Thạch Lam (1910 – 1942) là nhà văn của nhóm Tự Lực văn đoàn, bậc thầy truyện ngắn trữ tình với những trang văn nhẹ, trong và đầy lòng thương người như Hai đứa trẻ, Gió lạnh đầu mùa, Dưới bóng hoàng lan. Ông tên khai sinh là Nguyễn Tường Vinh, em ruột của Nhất Linh và Hoàng Đạo, sống trọn đời văn chỉ chừng sáu năm trước khi mất vì bệnh lao ở tuổi 31. Bài viết của Văn VN tóm tắt tiểu sử, các mốc đời, sự nghiệp, phong cách sáng tác và các bài học Ngữ văn có truyện của ông.
Nhà văn Thạch Lam là ai?
Thạch Lam là cây bút văn xuôi đứng riêng một lối trong Tự Lực văn đoàn: trong khi nhóm thiên về tiểu thuyết luận đề và đời sống tầng lớp khá giả, ông hướng về phố huyện nghèo, xóm chợ, những người lao động lam lũ. Ông được xem là người đưa chất thơ vào truyện ngắn Việt Nam hiện đại, với kiểu truyện gần như không có cốt truyện mà thấm đẫm cảm xúc.
| Tên khai sinh | Nguyễn Tường Vinh, sau đổi thành Nguyễn Tường Lân |
| Bút danh | Thạch Lam; ngoài ra còn ký Việt Sinh, Thiện Sỹ |
| Năm sinh – năm mất | 7/7/1910 – 27/6/1942 |
| Quê quán | Sinh ở Thái Hà Ấp, Hà Nội; dòng họ Nguyễn Tường gốc Quảng Nam; thuở nhỏ sống ở quê ngoại – phố huyện Cẩm Giàng, Hải Dương |
| Thể loại | Truyện ngắn, truyện dài, tùy bút, tiểu luận, truyện thiếu nhi |
| Tác phẩm tiêu biểu | Gió đầu mùa, Nắng trong vườn, Sợi tóc, Ngày mới, Theo dòng, Hà Nội băm sáu phố phường |
| Giải thưởng | Không có giải thưởng nhà nước; là thành viên Tự Lực văn đoàn |
| Trong SGK hiện hành | Gió lạnh đầu mùa (Ngữ văn 6, 8), Dưới bóng hoàng lan (Ngữ văn 10), Hai đứa trẻ (Ngữ văn 12) |
Thạch Lam là con thứ sáu trong một gia đình bảy người con. Cha ông, ông Nguyễn Tường Nhu, làm thông phán và mất sớm khi đang làm việc ở Lào; mẹ ông một mình buôn bán tảo tần nuôi đàn con ăn học. Những năm tuổi nhỏ ở Cẩm Giàng, với ga xép, chợ quê và những ngọn đèn leo lét trong đêm, đã để lại dấu ấn đậm nét trong nhiều truyện ngắn của ông về sau.
Cuộc đời Thạch Lam qua các mốc chính
Cuộc đời Thạch Lam ngắn ngủi và khá lặng lẽ, gắn với tờ báo của gia đình và căn nhà nhỏ bên Hồ Tây. Các mốc dưới đây tổng hợp từ Wikipedia tiếng Việt và bài viết của tạp chí Văn nghệ Đà Nẵng nhân 80 năm ngày mất của ông.
- 1910: sinh ngày 7/7 tại Thái Hà Ấp, Hà Nội, trong một gia đình công chức gốc quan lại.
- Thuở nhỏ: sống chủ yếu ở quê ngoại Cẩm Giàng, học trường tiểu học ở Hải Dương, có thời gian theo anh cả xuống Thái Bình.
- Thời đi học: đổi tên khai sinh thành Nguyễn Tường Lân; theo Wikipedia, ông khai lại tuổi để kịp vào học ban thành chung.
- Trước khi làm báo: học trường Trung học Albert Sarraut, đỗ tú tài phần thứ nhất rồi thôi học, cùng các anh làm báo.
- Từ đầu thập niên 1930: tham gia Tự Lực văn đoàn do anh trai Nhất Linh sáng lập, biên tập các tờ Phong hóa và Ngày nay.
- Khoảng 1935: lập gia đình với bà Nguyễn Thị Sáu, về ở căn nhà nhỏ đầu làng Yên Phụ, ven Hồ Tây.
- 1937: ra mắt tập truyện ngắn đầu tay Gió đầu mùa (Nhà xuất bản Đời nay).
- 1938 – 1941: lần lượt in Nắng trong vườn (1938), truyện dài Ngày mới (1939), hai truyện thiếu nhi Quyển sách, Hạt ngọc (1940) và tập tiểu luận Theo dòng (1941).
- 1942: in tập Sợi tóc; mất ngày 27/6 vì lao phổi tại làng Yên Phụ, để lại vợ và ba con nhỏ.
- 1943: tập tùy bút Hà Nội băm sáu phố phường được in sau khi ông qua đời.
Sống nghèo nhất trong các anh em, căn nhà tranh ở Yên Phụ của Thạch Lam vẫn là chỗ lui tới của nhiều văn nghệ sĩ như Thế Lữ, Nguyễn Tuân, Vũ Hoàng Chương. Những người thân quen kể ông là người ưa yên tĩnh, tế nhị, sẵn lòng giúp đỡ người khó khăn. Chính tính cách ấy hiện rõ trong cái nhìn đầy cảm thông của ông với những phận người nhỏ bé. Đọc thêm bài Quan hệ giữa Thạch Lam và Vũ Bằng thời ấy để biết thêm về con người ông qua hồi ức bạn văn.
Sự nghiệp sáng tác của Thạch Lam
Sự nghiệp văn chương của Thạch Lam chỉ kéo dài khoảng năm, sáu năm (1937 – 1942) nhưng để lại dấu ấn trên nhiều thể loại.
Truyện ngắn. Đây là thể loại làm nên tên tuổi ông, với ba tập: Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1938) và Sợi tóc (1942). Truyện của Thạch Lam chia thành hai mảng chính: mảng viết về người nghèo ở phố huyện, ngoại ô, xóm chợ và mảng đi sâu vào những rung động tinh tế trong tâm hồn con người.
Truyện dài. Ngày mới (1939) là truyện dài duy nhất, đi vào những giằng co tâm lý trong gia đình đôi vợ chồng có học mà túng thiếu.
Tiểu luận và tùy bút. Theo dòng (1941) ghi lại suy nghĩ của ông về nghề viết và nghệ thuật tiểu thuyết; Hà Nội băm sáu phố phường (1943) là những trang tùy bút về phong vị, quà bánh, nếp sống Hà Nội.
Truyện thiếu nhi. Quyển sách và Hạt ngọc (1940) cho thấy ông còn quan tâm tới bạn đọc nhỏ tuổi.
Giới thiệu đầy đủ các tập truyện và tác phẩm có trong bài tuyển tập tác phẩm Thạch Lam.
Các tác phẩm tiêu biểu của Thạch Lam
Gió lạnh đầu mùa (1937)
Truyện ngắn trong tập đầu tay kể về hai chị em Sơn và Lan. Một sáng mùa đông đến bất chợt, Sơn được mặc áo ấm còn những đứa trẻ nghèo trong xóm thì co ro; thương bé Hiên, hai chị em đem chiếc áo bông cũ của em Duyên – đứa em đã mất – cho bạn. Mẹ Hiên mang áo trả lại, còn mẹ Sơn không trách con mà cho mẹ Hiên vay tiền may áo. Xem tác giả, tác phẩm Gió lạnh đầu mùa và tóm tắt Gió lạnh đầu mùa.
Hai đứa trẻ (1938)
In trong tập Nắng trong vườn, truyện kể một buổi chiều đến đêm ở phố huyện nghèo, nơi hai chị em Liên và An trông gian hàng tạp hóa nhỏ. Đêm nào hai đứa cũng cố thức để nhìn chuyến tàu từ Hà Nội đi qua – thứ ánh sáng hiếm hoi của một thế giới khác. Nhiều bài giới thiệu cho rằng không gian phố huyện trong truyện gợi từ ký ức Cẩm Giàng của chính tác giả.
Dưới bóng hoàng lan
Thanh, chàng trai làm việc trên tỉnh, về thăm bà ở ngôi nhà có cây hoàng lan; sự dịu dàng của bà và cô Nga hàng xóm khiến anh thấy lòng bình yên. Truyện gần như không có biến cố, chỉ có hương hoa, khu vườn và những cảm xúc nhẹ như hơi thở. Tham khảo tác giả, tác phẩm Dưới bóng hoàng lan và phân tích Dưới bóng hoàng lan.
Nhà mẹ Lê
Bác Lê một mình nuôi mười một đứa con ở phố chợ bằng nghề làm mướn. Giữa mùa rét không ai thuê, bác liều vào nhà ông Bá xin gạo, bị chó nhà ấy cắn, rồi lên cơn mê sảng mà chết. Đây là truyện tiêu biểu cho mảng hiện thực trong ngòi bút Thạch Lam: không gay gắt mà thấm thía.
Theo dòng (1941)
Tập tiểu luận viết theo lối tùy bút, ghi lại những suy nghĩ của ông về tiểu thuyết và nghề văn. Tác phẩm giúp người đọc hiểu vì sao Thạch Lam chọn lối viết chú trọng tâm lý và cảm xúc thay vì cốt truyện ly kỳ.
Hà Nội băm sáu phố phường (1943)
Tập tùy bút in sau khi ông mất, viết về các thứ quà và nếp sinh hoạt của Hà Nội; bài “Một thứ quà của lúa non: Cốm” trích từ tập này từng được học trong sách Ngữ văn 7 chương trình cũ.
Phong cách nghệ thuật của Thạch Lam
Văn Thạch Lam nổi bật ở lối truyện “không có chuyện”, chất thơ trong câu văn xuôi và tấm lòng nhân hậu với những phận người nghèo; chính ông coi văn chương là “một thứ khí giới thanh cao và đắc lực”. Các nét này được phân tích kỹ, kèm dẫn chứng từ Hai đứa trẻ, Dưới bóng hoàng lan, Nhà mẹ Lê, trong bài phong cách sáng tác của Thạch Lam.
Nhận định về Thạch Lam
Phần này là nhận xét chung của người biên tập dựa trên tiểu sử và tác phẩm, không trích của một nhà phê bình cụ thể, có thể dùng làm ý khi viết bài nghị luận:
- Thạch Lam là trường hợp đặc biệt của Tự Lực văn đoàn: ở trong nhóm nhưng hướng ngòi bút về phía người lao động nghèo, gần với văn học hiện thực.
- Ông chứng minh rằng truyện ngắn có thể chinh phục người đọc bằng cảm xúc và không khí chứ không cần cốt truyện gay cấn.
- Quan niệm văn chương hướng thiện – làm cho con người trong sạch, phong phú hơn – là sợi chỉ xuyên suốt các trang viết của ông.
- Dù đời văn rất ngắn, truyện của ông có mặt trong sách giáo khoa từ lớp 6 đến lớp 12, cho thấy sức sống bền lâu của những trang viết nhỏ nhẹ mà sâu sắc.
Đọc thêm bài Thạch Lam, nhà văn tiêu biểu của Tự Lực văn đoàn.
Tác phẩm của Thạch Lam trong sách giáo khoa Ngữ văn
Theo chương trình Ngữ văn 2018, Thạch Lam có ba truyện ngắn ở cả ba cấp lớp:
| Tác phẩm | Lớp – bộ sách | Bài học | Bài soạn trên Văn VN |
|---|---|---|---|
| Gió lạnh đầu mùa | Ngữ văn 6 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 3 – Yêu thương và chia sẻ | Soạn bài Gió lạnh đầu mùa |
| Gió lạnh đầu mùa | Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo, tập 2 | Bài 6 – Điểm tựa tinh thần | Dùng chung bài soạn ở trên |
| Gió lạnh đầu mùa | Ngữ văn 8 Cánh diều, tập 1 | Bài 1 – Truyện ngắn | Phân tích Gió lạnh đầu mùa |
| Dưới bóng hoàng lan | Ngữ văn 10 Kết nối tri thức, tập 2 | Bài 7 – Quyền năng của người kể chuyện | Tóm tắt Dưới bóng hoàng lan |
| Dưới bóng hoàng lan | Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo, tập 2 | Bài 6 – Nâng niu kỉ niệm (đọc mở rộng) | Soạn bài Dưới bóng hoàng lan |
| Hai đứa trẻ | Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo, tập 1 | Bài 2 – Những ô cửa nhìn ra cuộc sống | Xem giới thiệu trong bài tuyển tập |
Khi học truyện Thạch Lam, nên chú ý cách nhà văn tả cảnh để nói tâm trạng và chất thơ trong giọng kể – hai điểm thường được hỏi trong đề đọc hiểu.
Tóm tắt tiểu sử Thạch Lam ngắn gọn
Thạch Lam (1910 – 1942), tên khai sinh Nguyễn Tường Vinh, sau đổi là Nguyễn Tường Lân, sinh ở Hà Nội, thuở nhỏ sống ở phố huyện Cẩm Giàng, Hải Dương. Ông là em ruột Nhất Linh, Hoàng Đạo và là thành viên Tự Lực văn đoàn, làm biên tập các báo Phong hóa, Ngày nay. Ông nổi tiếng với truyện ngắn giàu chất thơ, viết về người nghèo bằng tấm lòng nhân hậu: Gió lạnh đầu mùa, Hai đứa trẻ, Dưới bóng hoàng lan, Nhà mẹ Lê; ngoài ra có truyện dài Ngày mới, tiểu luận Theo dòng, tùy bút Hà Nội băm sáu phố phường. Ông mất vì bệnh lao năm 1942, khi mới 31 tuổi.
Câu hỏi thường gặp về Thạch Lam
Thạch Lam tên thật là gì?
Tên khai sinh của ông là Nguyễn Tường Vinh; thời đi học, ông đổi tên thành Nguyễn Tường Lân.
Thạch Lam quê ở đâu?
Ông sinh ở Thái Hà Ấp, Hà Nội; dòng họ Nguyễn Tường gốc Quảng Nam, còn thuở nhỏ ông sống nhiều ở quê ngoại Cẩm Giàng, Hải Dương.
Thạch Lam sinh năm bao nhiêu, mất năm bao nhiêu?
Ông sinh ngày 7/7/1910 và mất ngày 27/6/1942 tại làng Yên Phụ, Hà Nội, vì bệnh lao phổi.
Thạch Lam có quan hệ gì với Nhất Linh?
Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam) và Hoàng Đạo (Nguyễn Tường Long) là anh ruột của Thạch Lam; cả ba đều là thành viên Tự Lực văn đoàn.
Truyện nào của Thạch Lam có trong sách giáo khoa mới?
Gió lạnh đầu mùa (lớp 6 và lớp 8), Dưới bóng hoàng lan (lớp 10) và Hai đứa trẻ (Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo).
Lời kết
Chỉ với vài tập truyện mỏng, tác giả Thạch Lam đã để lại một giọng văn không lẫn với ai: nhẹ nhàng, trong trẻo và giàu lòng thương. Hiểu tuổi thơ phố huyện và con người ông sẽ giúp đọc Hai đứa trẻ hay Gió lạnh đầu mùa sâu sắc hơn. Mời bạn đọc tiếp tuyển tập tác phẩm Thạch Lam trên Văn VN.
Xem thêm: Tiểu sử Thế Lữ · Giới thiệu tác giả Nam Cao · Giới thiệu tác giả Nguyễn Tuân
Xem thêm: