Thần Trụ Trời là truyện thần thoại Việt Nam mở đầu Bài 1 “Tạo lập thế giới” sách Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo và cũng có trong Bài 1 “Thần thoại và sử thi” sách Ngữ văn 10 Cánh diều. Bài viết giúp em tìm hiểu tác phẩm một cách hệ thống: nội dung văn bản, tác giả dân gian và người sưu tầm, xuất xứ, thể loại, bố cục, nhân vật, giá trị nội dung – nghệ thuật, sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt.
Nội dung văn bản Thần Trụ Trời
Văn bản trong SGK được trích theo lời kể của nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi. Vì đây là bản kể có tác giả xác định, phần dưới đây tóm lược nội dung bằng lời văn riêng; em nên đọc toàn văn trong sách giáo khoa.
Thuở xa xưa, khi chưa có thế gian, chưa có muôn vật và loài người, trời đất chỉ là một vùng hỗn độn, tối tăm và lạnh lẽo. Bỗng một vị thần khổng lồ xuất hiện, chân cao đến mức mỗi bước có thể đi từ đỉnh núi này sang đỉnh núi khác.
Một ngày kia, thần đứng dậy, dùng đầu đội trời lên, rồi một mình đào đất, đập đá, đắp thành một chiếc cột vừa to vừa cao để chống trời. Cột cao lên bao nhiêu, bầu trời được nâng lên bấy nhiêu. Nhờ vậy trời và đất tách làm đôi. Theo cách hình dung của người xưa, “đất phẳng như cái mâm vuông, trời trùm lên như cái bát úp”, chỗ trời đất gặp nhau gọi là chân trời.
Khi trời đã cao và khô cứng, thần phá cột, ném đất đá đi khắp nơi. Đá văng đến đâu thành núi, thành đảo; đất tung ra thành gò, đống, đồi cao, vì thế mặt đất ngày nay chỗ lồi chỗ lõm. Chỗ thần đào đất lấy đá đắp cột trở thành biển rộng.
Cột chống trời nay không còn, nhưng dân gian vẫn truyền rằng dấu tích của nó ở núi Thạch Môn, vùng Hải Dương. Vị thần ấy về sau được gọi là Trời hay Ngọc Hoàng. Sau thần Trụ Trời, nhiều vị thần khác tiếp tục công việc tạo dựng thế gian như thần Sao, thần Sông, thần Biển… nên dân gian còn truyền câu hát:
Ông đếm cát
Ông tát bể
Ông kể sao
Ông đào sông…
Tác giả dân gian và người sưu tầm Thần Trụ Trời
Thần Trụ Trời không có tác giả cụ thể. Truyện do nhân dân lao động thời cổ sáng tạo và lưu truyền bằng hình thức truyền miệng qua nhiều thế hệ, vì vậy mang đặc điểm tập thể và có nhiều dị bản.
Bản kể được đưa vào SGK là của Nguyễn Đổng Chi (1915–1984), nhà nghiên cứu văn học dân gian, sử học nổi tiếng, tác giả bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam. Trong công trình Lược khảo về thần thoại Việt Nam, ông sưu tầm, hệ thống hóa và kể lại các truyện thần thoại của người Việt, trong đó có nhóm truyện về các vị thần sáng tạo thế giới.
Khi làm bài, em cần phân biệt: tác giả của truyện là tác giả dân gian, còn Nguyễn Đổng Chi là người sưu tầm, ghi chép và kể lại.
Thông tin tác phẩm Thần Trụ Trời
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi tìm hiểu tác phẩm.
Xuất xứ: Thần Trụ Trời được trích từ đâu?
Văn bản được trích từ Lược khảo về thần thoại Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi (Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn quốc gia, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 2003, tr.67–68). Đây là một trong những truyện thần thoại được lưu truyền sớm nhất trong dân gian Việt Nam.
Hoàn cảnh ra đời
Thần thoại ra đời từ thời kì công xã nguyên thủy, khi con người chưa có hiểu biết khoa học về tự nhiên. Trước những câu hỏi về nguồn gốc trời đất, núi sông, biển cả, người xưa dùng trí tưởng tượng để hình dung ra các vị thần có sức mạnh phi thường đã tạo lập thế giới. Thần Trụ Trời là kết quả của nhu cầu nhận thức và lí giải thế giới ấy.
Thể loại, phương thức biểu đạt và ngôi kể
- Thể loại: thần thoại, cụ thể là thần thoại suy nguyên (giải thích nguồn gốc vũ trụ, muôn vật).
- Phương thức biểu đạt: tự sự kết hợp miêu tả.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba.
- Không gian, thời gian: không gian vũ trụ nguyên sơ, rộng lớn; thời gian cổ sơ, không xác định (“thuở ấy”, khi chưa có thế gian).
- Nhân vật chính: thần Trụ Trời – vị thần khổng lồ, có sức mạnh phi thường, một mình tạo lập trời đất.
Bố cục: Thần Trụ Trời có mấy phần?
Truyện có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (đoạn mở đầu): bối cảnh trời đất hỗn độn và sự xuất hiện của vị thần khổng lồ.
- Phần 2 (đoạn tiếp theo): thần đội trời, đắp cột chống trời, phân chia trời đất rồi phá cột tạo nên núi, đồi, đảo, biển.
- Phần 3 (phần còn lại): dấu tích cột chống trời ở núi Thạch Môn, các vị thần khác tiếp tục tạo dựng thế gian và câu hát dân gian ghi công các vị thần.
Giá trị nội dung
- Giải thích nguồn gốc trời đất, sự hình thành núi đồi, biển cả và đặc điểm mặt đất lồi lõm theo cách hiểu của người Việt cổ.
- Thể hiện khát vọng chinh phục, lí giải thế giới tự nhiên và trí tưởng tượng phong phú của người xưa.
- Ca ngợi sức mạnh, sự cần mẫn, tinh thần lao động sáng tạo – phẩm chất mà con người gửi gắm vào hình tượng vị thần.
Giá trị nghệ thuật
- Hình tượng nhân vật thần có kích thước, sức mạnh phi thường, được xây dựng bằng trí tưởng tượng kì ảo, hoang đường.
- Cốt truyện đơn giản, xoay quanh công việc tạo lập thế giới của thần; lối kể ngắn gọn, mộc mạc.
- Cách so sánh gần gũi với đời sống (mâm vuông, bát úp) giúp hình dung vũ trụ cụ thể, dễ nhớ.
- Kết hợp truyện kể với dấu tích địa danh (núi Thạch Môn) và câu hát dân gian, tăng tính xác thực.
Ý nghĩa nhan đề Thần Trụ Trời
Nhan đề gọi tên vị thần theo chính công việc lớn nhất của thần: “trụ trời” – dựng cột chống trời. Cách đặt tên này quen thuộc trong thần thoại (thần gắn với chức năng), đồng thời nhấn mạnh công lao khai thiên lập địa của vị thần đầu tiên trong hệ thống thần thoại người Việt.
Thần Trụ Trời giống và khác thần thoại các nước ở điểm nào?
Nhiều dân tộc có thần thoại về việc tách trời khỏi đất, tiêu biểu như truyện Bàn Cổ khai thiên lập địa của Trung Hoa. Điểm chung là hình tượng vị thần khổng lồ đứng giữa trời đất. Nét riêng của Thần Trụ Trời là thần làm việc bằng đôi tay như một người lao động: đào đất, đập đá, đắp cột; hình dung “trời tròn, đất vuông” gần với quan niệm quen thuộc của người Việt (như trong truyền thuyết bánh chưng, bánh giầy).
Sơ đồ tư duy Thần Trụ Trời
Sơ đồ dưới đây tóm lược các ý chính để em ôn tập nhanh.
Tóm tắt Thần Trụ Trời
Hai mẫu tóm tắt dưới đây theo đúng trình tự sự việc của văn bản.
Mẫu 1 – Tóm tắt Thần Trụ Trời ngắn nhất
Thuở trời đất còn hỗn độn, một vị thần khổng lồ xuất hiện, đội trời lên và đắp cột chống trời, nhờ đó trời đất tách đôi. Khi trời đã cao, thần phá cột, ném đất đá khắp nơi tạo thành núi, đồi, đảo; chỗ đào đất thành biển. Dấu tích cột nay được cho là ở núi Thạch Môn, và công việc tạo dựng thế gian được các vị thần khác tiếp nối.
Mẫu 2 – Tóm tắt Thần Trụ Trời đầy đủ
Ngày xưa, khi chưa có muôn vật và loài người, trời đất chỉ là một vùng tối tăm, lạnh lẽo. Một vị thần khổng lồ bỗng xuất hiện, bước một bước từ núi này sang núi khác. Thần đứng dậy lấy đầu đội trời, rồi tự mình đào đất, đập đá đắp một cột trụ thật to, thật cao; cột lên đến đâu trời được nâng lên đến đó. Từ đấy trời đất phân đôi: đất phẳng như mâm vuông, trời úp lên như chiếc bát, chỗ giáp nhau là chân trời. Khi trời đã khô cứng, thần phá cột, tung đất đá khắp nơi: đá thành núi, thành đảo, đất thành gò đống, đồi cao, còn chỗ đào đất đắp cột hóa thành biển cả. Cột trụ không còn, người đời sau cho rằng dấu vết của nó ở núi Thạch Môn vùng Hải Dương. Vị thần ấy được gọi là Trời hay Ngọc Hoàng. Nối tiếp thần Trụ Trời, nhiều vị thần khác tiếp tục tạo dựng thế gian, được dân gian nhắc đến trong câu hát “Ông đếm cát, ông tát bể…”.
Lời kết
Thần Trụ Trời tuy ngắn nhưng là “bản đồ vũ trụ” đầu tiên trong trí tưởng tượng của người Việt cổ. Khi học, em cần nắm chắc đặc trưng thể loại thần thoại (không gian, thời gian, nhân vật thần, yếu tố kì ảo, chức năng giải thích tự nhiên) để vận dụng khi đọc các văn bản cùng bài.
Trước kì kiểm tra, em nên làm lại các câu hỏi trong bài ôn tập học kì I Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo.
Xem thêm: