Kết bài Hạnh phúc của một tang gia hay nhất – 14 mẫu ngắn gọn, nâng cao

Bằng tình huống trào phúng độc đáo và lối kể lạnh lùng, Vũ Trọng Phụng đã biến đám tang trong Hạnh phúc của một tang gia thành một màn hài kịch. Tiếng cười bật ra từ đó là lời tố cáo đanh thép đối với lối sống giả dối, vô đạo của lớp người giàu có thành thị thời ấy.

Đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia đã cho thấy một sự thật đáng sợ: trong gia đình cụ cố Hồng, cái chết của người thân không làm ai đau xót, trái lại còn đem đến cho mỗi người một món lợi riêng. Để nói điều ấy, Vũ Trọng Phụng xây dựng một tình huống ngược đời, khắc họa những chân dung biếm họa chỉ bằng vài nét, kể chuyện bằng giọng điềm nhiên mà mỉa mai đến tận cùng. Nhờ thế, chương XV trở thành một trong những trang văn trào phúng đặc sắc nhất của tiểu thuyết Số đỏ, vừa gây cười vừa khiến người đọc phải nghĩ ngợi rất lâu.

Ra đời từ năm 1936, đến nay Số đỏ vẫn được coi là đỉnh cao của tiểu thuyết trào phúng Việt Nam, và chương Hạnh phúc của một tang gia là một trong những phần được nhắc tới nhiều nhất của cuốn sách. Qua đám ma cụ cố Tổ, Vũ Trọng Phụng không chỉ chế giễu một gia đình mà còn vạch trần cả một lối sống chạy theo văn minh rởm, đặt tiền bạc và danh tiếng lên trên tình người. Với những trang viết sắc sảo như thế, nhà văn mất năm hai mươi bảy tuổi ấy đã khẳng định chỗ đứng vững chắc trong văn học hiện thực Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám.

Gấp lại trang sách, ta mới thấm hết sức nặng của nhan đề Hạnh phúc của một tang gia. Hạnh phúc ở đây không phải niềm vui trong sáng, mà là sự hả hê của những kẻ được lợi khi người già trong nhà nhắm mắt. Hai chữ tưởng như đặt cạnh nhau cho lạ tai hóa ra chứa trọn ý đồ tố cáo của Vũ Trọng Phụng. Chương XV của Số đỏ vì vậy là lời cảnh tỉnh còn nguyên giá trị: khi lòng tham lấn át tình thân, cả những nghi lễ thiêng liêng nhất cũng có thể biến thành trò hề.

Gần một thế kỉ đã trôi qua kể từ khi Vũ Trọng Phụng viết Hạnh phúc của một tang gia, nhưng người đọc hôm nay vẫn có thể bắt gặp bóng dáng cậu tú Tân hay bà Văn Minh quanh mình. Đó là những đám tiệc, đám hiếu được tổ chức để khoe khoang, là những tấm ảnh được dàn dựng kĩ hơn cả cảm xúc thật. Chương truyện vì thế không chỉ là bức tranh về Hà Nội những năm ba mươi, mà còn là lời nhắc cho chúng ta: hình thức càng ồn ào, càng cần tự hỏi mình còn giữ được tấm lòng hay không.

Đọc Hạnh phúc của một tang gia, em vừa bật cười trước những trò lố của con cháu cụ cố Hồng, vừa thấy chạnh lòng khi nghĩ đến ông bà, cha mẹ của chính mình. Hiếu thảo không nằm ở đám ma to hay câu đối nhiều, mà ở sự quan tâm khi người thân còn sống và nỗi tiếc thương chân thành khi họ ra đi. Bài học ấy, Vũ Trọng Phụng không nói thẳng ra, nhưng chính những trang văn trào phúng của chương XV tiểu thuyết Số đỏ đã khắc nó vào lòng người đọc.

Đặt Hạnh phúc của một tang gia bên truyện ngắn Kép Tư Bền của Nguyễn Công Hoan, ta thấy hai cách nhìn đối lập mà cùng chua xót. Ở Nguyễn Công Hoan, anh kép hát phải gượng làm trò cho khán giả cười trong khi cha đang hấp hối ở nhà, nỗi đau là thật mà nụ cười là giả. Ở Vũ Trọng Phụng, con cháu cụ cố Tổ làm ra vẻ đau buồn, còn niềm vui trong lòng mới là thật. Hai trang văn cùng cho thấy xã hội cũ đã làm méo mó tình cảm con người, và chương XV của Số đỏ là bức tranh trọn vẹn nhất của sự méo mó ấy.

Hạnh phúc của một tang gia khép lại không bằng tiếng khóc, mà bằng một tờ giấy bạc năm đồng ông Phán lén dúi vào tay Xuân Tóc Đỏ ngay bên miệng huyệt. Chi tiết nhỏ ấy gom lại toàn bộ tinh thần của chương truyện: ở nơi đáng lẽ chỉ có nỗi đau, người ta vẫn mải tính toán chuyện tiền nong. Với một kết thúc lạnh và gọn như thế, Vũ Trọng Phụng cho thấy ông là một bậc thầy trào phúng, biết dừng đúng lúc để người đọc tự rút ra kết luận.

Cảnh đám ma cụ cố Tổ là đoạn văn tập trung nhất tài năng trào phúng của Vũ Trọng Phụng trong Hạnh phúc của một tang gia. Kèn ta lẫn kèn tây, cảnh sát được thuê, người đi đưa cười nói như đi hội, nhiếp ảnh chen nhau chụp, tất cả làm nên một đám rước hơn là một đám tang. Nhịp câu “Đám cứ đi…” lặp lại như tiếng trống đều đều đẩy màn kịch đến đỉnh điểm. Qua cảnh tượng ấy, nhà văn tố cáo một xã hội chỉ biết sống bằng vẻ bề ngoài, nơi nỗi buồn cũng được mang ra trình diễn.

Chương Hạnh phúc của một tang gia đã cho thấy rõ niềm vui của từng người trước cái chết của cụ cố Tổ: người nghĩ tới danh tiếng, người tính chuyện chia của, người mong được khoe áo, khoe máy ảnh, khoe nhan sắc. Mỗi niềm vui là một bức chân dung biếm họa, ghép lại thành bức tranh toàn cảnh về một gia đình giàu có mà bất hiếu. Vũ Trọng Phụng đã dùng chính những niềm vui ngược đời ấy để kết tội lối sống ích kỉ, thực dụng của lớp người thượng lưu trong tiểu thuyết Số đỏ.

Ông Phán mọc sừng chỉ xuất hiện trong ít dòng của Hạnh phúc của một tang gia, nhưng tiếng khóc “Hứt!… Hứt!… Hứt!…” của ông đã đủ trở thành một biểu tượng của sự giả dối. Khóc càng to, ông càng lộ rõ là đang diễn; nức nở chưa dứt, ông đã lo trả công cho kẻ giúp mình kiếm thêm tiền. Chỉ với một nhân vật phụ, Vũ Trọng Phụng đã cho thấy danh dự và tình thân bị đồng tiền mua đứt như thế nào. Đó là minh chứng cho bút pháp biếm họa bậc thầy của tác giả Số đỏ.

Nghệ thuật trào phúng trong Hạnh phúc của một tang gia được tạo nên từ nhiều lớp: một tình huống mâu thuẫn ngay từ nhan đề, những chân dung được phóng đại mà vẫn như thật, những chi tiết đắt giá như tiếng khóc của ông Phán hay chiếc máy ảnh của cậu tú Tân, và giọng kể bình thản mà mỉa mai. Các thủ pháp ấy hòa vào nhau, khiến tiếng cười bật ra tự nhiên nhưng để lại vị đắng. Chương XV vì thế là bài học quý về cách Vũ Trọng Phụng biến tiếng cười thành vũ khí trong tiểu thuyết Số đỏ.

Người ta thường nói tiếng cười trong Hạnh phúc của một tang gia là tiếng cười ra nước mắt, và quả thật chương truyện có cả hai. Cái hài nằm ở những trò diễn lố bịch của gia đình cụ cố Hồng; cái bi nằm ở sự thật đằng sau: một người già hơn tám mươi tuổi ra đi mà không có lấy một giọt nước mắt thật. Vũ Trọng Phụng không than thở, ông chỉ thuật lại, nhưng chính sự lạnh lùng ấy làm nỗi xót xa thấm sâu hơn. Đọc chương XV của Số đỏ, ta hiểu một xã hội có thể văn minh ở bề ngoài mà rỗng nát ở bên trong, và tiếng cười của nhà văn là cách để không ai được phép quen với sự rỗng nát đó.

Mỗi thời đại có những thói xấu riêng, nhưng thói giả dối, khoe khoang và vụ lợi thì dường như chẳng bao giờ mất hẳn. Có lẽ vì thế mà Hạnh phúc của một tang gia vẫn khiến bạn đọc hôm nay bật cười như độc giả Hà Nội báo năm xưa. Vũ Trọng Phụng đã chọn một khoảnh khắc thiêng liêng nhất của đời người để soi vào, và từ đó phơi ra mọi lớp mặt nạ. Tiếng cười của ông vì vậy vượt ra ngoài giới hạn một gia đình, một thành phố, trở thành lời cảnh báo chung cho con người ở mọi thời: khi tình thân bị đem ra đổi chác, xã hội sẽ biến thành một sân khấu hài kịch mà ai cũng là diễn viên.