần mười năm thôi học, hai người mải chuyện đến quên ngủ. Không gian là một đêm mưa ở làng quê: trời tối, mưa rả rích, gà gáy, dưới bếp có tiếng người và tiếng gà kêu. Chi tiết lạ ấy khiến “tôi” hỏi, và câu trả lời của Lăng Vân (“chứa hàng xóm”) hé lộ sự việc sẽ diễn ra. Cách dẫn dắt từ chuyện riêng sang “việc làng” vừa tạo không khí chân thực của người trong cuộc, vừa gợi tò mò cho người đọc.

Việc đan xen giữa yếu tố miêu tả, tự sự và ngôn ngữ đối thoại có hiệu quả như thế nào?

Trả lời:

• Tự sự giữ mạch sự việc: hàng xóm lần lượt kéo đến, mâm xôi gà được bưng lên, các cụ ra lệnh làm cỗ.
• Miêu tả làm hiện lên cảnh sinh hoạt cụ thể: người lố nhố, chân đất lấm láp, chiếu trải cả ra thềm mưa ướt, con gà “không nhỏ lắm”, cỗ xôi chừng bốn đấu gạo.
• Đối thoại ngắn, đúng giọng từng người (ông già quát vì nước mưa ướt đồ lễ, ông đàn anh sai bảo thằng Mới, người hỏi người đáp về số suất) cho thấy rõ ngôi thứ trong làng và sự nghiêm trọng mà người ta dành cho chuyện chia phần.
• ⇒ Sự đan xen ba yếu tố khiến cảnh “chứa hàng xóm” sống động như đang diễn ra trước mắt, tăng tính xác thực của phóng sự và để nhân vật tự bộc lộ mình.

Chú ý cách kể, miêu tả chi tiết cùng thủ pháp “gây tò mò” về quá trình băm thịt gà.

Trả lời:

• Gây tò mò từ con số: các cụ định làm hai mươi ba cỗ từ một con gà, một mâm xôi. “Tôi” thắc mắc, đoán chắc phải có thêm món khác, rồi hụt hẫng vì “Chẳng có chi hết”. Người đọc cũng bị cuốn theo câu hỏi: làm sao chia nổi?
• Kể chậm, tả tỉ mỉ từng bước: chữa cỗ xôi thành hình vuông rồi xắn sáu chiều dọc, bốn chiều ngang; đổi thớt, liếc dao; thái lòng chia mười đĩa; hỏi các cụ sỏ gà, phao gà chia mấy; chặt cánh, tách tỏi, bổ đôi con gà rồi mới băm.
• Giữ kết quả đến cuối: đến khi xâu tăm, cắm vào xôi, người kể mới công bố con số gây sửng sốt về số miếng thịt. Thủ pháp trì hoãn này làm câu chuyện có kịch tính và khiến chi tiết cuối thêm ấn tượng.

Các chi tiết miêu tả động tác, âm thanh khi băm thịt gà có tác dụng gì?

Trả lời:

• Động tác được tả rất chính xác: tay giữ thỏi thịt, tay cầm dao phay, “không nhát nào cao, không nhát nào thấp”, dao chỉ nhấc lên khỏi thớt chừng một gang, cách ngón tay vài phân. Âm thanh thì đều đặn: “Tiếng dao công cốc đụng vào mặt thớt, nhịp nhàng như tiếng mõ của phường chèo”.
• Các chi tiết ấy làm nổi bật tay nghề thuần thục đến mức máy móc của anh Mới, biến việc băm thịt thành một màn trình diễn có nhịp điệu.
• Đồng thời, chúng tạo hiệu quả châm biếm: sự điêu luyện càng được tả kĩ thì người đọc càng thấy rõ cái phi lí – tài nghệ ấy sinh ra chỉ để chia một con gà cho thật nhiều người theo lệ làng.

Đoạn kết tạo ấn tượng thế nào cho người đọc?

Trả lời:

Đoạn kết gây ấn tượng ở hai lớp. Bề mặt là sự thán phục: Lăng Vân tự hào khoe nghề gia truyền ba đời của anh Mới, còn “tôi” tuyên bố “chịu lắm” và muốn tặng anh mõ “cái chức nghệ sĩ”. Lớp sâu là tiếng cười mỉa mai: danh hiệu “nghệ sĩ” được trao cho tài chia nhỏ miếng ăn đến tột cùng, cho thấy lệ chia phần ở làng quê đã đến mức quái gở. Cách kết lửng, không bình luận thêm, buộc người đọc tự ngẫm và bật cười chua chát.

Nhan đề của văn bản có thể gợi lên những suy luận, phán đoán gì về nội dung được đề cập trong bài phóng sự?

Trả lời:

• Nhan đề ghép hai vế tương phản: “nghệ thuật” (vốn gắn với cái đẹp, sự sáng tạo) và “băm thịt gà” (một việc bếp núc tầm thường). Sự ghép lạ ấy gây chú ý ngay từ đầu.
• Người đọc có thể đoán bài viết sẽ kể về một người băm thịt gà rất khéo, đến mức đáng gọi là “nghệ thuật”.
• Đồng thời có thể đoán lối nói ở đây là mỉa mai: đằng sau tài khéo ấy là một tục lệ đáng chê, và tác giả dùng giọng giễu nhại để phê phán.

Trong văn bản, các sự việc chính trong văn bản được tác giả thuật lại theo trình tự nào? Nhận xét về cách quan sát, ghi chép hiện thực của tác giả.

Trả lời:

• Trình tự: theo thời gian, từ đêm hôm trước đến sáng hôm sau: (1) đêm khuya “tôi” và Lăng Vân trò chuyện, biết nhà bạn sắp “chứa hàng xóm”; (2) sáng ra, người làng kéo đến, mâm xôi gà và rượu được bưng lên, các cụ tính ra hai mươi ba cỗ; (3) anh Mới chia xôi, chia lòng, chia sỏ, phao, cánh, chân rồi băm mình gà thành chín mươi hai miếng; (4) Lăng Vân khoe tài anh Mới, “tôi” xin “dâng” anh chức nghệ sĩ.
• Cách quan sát, ghi chép: tác giả có mặt tại chỗ, ghi lại tỉ mỉ cả những chi tiết rất nhỏ (cái thớt khí trũng, lượt liếc dao vào trôn bát, khoảng cách lưỡi dao với ngón tay), những con số chính xác (ba mươi người kiến tại, tám mươi ba suất, hai mươi ba cỗ, năm cụ, bốn ông đàn anh) và lời ăn tiếng nói của từng người. Ông đứng dậy ra tận nơi xem cho rõ – đúng tư thế của người làm phóng sự. Cách ghi chép khách quan mà sắc sảo khiến hiện thực tự nói lên điều tác giả muốn phê phán.

Cảnh anh mõ làng băm thịt gà trong cuộc chia cỗ phản ánh hiện thực gì ở nông thôn Việt Nam xưa?

Trả lời:

• Lệ chia phần nhiêu khê: một con gà, một mâm xôi phải chia đủ cho cả xóm tám mươi ba suất, kể cả người vắng mặt cũng có “cỗ làm phần”. Miếng ăn bị coi trọng thái quá, trở thành thước đo thể diện.
• Ngôi thứ khắt khe: sỏ gà chia đúng năm miếng cho năm cụ, phao gà bốn miếng cho bốn ông đàn anh; anh mõ phải đứng lên hỏi ý các cụ trước khi chặt. Chuyện ăn uống phản chiếu trật tự thứ bậc nặng nề nơi đình làng.
• Sự lãng phí công sức và tài năng: nghề “băm thịt gà” phải truyền ba đời mới thạo, chứng tỏ hủ tục này tồn tại dai dẳng và được coi là đương nhiên.
• ⇒ Qua một cảnh nhỏ, tác giả phơi bày bộ mặt của lệ làng trước Cách mạng: trọng hình thức, trọng miếng ăn, nặng ngôi thứ, khiến đời sống nông thôn thêm tù đọng.

Nhận xét về tác dụng của việc sử dụng ngôi kể thứ nhất trong bài phóng sự.

Trả lời:

• Người kể “tôi” là nhân chứng có mặt từ đêm hôm trước đến lúc kết thúc, nên những gì được kể có sức thuyết phục, đáp ứng yêu cầu xác thực của phóng sự.
• “Tôi” là khách từ nơi khác đến, chưa quen tục lệ, nên sự ngạc nhiên của “tôi” (“thì làm ra sao?”) cũng là sự ngạc nhiên của người đọc, dẫn dắt người đọc theo dõi đến cùng.
• Ngôi thứ nhất cho phép tác giả bày tỏ thái độ một cách kín đáo qua lời bình, câu cảm thán, lời “khen” nước đôi ở cuối bài, tạo nên giọng châm biếm đặc trưng.

Chỉ ra và phân tích những yếu tố tạo nên giọng điệu của bài phóng sự.

Trả lời:

Giọng điệu chủ đạo của bài là hóm hỉnh, châm biếm dưới vẻ ngoài khách quan, thán phục. Giọng điệu ấy được tạo nên từ:

• Từ ngữ đặt lệch chỗ: gọi việc băm thịt là “nghệ thuật”, việc chia gà là “một kì công”, tặng anh mõ “chức nghệ sĩ” – lời khen cường điệu thành lời giễu.
• So sánh, phóng đại: miếng phao gà như cái chũm cau chẻ tư; tiếng dao như tiếng mõ phường chèo; miếng thịt mỏng như cánh bướm, thổi có thể bay xa mười thước.
• Lời bình và câu cảm thán của “tôi”: những câu hỏi, câu reo ngạc nhiên (“mới đẹp làm sao!”) nghe như trầm trồ nhưng thực chất làm nổi bật cái vô lí.
• Cách gọi nhân vật: lúc đầu là “thằng Mới”, “hắn”, đến cuối thành “ông Mới” – sự “nâng cấp” mang ý vị trào lộng.
• Chi tiết, con số chính xác: càng tỉ mỉ, cụ thể, sự phi lí của lệ chia phần càng lộ rõ, khiến tiếng cười thêm sâu cay.

Theo bạn, những nội dung được đề cập trong văn bản còn có ý nghĩa đối với thực tiễn hiện nay không? Lí giải ý kiến của bạn.

Trả lời:

Văn bản vẫn còn ý nghĩa với hôm nay. Cảnh “chứa hàng xóm” đúng như thời Ngô Tất Tố hầu như không còn, nhưng tâm lí đằng sau nó thì chưa mất hẳn: chuyện ngôi thứ khi ngồi mâm, chuyện cỗ bàn linh đình ở đám cưới, đám giỗ, đám tang cho bằng người, thói trọng hình thức và sĩ diện vẫn xuất hiện ở nhiều nơi. Đọc văn bản, em hiểu cần phân biệt nét đẹp văn hóa với những tục lệ đã lỗi thời, mạnh dạn thay đổi những gì gây tốn kém, phiền hà; đồng thời biết dùng tài năng, sự khéo léo của mình vào những việc thật sự có ích.

Hãy khái quát đặc điểm cơ bản của thể loại phóng sự qua văn bản Nghệ thuật băm thịt gà.

Trả lời:

• Tôn trọng sự thật: viết về người thật, việc thật (lệ “chứa hàng xóm”, anh mõ tên Mới), có địa điểm, con số cụ thể.
• Đề cập vấn đề xã hội nóng: hủ tục chia phần, ngôi thứ ở nông thôn đương thời.
• Người viết có mặt tại hiện trường: quan sát, ghi chép trực tiếp, thường kể ở ngôi thứ nhất.
• Kết hợp nhiều phương thức: tự sự, miêu tả, đối thoại, bình luận.
• Thể hiện rõ thái độ: qua giọng điệu (ở đây là châm biếm) người viết bày tỏ đánh giá, tác động đến nhận thức người đọc.