Soạn bài Bản sắc là hành trang (Nguyễn Sĩ Dũng) – Ngữ văn 10 Cánh diều

Trả lời:

Em có thể tìm đọc các bài báo, bài phát biểu, nghị quyết về xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, hoặc các bài viết về việc giữ gìn tiếng Việt, áo dài, ẩm thực, lễ hội trong thời kì mở cửa. Khi đọc, hãy ghi lại hai ý chính: bản sắc gồm những yếu tố nào; hội nhập mang lại cơ hội gì và đặt ra nguy cơ gì. Những ghi chép ấy giúp em hiểu văn bản trong SGK sâu hơn và có dẫn chứng khi trả lời câu hỏi.

Từ những hiểu biết và trải nghiệm cá nhân, em hãy suy nghĩ về ý nghĩa của vấn đề mà văn bản nghị luận trên đã nêu lên.

Trả lời:

Vấn đề giữ bản sắc khi hội nhập rất gần với đời sống của học sinh hôm nay. Mỗi ngày chúng ta tiếp xúc với phim ảnh, âm nhạc, thời trang, mạng xã hội của nhiều nước. Nếu chỉ chạy theo cái mới, người trẻ dễ coi nhẹ tiếng mẹ đẻ, phong tục, lối sống của cha ông. Ngược lại, nếu đóng cửa, ta lại tụt hậu. Vì vậy, văn bản giống một lời nhắc: hãy mở lòng học hỏi thế giới, nhưng phải biết mình là ai.

Trả lời:

Tác giả đặt hơn 80 triệu người Việt bên cạnh hơn 6 000 triệu người trên thế giới. Phép so sánh cho thấy dân tộc ta chỉ chiếm một phần rất nhỏ của nhân loại, nên nguy cơ bị lẫn đi, mờ nhạt đi trong quá trình toàn cầu hóa là có thật. Các con số làm vấn đề trở nên cụ thể, cấp thiết, dẫn người đọc tới câu hỏi trung tâm: làm sao để vẫn được nhận ra giữa một thế giới rộng lớn như vậy.

Câu nào nêu cách hiểu khái quát về bản sắc dân tộc? Những câu còn lại trong đoạn văn có tác dụng gì?

Trả lời:

• Câu khái quát: câu mở đầu đoạn, bắt đầu bằng “Bản sắc là tất cả những gì đặc trưng cho dân tộc Việt Nam”. Vế sau của câu nói rõ thêm: bản sắc là mọi điều khiến người Việt khác biệt với các dân tộc khác trên thế giới.
• Các câu còn lại: cụ thể hóa định nghĩa ấy bằng những biểu hiện: tiếng Việt, các thành tựu văn hóa, các giá trị tinh thần. Nhờ có các câu này, khái niệm trừu tượng trở nên dễ hình dung và có sức thuyết phục. Đoạn văn vì thế được tổ chức theo lối diễn dịch.

Trả lời:

Hai hình ảnh là hai biểu tượng đối lập. Chiếc xe Lếch-xớt (Lexus) tượng trưng cho sự hiện đại, cho những chuẩn mực chung mà toàn cầu hóa mang lại. Còn cây ô liu thì gợi tới cái riêng, cho truyền thống, cội rễ của mỗi dân tộc. Qua cặp hình ảnh này, tác giả nói về quan hệ giữa hội nhập và giữ gìn bản sắc: hai yếu tố tưởng như loại trừ nhau, nhưng thực ra có thể nâng đỡ nhau.

Trả lời:

• Có bản sắc, ta cạnh tranh tốt hơn, vì nó tạo nên nét độc đáo, sức hút riêng. Chẳng hạn Hồ Gươm, phố cổ Hà Nội, những gánh hàng hoa là thứ chỉ có ở Việt Nam nên thu hút du khách quốc tế.
• Bản sắc còn làm tăng giá trị cho hàng hóa, dịch vụ trong nước, khiến chúng đặc biệt và hấp dẫn hơn với cả người mua trong nước lẫn nước ngoài.

Như vậy, bản sắc không chỉ cần giữ vì lí do tình cảm mà còn mang lại lợi ích thiết thực.

Trả lời:

Câu kết nhấn mạnh hai vế phải đi cùng nhau: đón nhận những tinh hoa của thế giới và gìn giữ cái riêng của dân tộc. Tác giả nâng việc giữ bản sắc từ một phương châm hành động lên thành bản năng sinh tồn, nghĩa là điều tự nhiên, thiết yếu như việc giữ mạng sống của một cộng đồng. Đó cũng là cách nói khác của tinh thần hòa nhập mà không hòa tan.

Em hiểu như thế nào về nhan đề Bản sắc là hành trang? Nhan đề này cho em biết vấn đề tác giả bàn luận trong văn bản là gì? Vấn đề ấy có ý nghĩa như thế nào trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập?

Trả lời:

• Cách hiểu nhan đề: hành trang là những thứ người ta mang theo khi lên đường. Khi ví bản sắc với hành trang, người viết muốn nói: khi dân tộc bước ra thế giới, thứ cần mang theo và không được đánh rơi chính là những nét riêng làm nên mình. Bản sắc không phải gánh nặng níu chân mà là vốn liếng giúp ta đi xa.
• Vấn đề bàn luận: mối quan hệ giữa hội nhập quốc tế và giữ gìn bản sắc dân tộc.
• Ý nghĩa: toàn cầu hóa tạo ra ngày càng nhiều chuẩn mực chung, khiến cái riêng có nguy cơ bị thu hẹp. Đặt vấn đề như vậy giúp mỗi người, nhất là thế hệ trẻ, ý thức rằng muốn hội nhập thành công thì phải giữ được gốc rễ.

Hãy nêu ý chính được trình bày ở ba phần của bài viết theo gợi ý sau (Phần 1: Làm thế nào để hòa nhập mà không bị hòa tan; Phần 2: …; Phần 3: …).

Trả lời:

Phân tích những biểu hiện của bản sắc dân tộc Việt Nam được tác giả nêu lên trong văn bản. Em có thể bổ sung những biểu hiện nào khác của bản sắc dân tộc?

Trả lời:

• Ngôn ngữ: tiếng Việt do ông cha để lại, là tài sản chung của các cộng đồng dân tộc trên đất nước ta. Đây là biểu hiện đầu tiên vì ngôn ngữ lưu giữ cách nghĩ, cách cảm của cả dân tộc.
• Thành tựu văn hóa vật thể: trống đồng, tượng chùa Tây Phương – những sản phẩm thể hiện tài hoa của người Việt xưa.
• Văn hóa tinh thần, nghệ thuật: dân ca cùng văn học, nghệ thuật, mà đỉnh cao là Truyện Kiều.
• Hệ thống giá trị: tình yêu quê hương, đời sống tâm linh giàu có, thể hiện qua tục thờ cúng ông bà tổ tiên.
• Các nghề, cảnh quan đặc trưng: múa rối nước, dệt thổ cẩm, khu phố cổ và Hồ Gươm của Hà Nội, gánh hàng hoa trên phố.

Bổ sung: tà áo dài; ẩm thực như phở, bánh chưng, nước mắm; các di sản như nhã nhạc cung đình Huế, không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, đờn ca tài tử Nam Bộ; tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái, lòng hiếu học, sự cần cù, lối ứng xử trọng tình nghĩa.

Trả lời:

• Mặt đối lập: toàn cầu hóa đưa vào đời sống vô số chuẩn mực chung về kĩ thuật, công nghệ, thương mại, đầu tư. Khi phần chung tăng lên, phần riêng có thể bị lấn át. Đó là nguy cơ có thật mà tác giả không né tránh.
• Mặt thống nhất: hiện đại và truyền thống không nhất thiết triệt tiêu nhau. Cái hiện đại có thể tạo điều kiện để bảo tồn cái truyền thống (hội nhập giúp múa rối nước, dệt thổ cẩm có thị trường để phát triển). Cái truyền thống lại làm đẹp, làm giàu thêm cho cái hiện đại (nhà hàng, khách sạn sang trọng hấp dẫn khách nước ngoài hơn khi có hồn văn hóa Việt).
• Kết luận: cái chung và cái riêng cần được dung hòa; hội nhập càng sâu thì càng cần giữ cái riêng, và chính cái riêng làm cho sự hội nhập có giá trị.

Tác giả có thái độ như thế nào đối với vấn đề bản sắc và hội nhập toàn cầu hóa? Dẫn ra một số câu văn, đoạn văn trong văn bản thể hiện rõ thái độ ấy.

Trả lời:

Người viết giữ thái độ khách quan, tỉnh táo và lạc quan. Ông không bài xích toàn cầu hóa, cũng không xem nhẹ nguy cơ mất bản sắc; ông tin rằng nếu biết cách thì hai mặt ấy hỗ trợ nhau. Thái độ ấy thể hiện ở các chỗ:

• Thừa nhận nguy cơ: tác giả gọi việc cái chung tăng lên còn cái riêng giảm đi là một nguy cơ có thật.
• Khẳng định khả năng dung hòa: chiếc xe và cây ô liu “không nhất thiết bao giờ cũng phải xung đột và triệt tiêu lẫn nhau”.
• Dẫn chứng thực tế: không hội nhập thì múa rối nước, thổ cẩm khó phát triển; thiếu hồn văn hóa Việt thì khách sạn, nhà hàng cao cấp kém hấp dẫn.
• Đánh giá cao bản sắc khi coi nó là lợi thế lúc cạnh tranh.

Em hiểu như thế nào về câu kết của bài viết: “Giữ gìn bản sắc của dân tộc không chỉ là phương châm hành động, mà còn là bản năng tồn tại của chúng ta.”? Vấn đề đặt ra trong văn bản trên có ý nghĩa gì với cá nhân em?

Trả lời:

• Cách hiểu: phương châm hành động là nguyên tắc ta chủ động đặt ra và làm theo; bản năng tồn tại là thứ gắn liền với sự sống còn, tự nhiên như hơi thở. Câu kết cho thấy giữ bản sắc không phải khẩu hiệu hay lựa chọn tùy thích, mà là điều kiện để dân tộc còn là chính mình. Một dân tộc đánh mất bản sắc thì dù giàu có vẫn coi như đã tan biến.
• Ý nghĩa với em: em hiểu rằng học ngoại ngữ, dùng công nghệ, yêu thích văn hóa nước ngoài không có gì sai, nhưng cần song song giữ gìn tiếng Việt trong sáng, tôn trọng phong tục, tìm hiểu lịch sử, văn hóa quê hương. Những việc nhỏ như viết đúng chính tả, mặc áo dài trong ngày lễ, giới thiệu món ăn Việt với bạn bè quốc tế cũng là cách mang bản sắc theo mình trên hành trình trưởng thành.