Viết bài luận về bản thân – Dàn ý + 11 bài văn mẫu hay nhất (lớp 10)

Trên cửa tủ lạnh nhà em có một tờ giấy kẻ ô, bốn góc dính băng keo đã ngả vàng. Đó là thực đơn bảy ngày em viết cho Cốm, em gái em, năm nay học lớp ba: thứ Hai canh rau ngót nấu thịt băm, thứ Ba cá kho, thứ Tư trứng đúc hành, cứ thế đến Chủ nhật. Tờ giấy ấy là bằng chứng rõ nhất cho điều em muốn trình bày với hội đồng xét học bổng của hội cựu học sinh nhà trường: em là người biết lo trước, và em học được điều đó không phải từ sách.

Bố mẹ em làm công nhân ở một khu công nghiệp phía Nam từ năm em học lớp sáu. Mỗi năm bố mẹ về hai lần, dịp Tết và một lần giữa hè. Em và Cốm ở với bà nội. Năm nay bà bảy mươi mốt tuổi, mắt kém, đầu gối đau mỗi khi trời trở. Những năm đầu, bà vẫn nấu cơm, em chỉ phụ nhặt rau. Mùa đông năm em học lớp bảy, bà trượt chân ở bậc thềm, phải nằm gần một tháng. Bữa đầu tiên em tự nấu là nồi cơm khê và đĩa trứng rán mặn đến mức Cốm vừa ăn vừa uống nước. Em nhớ bữa ấy không phải vì nó dở, mà vì tối đó em hiểu: nếu cứ đợi đói rồi mới nghĩ xem ăn gì thì cả nhà sẽ ăn mì gói cả tháng.

Từ đó em tập làm theo kế hoạch. Tối Chủ nhật em ngồi cạnh giường bà, bà kể những món bà biết nấu, em hỏi kĩ từng bước rồi chép vào một cuốn sổ riêng, bên cạnh mỗi món ghi giá mua ở chợ đầu ngõ. Em chia số tiền bố mẹ gửi về mỗi tháng thành tiền chợ, tiền học, tiền thuốc của bà và một khoản nhỏ để dành khi Cốm ốm. Hai năm nay, tháng nào sổ chợ cũng khớp, chỉ trừ tháng Cốm sốt cao phải nằm viện, em gọi xin bố mẹ gửi thêm.

Em kể những chuyện này không phải để hội đồng thương hoàn cảnh của em. Trong trường có nhiều bạn còn vất vả hơn em. Em kể vì chính những bữa cơm ấy đã rèn cho em cách làm việc mà em mang sang cả việc học: nhìn trước một tuần, chia việc lớn thành việc nhỏ, ghi ra giấy để khỏi phải nhớ trong đầu. Lịch ôn thi vào lớp mười của em cũng kẻ ô giống tờ thực đơn kia. Em cũng học được cách xoay xở khi kế hoạch hỏng: có tuần chợ đầu ngõ đóng cửa để sửa mái, em đổi hết thực đơn sang những món để được lâu và dậy sớm đạp xe ra chợ xa trước giờ học. Kế hoạch không phải để giữ nguyên bằng mọi giá, nó để khi có chuyện em biết mình phải đổi chỗ nào. Em không học giỏi vượt trội, điểm thi vào lớp mười của em ở mức khá, nhưng suốt cấp hai em chưa trễ một hạn nộp bài nào, và lời phê của cô chủ nhiệm trong học bạ lớp chín ghi em làm việc có kế hoạch, đáng tin cậy.

Em cũng muốn nói thật về những điều em chưa làm tốt. Vì quen tự lo, em hay ôm hết việc về mình. Năm lớp chín, làm bài thuyết trình nhóm môn Lịch sử, em tự làm gần hết phần trình chiếu vì ngại nhắc các bạn, đến tối trước hôm nộp phải thức tới một giờ sáng mà bài vẫn thiếu phần của người khác. Cô giáo khen bài đẹp nhưng nói đó chưa phải bài của cả nhóm. Câu nhận xét ấy làm em buồn mấy ngày, rồi em hiểu nhờ người khác giúp không phải là yếu đuối. Học kì này em tập chia việc rõ ngay từ buổi đầu và hẹn một ngày kiểm tra giữa chừng. Điểm yếu thứ hai là tiếng Anh: em không đi học thêm được vì buổi tối phải lo cơm nước, nên kĩ năng nghe của em còn kém hơn các bạn.

Em đã tính trước cách dùng số tiền học bổng, nếu hội đồng chọn em. Phần lớn số tiền em dành cho một khóa tiếng Anh vào sáng Chủ nhật ở trung tâm gần nhà, giờ ấy bà vẫn trông được Cốm. Phần còn lại em mua một chiếc nồi cơm mới, vì chiếc nồi nhà em đã hỏng nút giữ ấm, và mấy cuốn sách tham khảo môn Sinh. Em muốn sau này học ngành điều dưỡng. Những tháng chăm bà cho em biết mình chịu được việc lặp đi lặp lại, chịu được mùi thuốc và đủ kiên nhẫn với người ốm.

Học bổng không thay đổi được hoàn cảnh nhà em: bố mẹ vẫn ở xa, đầu gối bà vẫn đau khi trời trở. Nhưng nó cho em thứ em thiếu nhất, là thời gian. Tối qua, khi em viết những dòng cuối của bài luận này, bà ngồi bên cạnh đếm lại mấy hộp cơm em chuẩn bị cho Cốm mang đi học ngày mai, rồi bảo: Chủ nhật này để bà nấu, cháu đi học đi. Em mong hội đồng giúp em nhận lời bà.

Nhã, lớp 10A3

Kính gửi Ban chủ nhiệm Câu lạc bộ Tranh biện,

Nếu các anh chị đang tìm người nói to nhất, nhanh nhất trong phòng, xin cứ đặt lá đơn này xuống dưới chồng hồ sơ. Em là Vỹ, lớp 10A5, thuộc kiểu người trong buổi thảo luận nhóm thường lên tiếng sau cùng. Em vẫn nộp đơn vì em tin tranh biện cần cả người biết nghe, và nghe kĩ là việc em làm tốt.

Em nhận ra điều này trong một tiết Giáo dục công dân năm lớp chín. Cô chia lớp làm hai phe tranh luận chuyện có nên cấm dùng điện thoại trong giờ ra chơi. Phe em có ba bạn nói rất hăng, còn em ngồi ghi. Em không ghi ý của phe mình mà ghi ý của phe kia, từng câu, kể cả chỗ họ nói lặp. Đến lượt phản biện, các bạn cùng phe nhìn sang tờ giấy của em. Em chỉ ra rằng phe bạn vừa nói điện thoại giúp học sinh thư giãn, năm phút sau lại nói học sinh cần điện thoại để tra bài, tức là hai lí lẽ đang kéo nhau đi hai hướng. Cả lớp cười, phe bạn lúng túng. Em nói không hay, nhưng câu hỏi của em trúng chỗ hở.

Từ lần đó em hiểu hướng nội không có nghĩa là không có ý kiến. Người như em cần thời gian để ý kiến chín, và khi chín thì nó thường gọn. Em đọc báo bằng cách gạch chân những chỗ người viết đánh tráo khái niệm. Em theo dõi các cuộc cãi nhau trên nhóm chat của lớp và tự đoán xem ai đang lấy một trường hợp lẻ để nói chuyện chung. Những thói quen ấy, em nghĩ, chính là việc của người phản biện.

Em cũng biết rõ chỗ yếu của mình. Em phản xạ chậm: bị hỏi vặn bất ngờ, em cần vài giây im lặng, mà trên sàn tranh biện vài giây là rất dài. Đứng trước hơn hai mươi người, giọng em nhỏ đi và tay em cứ tìm chỗ bám. Em không định giấu, vì vòng phỏng vấn sẽ cho thấy ngay. Em chỉ xin nói rằng em đã bắt đầu tập: mỗi tối đọc to một đoạn lập luận trước gương, bấm giờ hai phút, và em đã xin cô chủ nhiệm cho em trình bày phần tổng kết của tổ trong tiết sinh hoạt tuần tới.

Câu lạc bộ cũng được lợi nếu có thêm một người như em. Đội tranh biện nào cũng cần người ghi lại lập luận của đối phương, tìm chỗ mâu thuẫn và chuyển cho người nói chính ngay khi trận đấu đang diễn ra. Đó là vai em làm được từ buổi đầu, trong lúc em tập dần cho mình một giọng nói to hơn.

Vì vậy, ở vòng phỏng vấn, em xin được thử ở vai người ghi chép và phản biện. Các anh chị cứ nói thật nhanh, em sẽ ghi đủ.

Chiếc radio của ông nội em kêu rè rè suốt hai năm trước khi tắt hẳn. Không ai trong nhà định sửa, vì ngoài chợ đồ cũ loại ấy chỉ bán bằng giá một bát phở. Em xin ông cho tháo nó ra, và đó cũng là lí do em viết thư này gửi Câu lạc bộ Kĩ thuật của trường: em là người kiên nhẫn với những thứ hỏng, và em muốn học để sự kiên nhẫn ấy có kiến thức đi kèm.

Hôm đầu tiên em chỉ tháo vỏ, chụp ảnh từng lớp để lát nữa lắp lại cho đúng. Em xem video hướng dẫn, mượn đồng hồ đo điện của chú hàng xóm làm thợ điện, mất gần ba tuần mới tìm ra một tụ điện bị phồng và một mối hàn đã nứt. Ông mua cho em chiếc mỏ hàn đầu tiên ở cửa hàng đầu phố. Khi radio phát lại được bản tin buổi sáng, ông không nói gì, chỉ vặn to hơn mức cần thiết.

Sau chiếc radio, em sửa được quạt bàn của bà, đèn học của em họ và chiếc loa nhỏ của bạn cùng bàn. Em không làm những việc ấy nhanh. Thứ em có là chịu ngồi lâu với một lỗi chưa hiểu, đọc thêm, thử từng khả năng một thay vì đoán bừa. Có lần em mất trọn một chiều Chủ nhật chỉ để tìm vì sao chiếc quạt quay chậm, cuối cùng hóa ra trục quạt bị khô dầu. Lỗi ấy đơn giản đến buồn cười, nhưng em nhớ cái lúc tìm ra nó hơn cả lúc cánh quạt quay lại. Ông bảo hồi trẻ ông làm thợ sửa đồng hồ, nên ông hiểu cái thú ngồi cả buổi với một thứ bé xíu. Em nghĩ học kĩ thuật trước hết là giữ được thói quen hỏi vì sao cho đến khi có câu trả lời.

Em cũng phải kể một chuyện không hay. Năm lớp tám, em tháo bộ sạc điện thoại khi nó vẫn đang cắm vào ổ và bị giật tê cả cánh tay. Lần ấy em mới biết sự tò mò của mình từng đi trước hiểu biết. Từ đó, việc đầu tiên em làm trước mọi thứ là rút phích điện, và em chép các quy tắc an toàn điện vào trang đầu cuốn sổ ghi chép sửa chữa.

Em xin vào câu lạc bộ vì em muốn biết vì sao mạch điện chạy, chứ không chỉ biết chỗ nào cần hàn. Nếu được nhận, em giúp được nhóm việc tháo lắp, ghi từng bước bằng ảnh và nhắc mọi người rút điện trước khi mở vỏ. Trong hộp đồ nghề của em vẫn còn một con ốc nhỏ thừa ra từ chiếc radio năm ấy. Em giữ nó để nhớ rằng mình còn nhiều thứ chưa hiểu.

Hựu, lớp 10A7

Mỗi tối thứ Sáu, sau giờ tự học, tôi ra góc hành lang kí túc xá gọi điện về nhà. Mẹ hỏi bằng tiếng của dân tộc mình, tôi trả lời bằng chính tiếng ấy, và trong mười phút đó tôi không phải nghĩ xem từ nào là đúng. Rồi tôi quay vào phòng, mở vở tiếng Anh, chuyển sang thứ tiếng thứ ba. Tôi viết bài luận này để ứng tuyển vào Câu lạc bộ Ngoại ngữ của trường, với một điều tôi tin về mình: lớn lên giữa hai thứ tiếng đã dạy tôi cách học ngôn ngữ, và cách lắng nghe người khác.

Tôi học hết cấp hai ở trường phổ thông dân tộc nội trú gần nhà, năm nay mới xuống tỉnh học lớp mười. Ở nhà, tiếng mẹ đẻ là tiếng của bữa cơm, của những lời ông bà dặn. Ở trường, tôi học bằng tiếng Việt từ lớp một. Hồi nhỏ tôi từng nghĩ hai thứ tiếng là hai cái túi nặng phải đeo cùng lúc. Lớn lên tôi mới thấy chúng giống hai chiếc chìa khóa. Người đã quen chuyển qua lại giữa hai cách gọi tên một đồ vật sẽ không còn sợ cái lạ của một ngôn ngữ mới. Học tiếng Anh, tôi không hoảng khi gặp một từ không dịch được tròn nghĩa, vì tôi đã gặp chuyện ấy từ bé: có những từ trong tiếng mẹ đẻ mà tôi phải giải thích cả câu mới nói được bằng tiếng Việt.

Điều thứ hai tôi có là thói quen lắng nghe. Người học bằng ngôn ngữ thứ hai phải chú ý nhiều hơn để không sót ý thầy cô, lâu dần tôi nghe rất kĩ, nghe cả giọng lên xuống, cả chỗ người nói ngập ngừng. Tháng đầu ở trường mới, tôi là người đầu tiên trong phòng nhận ra một bạn cùng phòng nhớ nhà đến mất ngủ, chỉ vì bạn ấy trả lời câu nào cũng ngắn hơn mọi khi.

Tôi cũng có những điều phải sửa. Tôi ngại hỏi lại khi không hiểu, sợ bị cho là chậm. Có lần trong giờ Hóa, tôi chưa hiểu một khái niệm mà vẫn gật đầu, về phòng mất cả buổi tối tự mò. Vốn từ học thuật bằng tiếng Việt của tôi còn mỏng, đọc một bài báo khoa học tôi phải tra nhiều hơn các bạn. Tôi đang sửa bằng cách đơn giản: tiết học nào tôi cũng bắt mình hỏi ít nhất một câu, và giữ một cuốn sổ ghi từ mới cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh.

Tôi muốn vào câu lạc bộ không chỉ để luyện nói tiếng Anh. Trong trường có nhiều bạn giống tôi, ở nhà nói một thứ tiếng, đến lớp nói một thứ tiếng khác, và các bạn thường ngại vì nghĩ mình kém. Nếu được nhận, tôi muốn đề xuất một góc nhỏ trên bảng tin câu lạc bộ: mỗi tuần một từ, viết bằng tiếng Anh, tiếng Việt và tiếng mẹ đẻ của một thành viên. Chỉ một từ thôi, như nhà, mưa hay cảm ơn. Đặt ba cách gọi ấy cạnh nhau, tôi tin các bạn sẽ thấy biết thêm một thứ tiếng là được thêm, chứ không bị bớt đi điều gì.

Sâm, lớp 10A1

Ba gói mì, hai hộp sữa, một chai nước mắm loại vừa, khách đưa tờ hai trăm nghìn: tôi trả tiền thừa trước khi chiếc máy tính trên quầy kịp sáng màn hình. Mẹ tôi mở tiệm tạp hóa ở đầu chợ từ trước khi tôi ra đời, và tôi đứng quầy từ năm lớp ba. Bài luận này là đơn của tôi xin vào lớp ngoại khóa Kinh tế nhập môn của trường, vì tôi muốn biết những con số tôi nhẩm mỗi ngày thực ra đang nói gì về con người.

Tính nhẩm nhanh không có gì đặc biệt. Điều tôi muốn trình bày là cái tiệm đã dạy tôi nhìn con số đặt cạnh con người. Tôi biết bác bán rau ở cổng chợ mua gạo theo tuần vào sáng thứ Hai, nhưng những tuần mưa dầm thì bác chỉ lấy nửa bao và xin trả sau. Tôi biết mỗi lần giá xăng tăng, khách mua dầu ăn chuyển sang chai nhỏ trước, rồi mới đến các mặt hàng khác. Tôi biết tháng nào trong xóm có đám cưới thì nước ngọt bán chạy hẳn và mẹ phải nhập sớm một tuần. Mẹ chưa học kinh tế ngày nào, mẹ ghi tất cả vào một cuốn sổ bìa xanh. Năm lớp tám, tôi bắt đầu chép sổ của mẹ sang bảng tính trên điện thoại. Lần đầu thấy tiền bán hàng của mười hai tháng hiện thành một đường cong, tôi đã ngồi nhìn rất lâu. Đường ấy chùng xuống vào tháng Ba, tháng mà tiền học của con cái và tiền phân bón của các nhà làm ruộng quanh chợ đến cùng một lúc.

Tôi thích cảm giác tìm ra lí do đằng sau một con số. Nhưng tôi cũng biết đó mới là trực giác, chưa phải hiểu biết. Tôi nhẩm nhanh mà hay chủ quan. Năm ngoái tôi khuyên mẹ nhập thật nhiều bánh kẹo trước Tết vì năm trước bán chạy, kết quả là gần hai thùng hết hạn phải bỏ, chỉ vì năm ấy có một cửa hàng tiện lợi mở cách tiệm hai trăm mét mà tôi không tính đến. Tôi đoán đúng chuyện của một năm nhưng quên rằng điều kiện đã đổi. Từ lần ấy tôi hiểu mình cần những khái niệm mình chưa có: cung và cầu, cạnh tranh, chi phí cơ hội. Tôi mới chỉ nghe tên chúng trên mạng.

Vì thế tôi không xin vào lớp với tư cách người đã biết. Tôi xin vào với tư cách người có sẵn dữ liệu và rất nhiều câu hỏi. Tôi có bảng tính hai năm buôn bán của một tiệm tạp hóa thật, mẹ đã đồng ý cho tôi mang đến lớp làm ví dụ nếu thầy cô cần. Tôi chịu khó, quen nói chuyện với người lớn tuổi, và không ngại những buổi phải ngồi tính đến khi khớp mới thôi.

Câu hỏi tôi muốn mang vào buổi học đầu tiên là: vì sao một tiệm nhỏ như của mẹ vẫn sống được cạnh cửa hàng tiện lợi, dù giá không rẻ hơn? Tôi đoán câu trả lời nằm trong cuốn sổ bìa xanh, ở cột tiền khách nợ mà mẹ chưa bao giờ đòi gấp. Tôi muốn học để biết mình đoán đúng hay sai.

Thơ, lớp 10A6

Kính gửi cô phụ trách thư viện,

Thứ Năm tuần trước, trong lúc chờ mượn sách, em thấy kệ truyện thiếu nhi ở góc phòng có ba cuốn bị xếp ngược gáy và một cuốn Địa lí lạc vào giữa. Em đã xếp lại trước khi kịp nghĩ mình có nên làm thế không. Chuyện nhỏ ấy là lí do em viết những dòng này: em muốn đăng kí làm tình nguyện viên thư viện trong học kì một, vì em là người tỉ mỉ và thích mọi thứ đúng chỗ, hai điều em nghĩ thư viện cần.

Ở nhà, em là người giữ tủ sách cả nhà. Em xếp sách theo chủ đề, dán nhãn màu ở gáy, làm một quyển sổ ghi ai mượn cuốn nào, ngày nào trả. Nhờ quyển sổ ấy mà chị họ em đã trả lại bộ truyện mượn từ hai năm trước. Năm lớp chín, em phụ trách tủ sách của lớp, cuối năm kiểm kê không thất lạc cuốn nào. Em cũng biết lập danh mục bằng bảng tính, có cột tên sách, tác giả, vị trí kệ, nên tìm một cuốn chỉ mất vài giây.

Em muốn làm việc ở thư viện còn vì một lí do riêng. Hồi mới vào trường, em chưa quen ai, giờ ra chơi thường lên thư viện ngồi một mình. Có thể cô không nhớ, nhưng hôm em loay hoay trước các kệ, cô đã chỉ cho em giá sách khoa học phổ thông. Em nghĩ thư viện là chỗ những bạn chưa có nhóm như em hồi ấy tìm được một góc yên, và em muốn góp tay giữ cho góc ấy gọn gàng, dễ tìm.

Em xin nói trước hai điểm yếu. Em làm khá chậm vì thích kiểm tra lại. Em còn rất dễ bị sách cuốn đi: có lần dọn tủ ở nhà, em ngồi đọc lại một cuốn truyện đến hết buổi chiều, tủ vẫn bừa như cũ. Em đã nghĩ cách: khi làm việc ở thư viện, gặp cuốn nào muốn đọc em sẽ ghi tên ra một mảnh giấy để mượn sau, không mở ra ngay.

Em có thể đến thư viện vào giờ ra chơi dài và chiều thứ Tư, khi lớp em không có tiết. Em làm được các việc như xếp sách trả về đúng kệ, dán nhãn, ghi sổ mượn và nhắc các bạn trả sách đúng hạn. Nếu cô cần, em cũng có thể viết vài dòng giới thiệu sách mới cho bảng tin.

Em mong được cô cho thử một tuần. Sau một tuần, cô sẽ biết em có làm được việc hay không, còn cái kệ ở góc phòng thì chắc chắn sẽ thôi bị xếp ngược.

Em cảm ơn cô.
Tuyết, lớp 10A2

Không phẩy hai lăm. Tôi trượt lớp chuyên Toán vì thiếu đúng chừng ấy điểm. Bốn tháng trước, con số ấy với tôi là cả một bức tường. Hôm nay tôi nhắc lại nó ở đầu bài luận ứng cử lớp phó học tập lớp 10A4, vì chính lần trượt đó cho tôi hiểu một điều về mình mà nếu đỗ có lẽ tôi chưa hiểu: trước kia tôi học để hơn người khác, còn bây giờ tôi muốn học để hiểu, và hiểu cùng người khác.

Suốt năm lớp chín, tôi học Toán như chạy đua. Tôi giải đề nâng cao đến khuya, đếm xem mình làm được nhiều hơn bạn ngồi bên bao nhiêu bài. Khi một bạn trong nhóm hỏi lại một bước biến đổi, tôi thấy phiền, có lần còn bảo bạn ấy tự xem lời giải. Tôi tự hào về sự nhanh nhẹn ấy. Hôm có kết quả, tôi lục lại bài thi trong đầu và nhận ra mình mất điểm ở một câu hình không khó, vì làm vội để kịp sang câu cuối, câu mà tôi coi là chỗ để thể hiện mình. Tôi đã thua chính thói quen chạy đua của mình.

Mấy tuần đầu ở lớp 10A4, tôi vẫn mang cảm giác bị xếp nhầm chỗ. Rồi trước bài kiểm tra Toán đầu tiên, bạn ngồi cạnh nhờ tôi giảng lại phần hàm số bậc hai. Tôi giảng ba lần thì bạn hiểu, và đến lần thứ ba chính tôi mới hiểu vì sao đồ thị có hình như thế chứ không chỉ thuộc công thức. Đó là lần đầu tôi thấy giảng cho người khác là cách học chắc nhất. Từ đó, chiều thứ Bảy nào tôi cũng ngồi lại thư viện với ba bạn trong lớp, mỗi người mang theo một bài mình chưa làm được. Bài kiểm tra giữa kì vừa rồi, cả bốn chúng tôi đều trên tám điểm. Tôi không dám nhận đó là công của mình, nhưng tôi biết buổi chiều thứ Bảy ấy có ích.

Tôi ứng cử vì muốn mở buổi chiều ấy ra cho cả lớp. Kế hoạch của tôi gồm ba việc. Thứ nhất, lập nhóm học theo môn, mỗi nhóm có một bạn vững môn đó và các bạn cần hỗ trợ, cứ sau một tháng lại đổi nhóm để không ai chỉ giảng hay chỉ nghe. Thứ hai, làm một bảng ghi những câu hỏi cả lớp còn vướng sau mỗi tuần, gửi thầy cô bộ môn trước tiết chữa bài. Thứ ba, trước mỗi kì kiểm tra, tổng hợp đề cương chung để ai cũng có, kể cả các bạn hay phải nghỉ vì ốm.

Tôi chưa hoàn toàn hợp với vị trí này. Tôi còn tính cầu toàn, muốn việc gì cũng làm theo cách của mình, và đôi khi vẫn sốt ruột khi người khác chậm. Tôi đang tập bằng cách để các bạn trong nhóm thứ Bảy tự chọn bài, tự chia việc, còn tôi chỉ giữ giờ. Nếu được bầu, tôi xin các bạn cứ nhắc thẳng mỗi khi thấy tôi lại bắt đầu chạy đua một mình.

Không phẩy hai lăm điểm đã đưa tôi đến lớp này. Tôi không còn coi nó là bức tường. Nếu phải gọi tên, tôi gọi nó là một lời nhắc: có những thứ chỉ học được khi chịu đi chậm cùng người khác.

Quyền, lớp 10A4

Trong danh sách đội bóng chuyền nữ khối 10 dán ở nhà thể chất, cột chiều cao xếp từ trên xuống, và tên tôi nằm ở dòng cuối: một mét năm mươi hai. Bạn đứng ngay trên tôi cao hơn tôi gần một gang tay. Ban biên tập bản tin của đội nhờ mỗi thành viên mới viết một bài giới thiệu về mình. Tôi chọn viết về con số ở dòng cuối ấy, vì nó đã dạy tôi điều tôi tin nhất về bản thân: biết mình thiếu gì là cách nhanh nhất để tìm ra chỗ đứng của mình.

Hồi lớp tám, tôi mê đập bóng. Tối nào tôi cũng tập bật nhảy, xem lại các trận của đội tuyển quốc gia và tưởng tượng mình là người đứng ở lưới. Rồi năm lớp chín, trong buổi tập đầu tiên với đội trường, tôi nhảy hết sức mà tay chỉ vừa chạm mép lưới. Bóng của tôi bị chắn ba lần liền. Tôi về nhà đóng cửa phòng, giận cả cái thước đo chiều cao dán sau cánh tủ. Tôi còn ganh tị với các bạn cao, nghĩ rằng các bạn ấy được trời cho sẵn một nửa.

Thầy huấn luyện viên không an ủi tôi. Thầy cho tôi xem một đoạn trận đấu, ở đó có một cầu thủ mặc áo khác màu với cả đội, không bao giờ lên lưới, chỉ lăn xả ở hàng sau. Đó là libero, vị trí chuyên phòng thủ. Theo luật, libero không được chắn bóng, không được tấn công khi bóng ở hoàn toàn cao hơn mép lưới, nhưng được vào thay bất kì cầu thủ hàng sau nào mà không tính vào số lần thay người. Vị trí này không cần cao. Nó cần phản xạ nhanh, đọc được hướng bóng và không sợ ngã. Trong tiếng Ý, chữ libero nghĩa là tự do; lần đầu đọc được điều đó tôi bật cười, hóa ra tôi được tự do khỏi cái lưới mà mình với không tới.

Tôi tập đỡ bước một suốt mùa hè. Đầu gối tím từng mảng, mẹ phải mua cho tôi đôi băng gối thứ hai. Thấp lại có một cái lợi trước đây tôi không để ý: trọng tâm thấp giúp tôi đổ người xuống nhanh hơn. Ở giải giao hữu đầu năm học, đội tôi thua một set, nhưng chị đội trưởng nói mấy quả cứu bóng cuối set hai là lí do cả đội còn đứng được đến set ba.

Tôi vẫn còn những điều phải học. Tôi ngại va chạm, thấy bóng rơi vào giữa tôi và đồng đội là tôi chần chừ, chờ người kia gọi trước. Ở vị trí của tôi, chần chừ một nhịp là mất điểm. Tôi đang tập hô thật to mỗi khi lao vào bóng, nghe thì buồn cười nhưng có tác dụng.

Tôi không còn giận cái thước đo sau cánh tủ. Mỗi lần mặc chiếc áo khác màu của libero, tôi nhớ chính nó đã giúp tôi tìm ra chỗ đứng: không phải chỗ tôi muốn nhất lúc đầu, mà là chỗ tôi làm được nhiều việc nhất.

Diên, số áo 7

Tuần đầu tiên đi học ở Hà Nội, tôi đứng trước quầy căng tin, nhìn bảng giá rồi buột miệng than mắc quá. Bạn đi cùng quay sang hỏi tôi mắc vào đâu, có cần gỡ giúp không. Cả nhóm cười, tôi cười theo, nhưng tối đó về nhà tôi ngồi im rất lâu. Tôi viết bài này cho cuộc thi viết về người học sinh mới của Đoàn trường, để nói về điều tôi tin sau một năm sống xa quê: thích nghi không có nghĩa là bỏ đi giọng nói của mình, mà là học cách để mình được hiểu.

Tôi lớn lên bên một con kênh ở miền Tây, nơi người ta nói mắc thay cho đắt, gọi bát là chén và trả lời câu nào cũng bắt đầu bằng một tiếng dạ. Năm tôi học lớp chín, ba được điều ra làm việc ở Hà Nội, cả nhà theo ra. Tháng đầu tiên, tôi nói ít đến mức cô chủ nhiệm mời mẹ lên hỏi ở nhà có chuyện gì không. Chẳng có chuyện gì cả. Tôi chỉ sợ hễ mở miệng là thành chỗ khác thường của cả lớp. Có hôm một bạn nhại giọng tôi, kéo dài chữ hông, tôi giận đến mức hai tuần không nói chuyện với bạn ấy. Giờ nhìn lại, tôi biết bạn không có ác ý; người dễ tự ái là tôi.

Điều làm tôi đổi cách nghĩ là một tiết Ngữ văn, khi thầy cho cả lớp đọc thơ thành tiếng. Tôi đọc bằng giọng của mình, và thầy dừng lại hỏi cả lớp có nghe ra những chỗ ngắt nhịp khác lạ không. Thầy bảo mỗi vùng có một nhạc điệu, tiếng Việt giàu là nhờ có nhiều nhạc điệu như thế. Lần đầu tiên giọng nói của tôi được nhìn như một thứ đáng giữ chứ không phải một lỗi cần sửa.

Từ đó tôi tự đặt cho mình một cách thích nghi. Tôi giữ giọng, vì đó là tôi. Nhưng tôi học cách chọn từ cho người nghe hiểu: thấy bạn ngơ ngác thì tôi nói đắt thay cho mắc, khi thuyết trình thì nói chậm lại, khi có người nghe không ra thì tôi diễn đạt cách khác chứ không cụt hứng bỏ dở. Đổi một từ không làm tôi mất gì; im lặng mới làm tôi mất bạn. Ngược lại, tôi cũng dạy lại các bạn. Bây giờ cả lớp biết hổng chịu đâu nghĩa là gì, biết dĩa cơm tấm phải gọi đúng là dĩa mới ngon, và trong buổi văn nghệ mừng ngày Nhà giáo, lớp tôi chọn một bài hát miền Tây để tôi hát chính.

Tôi chưa thích nghi xong. Tôi vẫn nhớ tiếng ghe máy chạy ngang nhà mỗi sáng, vẫn có những ngày thấy mình lạc giọng giữa một thành phố nói nhanh. Tôi cũng còn tật nhạy cảm, nghe ai nhại giọng là mặt nóng lên trước khi kịp nghĩ. Nhưng tôi đã thôi coi mình là người lạ cần sửa cho giống mọi người. Tối Chủ nhật nào tôi cũng gọi video cho ngoại, kể chuyện lớp bằng giọng quê, và ngoại bảo nghe tôi nói là biết tôi chưa đổi. Tôi muốn giữ đúng điều đó: ra Hà Nội để học thêm thật nhiều, nhưng vẫn để ngoại nhận ra mình qua điện thoại.

Uyển, lớp 10A8

Mười một giờ bốn mươi là lúc quán cơm của dì tôi kín bàn. Đến ngày thứ ba của hai tuần hè làm phụ bếp ở đó, tôi thuộc lòng con số này vì đã đánh rơi nguyên một khay trứng đúng vào giờ ấy. Cô chủ nhiệm giao đề viết về một điều mới hiểu ra về bản thân sau kì nghỉ, và điều tôi hiểu ra không dễ chịu lắm: tôi không chịu áp lực giỏi như tôi vẫn nghĩ, nhưng tôi làm được việc nếu có quy trình.

Trước hè, tôi tin mình là người bình tĩnh. Ở lớp tôi ít khi cáu, làm bài kiểm tra cũng không run. Nhưng bếp quán cơm giờ trưa thì khác: chảo nóng, khách gọi món dồn dập, dì gọi Vượng ơi ba lần trong một phút. Tôi rối, làm lẫn món, rồi quay ra cáu với chính dì khi dì nhắc. Tối hôm đánh rơi khay trứng, tôi định xin nghỉ.

Dì không mắng. Dì đưa tôi một tờ giấy, bảo tôi tự viết ra những việc mình làm từ mười một giờ đến một giờ chiều, theo đúng thứ tự. Viết xong tôi mới thấy mình đang làm theo kiểu ai gọi thì chạy theo việc ấy. Hôm sau, tôi chuẩn bị sẵn hành, rau, nước chấm từ mười giờ rưỡi, xếp bát đĩa thành dãy, và chỉ nhận việc từ một mình dì thay vì nghe cả gian khách. Cuối tuần thứ hai, giờ trưa vẫn đông như thế, nhưng tôi không làm rơi thêm thứ gì.

Có một buổi trưa tôi vẫn nhớ. Một bác khách gọi canh chua dặn đừng cho dọc mùng, tôi nghe nhầm, bưng ra bát có đủ. Bác phàn nàn, tôi đứng cãi rằng bác không nói rõ. Dì kéo tôi vào bếp, tự bưng bát khác ra xin lỗi khách, rồi quay vào bảo trong bếp ai cũng có lúc nhầm, chỉ cãi khách là không được. Lần ấy tôi xấu hổ hơn cả lúc làm rơi khay trứng.

Hai tuần ấy cho tôi biết hai điều. Thứ nhất, sự bình tĩnh của tôi trước đây có khi chỉ vì chưa bị đặt vào chỗ đủ nóng. Tôi nóng nảy hơn mình tưởng, và lúc rối thì hay đổ lỗi cho người đứng cạnh. Thứ hai, tôi không cần sinh ra đã điềm tĩnh; tôi chỉ cần biết sắp xếp việc trước khi việc dồn tới. Bây giờ, trước mỗi kì kiểm tra, tôi lại viết ra một tờ giấy giống tờ dì đưa.

Hôm tôi về, dì gấp tờ giấy có nét chữ dính dầu mỡ của tôi cất vào ngăn kéo đựng tiền, bảo để dành cho đứa phụ bếp sau.

Dưới gối tôi có một cuốn sổ vẽ bìa đen, dày hơn mọi cuốn vở trên bàn học. Bố mẹ biết cuốn sổ ấy từ lâu, nhưng coi nó là thú vui để thư giãn, giống chuyện bố chơi cờ tướng mỗi tối. Tôi viết bài luận này trong tiết Viết, với đề tài một lựa chọn của bản thân, và đã xin phép cô cho bố mẹ đọc trước khi nộp. Luận điểm của tôi là: tôi chọn theo con đường vẽ truyện tranh, và tôi tin một lựa chọn chỉ đáng được tôn trọng khi người chọn chịu trách nhiệm về nó bằng kế hoạch, chứ không phải bằng sự hăng hái.

Trước hết tôi muốn nói rõ vì sao bố mẹ muốn tôi học y, vì tôi không nghĩ bố mẹ sai. Bố tôi làm kĩ thuật viên xét nghiệm ở bệnh viện tỉnh hơn hai mươi năm, mẹ tôi là điều dưỡng khoa nhi. Từ nhỏ tôi đã quen với những bữa cơm bàn chuyện ca trực, chuyện những người bệnh nặng được cứu. Bố mẹ thấy nghề y ổn định, được xã hội cần, và thấy tôi học Sinh khá. Bố từng nói với tôi rằng vẽ thì lúc nào cũng vẽ được, còn cơ hội vào trường y chỉ có trong vài năm. Đó là lời của người thương con và đã thấy nhiều cảnh đời. Tôi không coi đó là áp đặt.

Nhưng tôi có những bằng chứng về chính mình mà tôi nghĩ bố mẹ chưa nhìn thấy hết. Từ năm lớp bảy, tôi vẽ trung bình mỗi tuần hai trang truyện; ba năm, tính ra khoảng ba trăm trang. Tôi cũng tự học cả những phần không vui: chia khung, phối cảnh, tỉ lệ cơ thể người qua sách mượn ở thư viện tỉnh, có bàn tay tôi vẽ đi vẽ lại đến bốn mươi lần mới thấy tạm được. Tôi có một truyện dài mười bốn chương đăng trên một diễn đàn truyện tranh của người đọc trẻ, vài trăm người theo dõi đều và để lại bình luận sau mỗi chương. Có lần một bạn đọc nhắn rằng chương truyện về cậu bé đi tìm con chó lạc đã khiến bạn ấy gọi điện cho ông nội, người bạn ấy lâu không gặp. Đọc tin nhắn ấy, tôi hiểu thứ tôi muốn làm không chỉ là vẽ đẹp, mà là kể chuyện để người khác thấy mình ở trong đó.

Tôi cũng phải thật thà với bố mẹ và với chính mình về những điều chưa ổn. Tôi từng bỏ dở ba truyện giữa chừng, vì chán, vì có ý tưởng mới hấp dẫn hơn. Có giai đoạn tôi vẽ đến hai giờ sáng rồi ngủ gật trong giờ Hóa, điểm Hóa học kì một năm lớp chín tụt hẳn. Bố mẹ lo vì những chuyện như thế là đúng. Một người muốn sống bằng nghề sáng tạo mà chưa giữ được kỉ luật với chính trang vẽ của mình thì lấy gì bảo đảm cho tương lai? Niềm đam mê của tôi có thật, nhưng sự bền bỉ thì tôi mới chứng minh được một nửa.

Vì vậy tôi không xin bố mẹ đồng ý ngay. Tôi xin một năm để chứng minh, với những mốc cụ thể. Trong năm lớp mười, tôi vẫn học đều các môn, giữ Sinh và Hóa ở mức khá, để nếu cuối năm tôi đổi ý thì cánh cửa trường y vẫn chưa đóng. Tôi sẽ vẽ cho xong truyện đang dở, không mở truyện mới trước khi hoàn thành. Tôi chỉ vẽ trong khung giờ cố định, từ tám đến mười giờ tối, sau khi làm xong bài. Tôi sẽ tìm hiểu kĩ các ngành gần với việc vẽ truyện như thiết kế đồ họa, hoạt hình, minh họa sách: học ở đâu, xét tuyển thế nào, ra trường làm gì, thu nhập ra sao, rồi làm thành một bản tổng hợp để cả nhà cùng đọc. Tôi cũng sẽ gửi một truyện ngắn tới một cuộc thi truyện tranh dành cho học sinh, không phải để giành giải mà để được người làm nghề nhận xét thẳng. Cuối năm, nếu không làm được những điều trên, tôi sẽ nghe theo bố mẹ.

Tôi nghĩ lựa chọn này cũng không đối lập hẳn với mong muốn của bố mẹ. Bố mẹ muốn tôi làm một nghề có ích cho người khác. Tôi cũng muốn thế, chỉ là đi bằng một con đường khác: những trang truyện có thể giúp một đứa trẻ thích đọc sách hơn, giúp một người bớt thấy cô đơn. Mẹ từng kể khoa nhi chỗ mẹ làm thiếu những tờ tranh giải thích cho bệnh nhi vì sao phải tiêm, vì sao phải nhịn ăn trước khi mổ. Biết đâu một ngày nào đó hai con đường của nhà mình lại gặp nhau ở những tờ tranh như vậy.

Bài luận này không thay được một năm làm thật. Nhưng tôi muốn bố mẹ đọc nó như lời đề nghị của một người đã lớn hơn cuốn sổ vẽ giấu dưới gối: con không xin được thoải mái, con xin được thử, và chịu trách nhiệm đến cùng với phép thử ấy. Tối nay tôi sẽ để bài này trên bàn ăn, cạnh cuốn sổ bìa đen, mở sẵn ở trang truyện mới nhất.

Chiêu, lớp 10A9