Soạn bài Bước vào đời (Đào Duy Anh) – Ngữ văn 12 Kết nối tri thức

Theo bạn, trong giai đoạn “bước vào đời”, việc định hướng tương lai của mỗi cá nhân thường chịu tác động của những yếu tố nào?

Trả lời: Theo em, có hai nhóm yếu tố đan xen:

• Từ bên trong: năng lực, sở thích, tính cách, giá trị sống và ước mơ của chính mình. Đây là yếu tố giữ vai trò quyết định, vì không ai sống thay ta được.
• Từ bên ngoài: gia đình (điều kiện kinh tế, kì vọng của cha mẹ), thầy cô và nhà trường, bạn bè, nhu cầu nghề nghiệp của xã hội, bối cảnh thời đại; đôi khi là một cuộc gặp, một tấm gương hay một biến cố làm thay đổi hẳn suy nghĩ của mình.

Trả lời: Ngay câu mở đầu, tác giả đặt mình ở “buổi xế chiều của cuộc đời”, nhìn ngược về thời trai trẻ và gọi thẳng tên sự kiện quan trọng nhất: buổi đón cụ Phan tại Đồng Hới vào cuối năm 1925, việc mà ông khẳng định “đã định hướng cho cả cuộc đời của tôi từ trước đến sau”. Cách giới thiệu trực tiếp, có thời gian, địa điểm cụ thể này vừa tạo sự tò mò, vừa cho thấy tầm quan trọng của sự kiện, đồng thời báo trước rằng phần sau sẽ lí giải vì sao một buổi trưa lại có sức nặng đến thế.

Trả lời: Tác giả gợi lại bối cảnh theo hai lớp:

• Ở tỉnh lẻ Đồng Hới: giới trí thức chỉ có ít người, phần lớn làm công chức cho chính quyền thực dân hoặc làm quan cho triều đình; ngoài giờ làm thì tụ tập cờ bạc, chuyện phiếm, rất ít người quan tâm thời sự. Không khí êm ả mà uể oải, thiếu sinh khí.
• Trên cả nước năm 1925: nhiều tin tức chính trị dồn dập – Nguyễn An Ninh ra báo đả kích thực dân, Phan Châu Trinh từ Pháp trở về Sài Gòn, Phan Bội Châu bị bắt ở Thượng Hải và bị đưa ra xét xử. Báo chí chuyển sang bình luận chính trị, phong trào đòi ân xá cụ Phan lan rộng.

Như vậy, xã hội đang chuyển từ trạng thái trì trệ sang sôi động, ý thức dân tộc bắt đầu thức dậy, kể cả ở những nơi hẻo lánh.

Trả lời: Nhân vật được khắc họa rõ nhất là cụ Phan Bội Châu. Em hình dung một ông cụ dáng cao lớn, mặc chiếc áo dài kiểu Trung Quốc từng mặc suốt những năm bôn ba ở nước ngoài, trán cao, mặt vuông chữ điền, lông mày rậm, râu đen, đôi mắt sáng sau cặp kính gọng đen nhưng ánh nhìn hiền hậu, trìu mến. Giọng cụ vang rõ giữa căn phòng im phăng phắc. Đó là hình ảnh vừa của một bậc hiền triết vừa của một chí sĩ, gần gũi mà vẫn khiến người ta kính phục.

Trả lời: Tác giả thừa nhận buổi gặp cụ Phan đem đến cho mình một xúc động chưa từng có, đến mức đêm ấy không ngủ được. Lời khuyên học thật nhiều để chuẩn bị cho đất nước khiến ông thấy không thể tiếp tục chờ đợi trong cảnh tù túng. Tiếp đó, thắng lợi bầu cử của các nhà nho yêu nước, đứng đầu là Huỳnh Thúc Kháng, tấm gương Nguyễn Đan Quế, đám tang cụ Phan Châu Trinh cùng bài văn tế cụ Phan Bội Châu viết càng thôi thúc ông lên đường. Các nhân vật lịch sử ấy trở thành ngọn lửa soi đường cho suốt cuộc đời ông.

Đoạn trích kể về sự kiện gì? Tác giả đã kể câu chuyện từ điểm nhìn nào? Nêu ý nghĩa của việc lựa chọn điểm nhìn đó.

Trả lời:

• Sự kiện: buổi trưa cuối năm 1925, nhóm trí thức Đồng Hới đứng ra đón cụ Phan Bội Châu khi cụ trên đường về Huế sau khi được ân xá; sự kiện ấy cùng chuỗi biến động chính trị năm 1925 khiến chàng giáo viên trẻ Đào Duy Anh quyết định bỏ Đồng Hới mà ra đi, “bước vào đời”.
• Điểm nhìn: điểm nhìn của nhân vật “tôi” – chính tác giả – ở tuổi già hồi tưởng lại thời trẻ. Có hai lớp điểm nhìn đan xen: cái nhìn của chàng trai năm 1925 đang sống trong sự kiện và cái nhìn của người từng trải đang chiêm nghiệm.
• Ý nghĩa: người kể là người trong cuộc nên câu chuyện chân thực, đáng tin; cảm xúc được bộc lộ trực tiếp; đồng thời khoảng cách thời gian cho phép tác giả đánh giá lại ý nghĩa của sự kiện đối với cả cuộc đời mình.

Tính phi hư cấu của hồi kí đã được thể hiện như thế nào trong văn bản?

Trả lời:

• Người kể chính là tác giả, kể chuyện đời mình bằng ngôi thứ nhất.
• Thời gian, địa điểm cụ thể, có thể kiểm chứng: bắt đầu dạy học ở Quảng Bình năm 1923, buổi đón tiếp ở hội quán Hội Quảng tri Đồng Hới cuối năm 1925.
• Nhân vật, biến cố lịch sử có thật: nhà chí sĩ Phan Bội Châu, cụ Phan Châu Trinh, nhà báo Nguyễn An Ninh, cụ Huỳnh Thúc Kháng; vụ án trước Hội đồng Đề hình, phong trào đòi ân xá, cuộc bầu cử vào Viện Nhân dân đại biểu Trung Kì, đám tang cụ Phan Châu Trinh.
• Tên báo, tên sách cụ thể: báo của Nguyễn An Ninh, báo của Nguyễn Phan Long, báo Việt Nam hồn, sách của Phan Bội Châu.
• Tác giả trung thực cả với giới hạn của trí nhớ, thừa nhận “tôi không nhớ rõ cụ đã nói những gì”, chỉ giữ lại điều mình còn mường tượng.

Trong đoạn trích, nhân vật “tôi” đã thể hiện hoài bão “bước vào đời” như thế nào? Điều gì đã thôi thúc tác giả hành động vì hoài bão đó?

Trả lời:

• Hoài bão: ngay từ khi dạy học ở Đồng Hới, “tôi” đã chăm đọc sách, tự học, mong có ngày làm việc ở một nơi là đầu mối văn hóa, chính trị rộng lớn hơn. Ban đầu anh định chờ thi đỗ Tú tài rồi mới đi; sau buổi gặp cụ Phan, anh thấy “phải thoát ngay chốn ao tù để tìm nơi trời cao biển rộng hơn” và quyết định vào Sài Gòn làm báo.
• Điều thôi thúc: dáng vẻ và lời dặn dò của cụ Phan Bội Châu; không khí ngôn luận sôi nổi ở Sài Gòn qua các tờ báo tiến bộ; thắng lợi của các dân biểu tiến bộ trong cuộc bầu cử; tấm gương những người dám từ bỏ quan chức như Nguyễn Đan Quế; lễ truy điệu Phan Châu Trinh cùng bài văn tế do Phan Bội Châu viết. Sâu xa hơn là ý thức trách nhiệm của thanh niên với vận mệnh dân tộc.

Đoạn trích cho thấy những gì đang diễn ra trong đời sống chính trị – xã hội Việt Nam và cách sống của tầng lớp trí thức lúc bấy giờ.

Trả lời:

• Về chính trị và xã hội: thực dân Pháp và bộ máy tay sai đè nén nhân dân, báo chí ở Hà Nội bị kiểm duyệt gắt gao; nhưng từ năm 1925 phong trào yêu nước bùng lên: vụ án Phan Bội Châu trở thành phiên tòa xét xử chính chế độ thực dân, cả nước đòi ân xá, người dân Hà Nội đấu tranh để cụ được tự do, các phần tử tiến bộ thắng cử, đám tang cụ Phan Châu Trinh diễn ra rầm rộ khắp nơi.
• Lối sống của trí thức: phần đông công chức, quan lại sống an phận, chỉ lo giữ chỗ làm, giải khuây bằng cờ bạc, chuyện phiếm, ngâm thơ, đánh đàn; một bộ phận còn rụt rè, sợ người Pháp để ý. Bên cạnh đó, đã có những người tích cực, nhạy bén với thời cuộc, dám đứng ra tổ chức đón tiếp nhà cách mạng và tìm con đường mới cho mình.

Những nhân vật lịch sử nào được nhắc đến trong đoạn trích? Sức ảnh hưởng của các nhân vật ấy đối với những thanh niên giàu tinh thần dân tộc thời đó được thể hiện như thế nào?

Trả lời:

• Những ai xuất hiện: nhà chí sĩ Phan Bội Châu, Nguyễn An Ninh, Phan Châu Trinh, Nguyễn Phan Long, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Đan Quế; ngoài ra còn hai luật sư người Pháp bào chữa cho cụ Phan.
• Sức ảnh hưởng: tin tức về họ làm thay đổi cả bầu không khí tỉnh lẻ, khiến người ta tìm đến phòng đọc báo thay vì chiếu bạc. Vụ án và sự hi sinh của cụ Phan thức tỉnh quốc dân, nhất là thanh niên, về nhiệm vụ nối tiếp sự nghiệp cứu nước của cha ông. Buổi gặp mặt khiến những người trẻ như tác giả xúc động, thao thức, rồi hành động thật sự: rời bỏ nghề yên ổn, tìm đến nơi có thể đóng góp cho đất nước. Đám tang cụ Phan Châu Trinh cùng những câu văn tế hào sảng tiếp thêm lửa cho quyết tâm ấy.

Chỉ ra một số yếu tố miêu tả, biểu cảm trong văn bản và phân tích vai trò của chúng trong việc giúp tác giả tái hiện kí ức về một giai đoạn đã qua của cuộc đời.

Trả lời:

Nhờ các yếu tố này, kí ức không chỉ là dãy sự kiện khô khan mà trở thành một trải nghiệm có hình ảnh, có cảm xúc, khiến người đọc như cùng sống lại những ngày năm 1925 với tác giả.

Qua đoạn trích, bạn rút ra bài học gì về sự lựa chọn hướng đi khi đứng trước ngưỡng cửa cuộc đời.

Trả lời: Em rút ra mấy bài học:

• Cần không ngừng học hỏi, mở rộng hiểu biết để có thể nhận ra cơ hội và lựa chọn đúng.
• Nên lắng nghe thời cuộc, gắn ước mơ của mình với nhu cầu của đất nước; lựa chọn có ý nghĩa nhất là lựa chọn vừa phát triển bản thân vừa có ích cho cộng đồng.
• Khi đã xác định được điều mình muốn, cần đủ dũng cảm rời khỏi vùng an toàn, không để tuổi trẻ trôi đi trong sự chờ đợi.
• Tìm cho mình những tấm gương để noi theo, nhưng quyết định cuối cùng phải xuất phát từ sự suy nghĩ chín chắn của chính mình.

Từ nội dung văn bản Bước vào đời và những trải nghiệm cá nhân, bạn hãy viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) về chủ đề: khát vọng của tuổi trẻ hôm nay.

Trả lời: Em có thể tham khảo hai đoạn văn sau.

Đoạn văn tham khảo 1: Gần một trăm năm trước, chàng giáo viên trẻ Đào Duy Anh đã thao thức suốt đêm sau buổi gặp cụ Phan Bội Châu rồi quyết rời tỉnh lẻ để đi làm báo. Tuổi trẻ hôm nay không còn đứng trước cảnh nước mất nhà tan, nhưng khát vọng vươn xa vẫn cháy bỏng theo cách riêng. Đó là mong muốn được học ở những ngôi trường tốt, làm chủ công nghệ, khởi nghiệp từ chính quê hương, mang sản phẩm Việt ra thế giới. Đó cũng là mong muốn sống tử tế, góp tay vào những việc chung như bảo vệ môi trường hay giúp đỡ người yếu thế. Với em, khát vọng chỉ có giá trị khi đi cùng hành động: chăm chỉ học tập hôm nay, dám thử, dám sai và dám bắt đầu lại. Nếu mỗi người trẻ đều biết đặt mục tiêu cá nhân trong mục tiêu của cộng đồng, đất nước sẽ có thêm sức bật mạnh mẽ.

Đoạn văn tham khảo 2: Khát vọng là thứ khiến tuổi trẻ khác với sự an phận. Đọc Bước vào đời, em ấn tượng với cách tác giả gọi cuộc sống yên ổn ở Đồng Hới là “ao tù” và quyết tìm đến nơi rộng lớn hơn. Người trẻ hôm nay cũng có những “ao tù” của riêng mình: sự lười biếng, thói quen lướt mạng vô bổ, nỗi sợ thất bại. Khát vọng của chúng ta là vượt qua những giới hạn ấy để trở thành phiên bản tốt hơn: giỏi ngoại ngữ, thành thạo kĩ năng số, có hiểu biết và bản lĩnh để hội nhập. Nhưng khát vọng không đồng nghĩa với ảo tưởng; nó cần được nuôi bằng tri thức, như lời cụ Phan từng khuyên lớp thanh niên năm ấy phải học thật nhiều. Em tin rằng khi khát vọng đủ lớn và đúng hướng, tuổi trẻ sẽ tạo ra những đổi thay đáng tự hào.