Soạn bài Nguyễn Trãi – Cuộc đời và sự nghiệp – Ngữ văn 10 Cánh diều

Nguyễn Trãi có vai trò, vị trí như thế nào trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn?

Trả lời:
Nguyễn Trãi là mưu sĩ hàng đầu bên cạnh Lê Lợi. Ông dâng Bình Ngô sách, tham gia bàn việc quân và góp phần định ra chiến lược cho nghĩa quân. Ông còn lo toàn bộ giấy tờ quan trọng: thảo chiếu lệnh, viết thư từ, trực tiếp đấu tranh ngoại giao với tướng giặc. Khi khởi nghĩa thắng lợi, chính ông được giao viết Đại cáo bình Ngô. Có thể nói Nguyễn Trãi là “bộ óc” chính trị, ngoại giao của cuộc khởi nghĩa, có công lớn trong sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Chú ý những đóng góp của Nguyễn Trãi cho đất nước và bi kịch cuối đời ông.

Trả lời:

• Đóng góp: trong chiến tranh, ông góp mưu lược và ngòi bút cho nghĩa quân; khi hòa bình, ông dốc toàn lực vào việc xây dựng đất nước. Dù có lúc bị gạt ra ngoài, phải lui về sống ẩn dật nơi Côn Sơn, hễ được vua Lê Thái Tông tin dùng là ông lại hăm hở trở ra gánh việc nước.
• Bi kịch: năm 1442, khi ông đang gánh việc lớn của triều đình thì xảy ra oan án Lệ Chi viên; bọn gian thần vu cho ông tội giết vua, cả ba họ bị tru di. Phải hơn hai mươi năm sau, Lê Thánh Tông mới minh oan và cho tìm lại thơ văn của ông. Một con người cả đời vì dân vì nước lại chịu cái chết oan khốc liệt nhất, đó là nỗi đau lớn của lịch sử dân tộc.

Chú ý các lĩnh vực mà Nguyễn Trãi có đóng góp và các tác phẩm chính của ông.

Trả lời:

• Lĩnh vực: ông để lại dấu ấn ở tư tưởng, chính trị, việc quân, ngoại giao, sử học, địa lí và văn chương.
• Tác phẩm chữ Hán: Ức Trai thi tập, Quân trung từ mệnh tập, Đại cáo bình Ngô, Lam Sơn thực lục, Phú núi Chí Linh, Dư địa chí, Văn bia Vĩnh Lăng, Chuyện cũ về cụ Băng Hồ.
• Tác phẩm Nôm: tập Quốc âm thi tập, đa số bài làm khi ông ở Côn Sơn; đây là cột mốc mở đường cho thơ viết bằng tiếng mẹ đẻ.

Nguyễn Trãi có đóng góp như thế nào về văn hóa?

Trả lời:
Ông giúp Lê Lợi định ra đường lối chính trị, quân sự lấy nhân nghĩa làm gốc. Năm 1426, lúc chiến tranh sắp khép lại, ông đã lo việc mở khoa thi để chọn người tài cho việc kiến thiết lâu dài. Ông muốn có một nhà nước gần dân, dung hòa tinh thần dân chủ, đoàn kết vốn có của người Việt với những điều hay của Nho giáo, để khắp làng quê không ai còn phải than oán. Ông còn đề ra nhiều dự định mới về luật pháp, nhạc lễ, thi cử, phép tắc triều chính và việc soạn sách. Những dự định ấy chưa làm trọn khi ông còn sống nhưng là nền móng cho đất nước đi lâu dài về sau.

Những nội dung cơ bản của phần này là gì?

Trả lời:
Đoạn này bàn về sự nghiệp văn học. Ý chính gồm: đóng góp văn học của Nguyễn Trãi rất lớn, mở đầu nhiều truyền thống quý của văn học dân tộc; mạch chính trong thơ văn ông là lòng yêu nước, thương dân và tư tưởng nhân nghĩa, đi cùng suy tư thế sự, tình yêu thiên nhiên và khát vọng về một đất nước độc lập, thái bình, dân được ấm no. Người viết dẫn nhiều câu thơ văn của chính Nguyễn Trãi để làm sáng tỏ các ý ấy.

Câu nào nêu nhận xét khái quát về con người Nguyễn Trãi thể hiện trong thơ văn?

Trả lời:
Đó là câu: “Thơ văn Nguyễn Trãi phản ánh bức chân dung con người Nguyễn Trãi với vẻ đẹp của sự hài hoà giữa một vĩ nhân và một con người hết sức đời thường.” Các câu tiếp theo triển khai hai vế của nhận xét này: vĩ nhân với tấm lòng vì nước, vì dân; con người đời thường với tình cha con, tình bạn, tình quê.

Bài viết đã dẫn ra những tác phẩm nào của Nguyễn Trãi?

Trả lời:
Trong phần nói về nội dung thơ văn, bài viết dẫn: Đại cáo bình Ngô; Cửa biển và Cửa biển Bạch Đằng (Bạch Đằng hải khẩu), đều dẫn theo bản dịch; Tặng bạn (Tặng hữu nhân); các bài trong Quốc âm thi tập gồm Thuật hứng (bài 5, bài 19), Ngôn chí (bài 7), Mạn thuật (bài 4, bài 6) và Gương báu khuyên răn – Bảo kính cảnh giới (bài 19, bài 26). Ở phần nghệ thuật, bài viết nhắc thêm Quân trung từ mệnh tập, Phú núi Chí Linh, Ức Trai thi tập và Quốc âm thi tập.

Phần này nêu vấn đề gì trong thơ văn Nguyễn Trãi?

Trả lời:
Phần này chuyển sang giá trị nghệ thuật: thơ văn Nguyễn Trãi là nơi hội tụ tinh hoa nghệ thuật mà văn học nước nhà đã tích lũy qua bao thế kỉ. Ông là cây bút chính luận bậc thầy, đưa văn nghị luận thời ấy lên đỉnh cao; đồng thời ông có công hoàn thiện, phát triển và khởi đầu nhiều thể loại như phú, thơ chữ Hán, thơ Nôm.

Chú ý vị trí và đóng góp của hai tập thơ Ức Trai thi tập, Quốc âm thi tập.

Trả lời:

Kết thúc văn bản, người viết khẳng định điều gì?

Trả lời:
Đoạn kết khẳng định Nguyễn Trãi vừa lớn lao vừa gần gũi, dẫn ý của Thủ tướng Phạm Văn Đồng coi ông là khí phách và tinh hoa của dân tộc. Câu cuối nhấn mạnh sức sống của thơ văn Nguyễn Trãi: đứng trên hai nền tảng dân tộc và nhân bản, di sản ấy nối quá khứ với hiện tại, nối Việt Nam với thế giới.

Văn bản Nguyễn Trãi – Cuộc đời và sự nghiệp gồm mấy phần, mỗi phần giới thiệu cho người đọc nội dung gì?

Trả lời:
Văn bản có hai phần, mỗi phần có đề mục riêng:

• Phần I – Người anh hùng dân tộc: giới thiệu quê quán, gia đình, các chặng đời của Nguyễn Trãi, công lao trong khởi nghĩa Lam Sơn và trong xây dựng đất nước, vụ án Lệ Chi viên, việc được minh oan và được UNESCO kỉ niệm năm 1980.
• Phần II – Nhà văn hóa, nhà văn kiệt xuất: trình bày gia tài để lại ở nhiều ngành, các cống hiến cho văn hóa, nội dung và nghệ thuật thơ văn, kết lại bằng nhận định về tầm vóc và sức sống của ông.

Dựa vào văn bản, em hãy xác định: những điều cần lưu ý về bối cảnh lịch sử, văn hóa của thời đại Nguyễn Trãi; những sự kiện, dấu mốc quan trọng trong cuộc đời ông và mối liên hệ với sự nghiệp văn học.

Trả lời:
a. Bối cảnh: thời đại có những đổi thay lớn: triều Trần sụp đổ, nhà Hồ ngắn ngủi, giặc Minh xâm lược và đô hộ, rồi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn giành lại độc lập, mở ra triều Lê sơ. Về văn hóa, đây là lúc nhà nước mới chú trọng khoa cử, chọn người tài và xây dựng thể chế, điển chế; nhưng trong triều cũng đầy mâu thuẫn, quyền thần lộng hành.

b. Các mốc chính và mối liên hệ với văn chương:

Dựa trên cơ sở nào để bài viết khẳng định Nguyễn Trãi là nhà văn hóa, nhà văn kiệt xuất?

Trả lời:

• Về văn hóa: ông để lại sản phẩm tinh thần ở rất nhiều ngành (sử, địa, ngoại giao, việc quân, tư tưởng); ông đề xướng nhà nước thân dân, việc thi cử chọn người tài, phép tắc luật lệ, nhạc lễ; năm 1980 UNESCO tổ chức kỉ niệm ông như một danh nhân văn hóa.
• Về văn học: số lượng tác phẩm đồ sộ, có cả chữ Hán lẫn chữ Nôm, thành công ở nhiều thể loại; nội dung thấm đẫm tư tưởng nhân nghĩa, yêu nước thương dân; nghệ thuật kết tinh thành tựu nhiều thế kỉ, mở đường cho thơ tiếng Việt.

Đây là những bằng chứng cụ thể, có tên tác phẩm và sự kiện đi kèm, nên lời khẳng định của bài viết có sức thuyết phục.

Nội dung chính của thơ văn Nguyễn Trãi được trình bày trong bài viết bao gồm những điểm gì? Qua thơ văn, Nguyễn Trãi hiện lên là một con người như thế nào?

Trả lời:
Nội dung chính:

• Tư tưởng nhân nghĩa, yêu nước, thương dân; coi trọng sức mạnh của dân, biết ơn người lao động.
• Mơ ước đất nước tự chủ, giàu mạnh, người dân được no đủ, yên vui.
• Tình yêu thiên nhiên, quê hương; thiên nhiên khi hùng tráng gắn với địa danh lịch sử, khi thơ mộng, bình dị.
• Những suy tư thế sự, chiêm nghiệm về lòng người đen bạc.

Con người Nguyễn Trãi: một vĩ nhân luôn đau đáu việc nước, hết lòng vì dân; đồng thời là một con người rất đời thường: người con hiếu thảo day dứt chưa đền ơn cha mẹ, người bạn thủy chung hẹn ngày về quê cày cuốc, người yêu từng ngọn núi, con suối, cánh chim. Ở ông, cái lớn lao và cái gần gũi hòa làm một.

Những đóng góp to lớn nào về mặt nghệ thuật của thơ văn Nguyễn Trãi được nêu lên trong văn bản?

Trả lời:

• Văn chính luận: đưa thể nghị luận lên đến độ hoàn thiện; kết hợp tư tưởng nhân nghĩa với lối lập luận sắc bén (Quân trung từ mệnh tập, Đại cáo bình Ngô).
• Phú: có thành tựu lớn, tiêu biểu là Phú núi Chí Linh.
• Thơ chữ Hán: Ức Trai thi tập đạt độ tinh tế, giàu suy tưởng mà vẫn đầy cảm xúc.
• Thơ Nôm: Quốc âm thi tập chứng tỏ tiếng Việt đủ sức làm thơ, đem tục ngữ, khẩu ngữ, hình ảnh dân dã như rau muống, núc nác vào thơ, tạo thể thất ngôn xen lục ngôn, Việt hóa chất liệu Hán học, góp phần tạo nên lối thơ mang bản sắc Việt.

Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Trãi gợi cho em những suy nghĩ, tình cảm gì?

Trả lời:
Đọc về Nguyễn Trãi, em vừa khâm phục vừa xót xa. Khâm phục vì một con người đã gánh trên vai cả việc quân, việc nước lẫn việc văn chương, và ở lĩnh vực nào cũng để lại dấu ấn hàng đầu. Lí tưởng “yên dân” của ông đến nay vẫn nguyên giá trị: mọi chính sách, mọi trang viết đều nên hướng về con người. Xót xa vì người hết lòng vì nước ấy lại phải nhận cái án oan thảm khốc nhất lịch sử, khiến bao trang viết bị thất lạc. Từ tấm gương Nguyễn Trãi, em hiểu rằng lòng yêu nước không chỉ là cầm gươm ra trận mà còn là học tập, sáng tạo, giữ gìn tiếng mẹ đẻ và sống tử tế với mọi người. Em tự nhắc mình chăm học, trân trọng tiếng Việt và những giá trị văn hóa ông cha để lại.