Tóm tắt Bảo kính cảnh giới (bài 43), bài thơ quen thuộc với tên gọi Cảnh ngày hè, giúp em nắm nhanh nội dung một bài thơ Nôm tiêu biểu của Nguyễn Trãi trong Quốc âm thi tập. Bài thơ được học ở cả ba bộ sách lớp 10: Ngữ văn 10 Kết nối tri thức (tập hai, Bài 6), Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo (tập hai, Bài 7) và Ngữ văn 10 Cánh diều (tập hai, Bài 5, với nhan đề Gương báu khuyên răn). Vì là thơ trữ tình, “tóm tắt” ở đây là tóm lược bức tranh ngày hè và tấm lòng nhà thơ theo bố cục bài.
Văn bản bài thơ (theo Nguyễn Trãi toàn tập, bản in trong sách Kết nối tri thức):
Rồi hóng mát thuở ngày trường,
Hoè lục đùn đùn tán rợp trương.
Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ,
Hồng liên trì đã tịn mùi hương.
Lao xao chợ cá làng ngư phủ,
Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương.
Lẽ có Ngu cầm đàn một tiếng,
Dân giàu đủ khắp đòi phương.
Một số sách khác chép “tán rợp giương”, “đã tiễn mùi hương” và “Dẽ có Ngu cầm”. Nghĩa một số từ: rồi là rỗi rãi; thức là màu vẻ; tịn là hết; dắng dỏi là inh ỏi; cầm ve là tiếng ve kêu như tiếng đàn; lầu tịch dương là lầu lúc mặt trời sắp lặn; Ngu cầm là cây đàn của vua Ngu Thuấn, người gảy khúc Nam phong cầu cho dân giàu đủ; đòi phương là mọi nơi.
Sơ đồ tư duy tóm tắt Bảo kính cảnh giới
Sơ đồ gom lại hoàn cảnh, thể thơ, bố cục và nội dung chính của bài thơ để em dễ ôn tập.
Tóm tắt Bảo kính cảnh giới ngắn nhất – mẫu 1
Trong một ngày hè rảnh rỗi, Nguyễn Trãi hóng mát và ngắm cảnh: hòe xanh rợp bóng, lựu đỏ bên hiên, sen hồng ngát hương, chợ cá làng chài lao xao, tiếng ve inh ỏi lúc chiều tà. Trước cảnh sống yên vui ấy, ông ước có cây đàn của vua Thuấn để gảy khúc ca cầu cho dân khắp nơi đều giàu đủ.
Tóm tắt nội dung bài thơ Cảnh ngày hè trong một đoạn – mẫu 2
Bài thơ mở ra bằng hình ảnh Nguyễn Trãi trong một ngày dài rỗi rãi, thong thả hóng mát. Trước mắt ông là bức tranh mùa hè tràn đầy sức sống: tán hòe xanh thẫm cứ đùn đùn tỏa rộng, cây lựu trước hiên phun ra những chùm hoa đỏ, sen hồng dưới ao đã ngát hương đến độ sắp tàn. Xa hơn là âm thanh của cuộc sống con người: tiếng lao xao từ chợ cá làng chài, tiếng ve dắng dỏi như tiếng đàn vọng tới lầu chiều. Cảnh vật và cuộc sống thanh bình gợi trong lòng nhà thơ một ước nguyện lớn: giá có cây đàn của vua Ngu Thuấn để gảy khúc Nam phong, cầu cho nhân dân mọi miền đều được no đủ. Bài thơ vì thế vừa là bức tranh ngày hè, vừa là tấm lòng luôn hướng về dân của Nguyễn Trãi.
Tóm tắt Bảo kính cảnh giới theo bố cục 2 phần – mẫu 3
- Sáu câu đầu – bức tranh ngày hè: câu 1 giới thiệu nhà thơ trong lúc rỗi rãi hóng mát; câu 2–4 tả cảnh vật với màu xanh của hòe, màu đỏ của lựu, hương sen hồng; câu 5–6 tả âm thanh cuộc sống: chợ cá lao xao, tiếng ve dắng dỏi lúc chiều tà.
- Hai câu cuối – tấm lòng của nhà thơ: ước có cây đàn vua Thuấn để gảy khúc ca cho dân giàu đủ khắp mọi nơi – khát vọng về một cuộc sống thái bình, hạnh phúc cho nhân dân.
Tóm tắt bài thơ theo bố cục đề – thực – luận – kết – mẫu 4
- Đề (câu 1–2): ngày dài rỗi rãi, nhà thơ hóng mát; tán hòe xanh lục đùn đùn, rợp bóng.
- Thực (câu 3–4): hoa lựu bên hiên còn phun sắc đỏ; sen hồng dưới ao đã ngát hương đến độ tàn.
- Luận (câu 5–6): chợ cá ở làng chài lao xao; tiếng ve râm ran như đàn trên lầu lúc chiều tà.
- Kết (câu 7–8): mong có đàn vua Thuấn gảy một khúc để dân giàu đủ khắp nơi.
Lưu ý: đây là bài thơ Nôm Đường luật có xen câu sáu chữ (câu 1 và câu 8), nên nhiều sách chia theo hai phần như mẫu 3; cách chia bốn phần dùng khi đề yêu cầu phân tích theo kết cấu thơ Đường.
Tóm tắt bức tranh ngày hè qua màu sắc, âm thanh – mẫu 5
| Phương diện | Chi tiết trong bài | Ấn tượng gợi ra |
|---|---|---|
| Màu sắc | Xanh lục của hòe, đỏ của hoa lựu, hồng của sen | Rực rỡ, tươi thắm, đúng sắc hè |
| Hương | Hương sen hồng ngát đến độ sắp tàn | Mùa hè đã ở độ chín |
| Âm thanh | Chợ cá lao xao, tiếng ve dắng dỏi | Cuộc sống náo nhiệt, thanh bình |
| Thời gian | Ngày dài, chiều tà | Cảnh được ngắm trọn một ngày thong thả |
| Tâm trạng | Rỗi rãi hóng mát, ước có đàn Ngu Thuấn | Yêu thiên nhiên, yêu đời, thương dân |
Tóm tắt chi tiết Bảo kính cảnh giới kèm hoàn cảnh – mẫu 6
Bảo kính cảnh giới nghĩa là gương báu răn mình, tên chung của 61 bài thơ trong phần vô đề của Quốc âm thi tập; bài được học là bài số 43. Bài thơ thường được cho là viết trong thời gian Nguyễn Trãi lui về ở ẩn tại Côn Sơn (khoảng 1438 – 1439), khi ông đứng ngoài triều chính nhưng lòng vẫn canh cánh việc nước.
Câu thơ đầu chỉ sáu chữ, cho thấy nhà thơ đang ở trong một ngày dài rỗi rãi, thong thả hóng mát. Nhưng cái nhàn ấy không làm ông thờ ơ với cảnh vật. Ông nhìn thấy tán hòe màu xanh lục cứ đùn đùn tỏa ra, che rợp cả một khoảng; nhìn thấy cây lựu trước hiên vẫn phun ra những chùm hoa đỏ; và cảm nhận hương sen hồng dưới ao đã tỏa ngát đến độ sắp hết. Cảnh vật như đang cựa quậy, trào dâng sức sống từ bên trong.
Không chỉ có thiên nhiên, bức tranh còn có cuộc sống con người. Từ làng chài vọng lại tiếng chợ cá lao xao, rộn rã; từ những tán cây, tiếng ve dắng dỏi như một khúc đàn vang lên nơi lầu gác lúc mặt trời gần lặn. Đó là âm thanh của một làng quê thanh bình, no đủ.
Chính cuộc sống ấy khơi dậy ước nguyện của nhà thơ. Ông mong có được cây đàn của vua Ngu Thuấn – vị vua gắn với thời thái bình trong truyền thuyết – để gảy một khúc ca cầu cho dân chúng khắp nơi đều giàu có, đủ đầy. Câu kết sáu chữ như một lời nguyện ngắn gọn mà tha thiết. Bài thơ khép lại, để lại chân dung một Nguyễn Trãi yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống và trọn đời lấy hạnh phúc của nhân dân làm lẽ sống.
Tóm tắt Cảnh ngày hè bằng lời nhân vật trữ tình – mẫu 7
Hôm nay là một ngày dài, ta rỗi việc nên ra hóng mát. Trước mặt, tán hòe xanh thẫm cứ xòe rộng mãi, rợp cả một khoảng sân. Bên hiên, cây lựu vẫn còn phun ra những chùm hoa đỏ rực; dưới ao, sen hồng đã tỏa hết hương thơm.
Chiều xuống, từ làng chài vẳng lại tiếng chợ cá lao xao, trên cây tiếng ve kêu dắng dỏi như ai gảy đàn nơi lầu gác khi mặt trời sắp lặn. Nghe những âm thanh ấy, ta thấy lòng vui vì cuộc sống của người dân đang yên ổn. Giá mà ta có được cây đàn của vua Thuấn thuở trước, ta sẽ gảy một khúc ca để dân chúng khắp mọi nơi đều được giàu đủ.
Kết luận
Khi tóm tắt Bảo kính cảnh giới (bài 43), em cần nêu đủ hai ý: bức tranh ngày hè rực rỡ, sống động (màu sắc, hương thơm, âm thanh) và ước nguyện dân giàu đủ của Nguyễn Trãi. Nên nhắc tên gọi khác Cảnh ngày hè và nguồn gốc bài thơ trong Quốc âm thi tập để bài làm đầy đủ.
Xem thêm: