Nghị luận về một vấn đề cần giải quyết – Dàn ý + 12 bài văn mẫu hay nhất (lớp 9)

Sáng thứ ba vừa rồi, ứng dụng đo chất lượng không khí trên điện thoại của cô chủ nhiệm chuyển sang màu tím. Tiết thể dục ngoài sân bị dời vào phòng đa năng, cửa sổ đóng kín, vậy mà mấy bạn ngồi bàn đầu vẫn khụt khịt suốt buổi. Những buổi sáng như thế không còn hiếm ở các thành phố lớn mỗi khi vào mùa khô hanh. Ô nhiễm không khí, mà nguy hiểm nhất là bụi mịn, đã trở thành một vấn đề cần giải quyết bằng những việc làm cụ thể chứ không thể chỉ dừng ở lời than phiền.

Bụi mịn PM2.5 là những hạt bụi có đường kính từ 2,5 micromet trở xuống, nhỏ hơn sợi tóc rất nhiều lần, mắt thường không nhìn thấy. Chính vì nhỏ như vậy mà chúng đi được sâu vào tận phổi. Những ngày lặng gió, nhìn từ tầng năm của trường, dãy nhà cao tầng ở phía xa chìm trong một lớp mờ xám dù chẳng có sương.

Bụi mịn không tự sinh ra. Nguồn lớn nhất là khí thải của hàng triệu chiếc xe máy, ô tô chạy bằng xăng dầu mỗi ngày. Tiếp đến là những công trường không che chắn, những xe chở đất cát chạy qua để lại một vệt bụi dài. Ở vùng ven, sau mỗi mùa gặt lại có khói đốt rơm rạ; trong phố thì có khói đốt rác, đốt vàng mã, khói từ bếp than tổ ong. Mỗi nguồn một ít, cộng lại thành bầu không khí mà cả thành phố cùng phải thở.

Hậu quả của nó nặng hơn nhiều so với một trận hắt hơi. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính ô nhiễm không khí ngoài trời đã gây ra khoảng 4,2 triệu ca tử vong sớm trên toàn thế giới trong năm 2019, chủ yếu do bụi mịn dẫn tới bệnh tim mạch, bệnh hô hấp và ung thư phổi. Người chịu thiệt nhiều nhất lại là những người ít có lựa chọn: trẻ nhỏ, người già, người bệnh hen, người lao động suốt ngày ngoài đường như anh giao hàng, chị lao công.

Giải quyết bụi mịn cần nhiều bên cùng làm, và mỗi bên có những việc cụ thể. Với chính quyền thành phố, việc cần làm trước là kiểm soát nguồn thải lớn: kiểm tra khí thải xe cũ, mở rộng xe buýt dùng điện, buộc công trường phải quây kín và rửa bánh xe trước khi ra đường, đồng thời hỗ trợ nông dân thu gom rơm làm phân bón, trồng nấm thay vì đốt. Những biện pháp này khả thi vì công cụ đã có sẵn: lực lượng thanh tra, camera, các quy định về bảo vệ môi trường; tiền rửa một bánh xe tải rẻ hơn rất nhiều so với tiền chữa một ca viêm phổi.

Với nhà trường, có thể đặt quy ước theo dõi chỉ số không khí mỗi sáng: ngày nào ở mức xấu thì chuyển hoạt động ngoài trời vào trong nhà. Khuyến khích các bạn ở gần đi xe đạp hoặc đi chung xe cũng là việc trong tầm tay.

Với mỗi người, việc nhỏ nhất là xem chỉ số trước khi ra đường, đeo khẩu trang vừa khít mặt, loại có khả năng lọc bụi mịn; tắt máy xe khi phải dừng đèn đỏ lâu; không đốt rác, đốt lá ngoài trời.

Có người cho rằng ô nhiễm là cái giá tất yếu của phát triển, nước nào cũng phải trải qua, cứ giàu lên rồi sẽ tính. Ý kiến ấy đúng ở chỗ công nghiệp hoá nào cũng kéo theo khói bụi. Nhưng người bệnh hôm nay không thể chờ đến ngày thành phố giàu lên mới được thở sạch. Lịch sử cũng cho thấy chờ đợi là đắt: sau trận sương khói lớn năm 1952 làm hàng nghìn người chết, nước Anh mới ban hành luật không khí sạch năm 1956. Học được từ cái giá người khác đã trả là cách phát triển khôn ngoan hơn.

Bụi mịn là kết quả của hàng triệu việc nhỏ cộng lại, nên nó cũng chỉ có thể giảm đi bằng hàng triệu việc nhỏ theo chiều ngược lại, cộng với những quyết định đủ mạnh của người quản lí. Tôi mong một sáng nào đó, đứng ở hành lang tầng năm, mình nhìn rõ được những mái nhà ở tận cuối thành phố.

Sáng Chủ nhật đi chợ với mẹ về, tôi bày hết đồ lên bàn bếp và đếm: chín chiếc túi ni lông. Một túi đựng rau muống, một túi đựng thịt lại lồng thêm một túi nữa cho khỏi rỉ nước, một túi nhỏ xíu đựng mấy quả ớt người bán tặng kèm, và một túi to gom tất cả lại. Chín chiếc túi ấy phục vụ gia đình tôi chưa đầy một giờ, rồi nằm trong thùng rác. Nếu mỗi gia đình đi chợ mỗi ngày như vậy, con số sẽ lớn đến mức nào? Túi ni lông và đồ nhựa dùng một lần là vấn đề không thể để mặc cho thói quen giải quyết.

Đồ nhựa dùng một lần là những thứ được làm ra để dùng một lần rồi bỏ: túi ni lông, cốc nhựa, ống hút, hộp xốp đựng cơm, thìa nĩa nhựa. Chúng có mặt ở khắp nơi: ở chợ, ở quán trà sữa với chiếc cốc, chiếc ống hút và cả túi đựng đôi, trong mỗi suất cơm hộp gọi về văn phòng. Lí do rất dễ hiểu: rẻ, nhẹ, tiện, lại thường được cho không. Người bán sợ khách phật lòng nên cứ thêm túi; người mua quen tay nên cứ nhận.

Cái giá của sự tiện ấy thì không hề rẻ. Túi ni lông khó phân hủy tồn tại rất lâu trong đất và nước, vỡ dần thành những mảnh nhỏ rồi đi vào nguồn nước. Rác nhựa nhét kín miệng cống khiến phố ngập sau mỗi trận mưa, trôi ra sông ra biển, làm cá và rùa ăn nhầm. Đem đốt thì sinh khói độc, chôn thì chiếm đất.

Pháp luật đã vạch đường đi. Theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Nghị định 08/2022 của Chính phủ, từ ngày 1/1/2026 không sản xuất và nhập khẩu túi ni lông khó phân hủy sinh học có kích thước nhỏ hơn 50 cm x 50 cm (trừ một số trường hợp như sản xuất để xuất khẩu), và sau ngày 31/12/2030 sẽ dừng sản xuất, nhập khẩu sản phẩm nhựa dùng một lần. Luật đặt ra mốc, nhưng thói quen phải được thay ngay từ bàn bếp và sạp chợ.

Người đi chợ có thể mang theo làn, túi vải và vài chiếc hộp có nắp cho thịt cá; mua ít đồ thì từ chối túi. Người bán có thể hỏi khách trước khi đưa túi, hoặc bớt cho khách mang hộp một ít tiền, vì với họ túi ni lông cũng là tiền bỏ ra chứ đâu phải cho không. Ở trường, căng tin có thể bán nước bằng cốc dùng lại, còn câu lạc bộ môi trường có thể tổ chức đổi vỏ chai lấy vở mỗi tháng. Những việc này khả thi vì không cần máy móc hay ngân sách lớn, chỉ cần vài tuần để người ta quen.

Có ý kiến cho rằng túi ni lông rẻ, bỏ đi thì bất tiện, nhất là với người lao động bận rộn. Nhưng một chiếc túi vải dùng được hàng trăm lần, tính ra còn rẻ hơn; còn sự bất tiện chỉ kéo dài đến lúc chiếc làn trở thành vật quen tay như chìa khoá xe.

Bà ngoại tôi vẫn treo một chiếc làn mây sau cửa bếp. Bà đi chợ với nó đã hơn chục năm, và chưa bao giờ phải đếm túi.

Hàng dừa nước trước bến nhà ngoại tôi, ở một làng ven sông Hậu, năm nào cũng lùi vào một ít. Mùa nước năm ngoái, một mảng bờ sụp xuống sông trong đêm, kéo theo cây vú sữa ông ngoại trồng từ ngày cưới bà. Cậu Lành, em út của mẹ, nói những đêm trước đó vẫn nghe tiếng máy ầm ì ngoài giữa dòng. Ở nhiều vùng đồng bằng, sạt lở bờ sông do khai thác cát quá mức đang là một vấn đề không thể chờ thêm.

Muốn giải quyết, trước hết phải hiểu dòng sông vận hành thế nào. Sông không chỉ chở nước mà còn chở cát và phù sa từ thượng nguồn xuống, chỗ này bị xói thì chỗ khác được bồi, lâu dần tạo thành một thế cân bằng. Khi phía thượng nguồn có nhiều đập thủy điện giữ bớt phù sa, còn ở hạ lưu cát lại bị hút lên quá nhiều, lượng cát mất đi không được bù lại. Để bù vào chỗ thiếu ấy, dòng nước bào mòn đáy sông và đất hai bên bờ. Bờ hụt chân, rồi một ngày sụp xuống, có khi kéo theo cả nhà cửa, đường sá, những thứ mà người dân đã dựng nên cả đời.

Vì sao cát vẫn bị hút nhiều đến thế? Nhu cầu cát cho xây dựng, san lấp là có thật và rất lớn. Lợi nhuận từ cát cao, khai thác trái phép lại thường diễn ra ban đêm, người dân khó biết ghe nào được phép. Việc giám sát lại chưa theo kịp, nên có nơi vừa cấp phép khai thác vừa phải bỏ tiền ra làm kè chống sạt lở.

Người dân ven sông là người gánh hậu quả trước: mất đất vườn, mất nhà, phải dời đi, sống thấp thỏm mỗi mùa nước lên. Mỗi đoạn bờ sụp lại kéo theo tiền làm kè, làm đường, tái định cư, đều là tiền của cả xã hội.

Cấm hẳn việc lấy cát là điều không thể, vì công trình nào cũng cần cát. Giải pháp vì thế phải nằm ở chỗ khai thác bao nhiêu, ở đâu và ai giám sát. Thứ nhất, cơ quan quản lí cần tính lượng cát được phép lấy dựa trên lượng cát sông bồi lại, chỉ cấp phép ở những đoạn không nguy hiểm cho bờ, đồng thời công khai bản đồ các mỏ được phép để người dân biết. Thứ hai, phương tiện khai thác phải gắn thiết bị định vị, mỏ cát phải có camera; giá của những thiết bị này nhỏ hơn rất nhiều so với một đoạn kè bê tông. Thứ ba, cần tìm và dùng những vật liệu khác cho việc san lấp để giảm bớt nhu cầu cát sông. Thứ tư, người dân ven sông khi nghe thấy tiếng máy hút ban đêm hãy báo ngay cho chính quyền địa phương, và không dựng nhà sát mép bờ đã có vết nứt.

Có người bảo sạt lở là chuyện tự nhiên, xưa nay sông vẫn lở bên này bồi bên kia. Đúng là dòng sông vốn lở và bồi. Nhưng tự nhiên tự giữ được cân bằng, còn khi con người lấy đi phần cát lẽ ra bồi lại, thì chỉ còn lở mà không còn bồi.

Nếu mỗi năm dòng sông lấy thêm một hàng dừa nước, thì còn bao nhiêu mùa nước nữa trước khi nó chạm tới bậc thềm nhà ngoại tôi?

Bữa giỗ ông nội năm nay, chú Khiêm mang đến một chiếc hộp gỗ nhỏ. Bên trong là một mẩu sừng màu nâu sẫm, chú bảo mua lại của người quen với giá rất cao, mài ra uống thì phòng được cả bệnh nặng. Mấy người lớn trầm trồ. Tôi ngồi im một lúc rồi xin phép nói, và cuộc tranh luận nhỏ hôm ấy cũng là cách tôi muốn bàn về một vấn đề cần giải quyết: việc buôn bán, tiêu dùng sản phẩm từ động vật hoang dã.

Chú nói trước: thuốc quý ông bà truyền lại, người ta dùng cả nghìn năm, không lẽ sai hết. Tôi đáp rằng sừng tê giác được cấu tạo từ keratin, chính là chất làm nên tóc và móng tay của chúng ta. Các nhà khoa học chưa tìm thấy bằng chứng nào cho thấy nó chữa được bệnh. Mài sừng uống, xét về thành phần, chẳng khác mấy so với gặm móng tay của chính mình, chỉ có điều đắt hơn gấp vạn lần.

Chú cười: tiền chú làm ra, chú mua, có ảnh hưởng đến ai. Tôi thưa rằng có. Mỗi mẩu sừng trên thị trường là phần còn lại của một con tê giác bị săn giết. Kẻ săn trộm không vào rừng vì ghét tê giác, họ vào rừng vì biết ở đâu đó có người sẵn sàng trả tiền. Người mua không cầm súng, nhưng chính đồng tiền của họ đã trả công cho phát súng. Không có người mua thì đường dây buôn bán tự chết.

Chú bảo mua lén thì ai biết, pháp luật chỉ bắt kẻ đi săn. Điều này cũng không đúng. Điều 244 Bộ luật Hình sự quy định tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm, không chỉ với hành vi săn bắt mà cả tàng trữ, vận chuyển, buôn bán bộ phận cơ thể của chúng; khung hình phạt cao nhất lên tới mười lăm năm tù. Chưa kể sản phẩm trôi nổi như thế không ai kiểm định, hàng giả rất nhiều, còn thịt thú rừng không qua kiểm dịch thì có thể mang mầm bệnh.

Vậy giải quyết thế nào? Ở phía người tiêu dùng, giải pháp hiệu quả nhất lại đơn giản nhất: không mua, không ăn, không nhận làm quà những sản phẩm từ động vật hoang dã, và nói lí do với người đang định mua. Trong gia đình, con cháu nên trao đổi với người lớn bằng thông tin rõ ràng, nhẹ nhàng, thay vì cãi tay đôi. Khi thấy quán ăn treo biển đặc sản rừng hay tài khoản mạng rao bán sừng, ngà, mật gấu, hãy báo cho kiểm lâm hoặc công an. Các nhà hàng thì có thể gỡ những món ấy khỏi thực đơn mà không mất khách, vì khách ngày càng hiểu chuyện. Ai cũng làm được những điều đó, bởi chúng không đòi tiền bạc, chỉ đòi một lời từ chối đúng lúc.

Cuộc tranh luận kết thúc khi chú Khiêm đóng nắp hộp gỗ lại. Chú bảo sẽ mang trả cho người bán, và lần sau ai mời mua thứ gì như thế, chú sẽ hỏi đứa cháu này trước.

Kính gửi thầy Hiệu trưởng và Ban giám hiệu nhà trường,

Em là Đỗ Gia Hân, học sinh lớp 9A3. Em viết thư này để trình bày một vấn đề mà em và nhiều bạn trong khối đã nhận ra: học sinh dùng điện thoại quá nhiều trong giờ ra chơi. Em cũng xin đề xuất một cách giải quyết mà em nghĩ nhà trường có thể thử ngay.

Đi dọc hành lang tầng ba trong giờ ra chơi, thầy cô sẽ thấy nhiều bạn ngồi dựa tường, mắt dán vào màn hình, còn sân bóng rổ có khi chỉ còn ba, bốn bạn. Câu chuyện giữa các bạn ngắn lại thành một câu: xem cái này đi. Đến khi trống vào tiết, không ít bạn vẫn còn tiếc đoạn video đang xem dở và lén lấy máy ra dưới ngăn bàn.

Vì sao lại như vậy? Video ngắn nối nhau không có điểm dừng, thông báo đến liên tục. Nhiều bạn sợ bỏ lỡ chuyện của nhóm nên phải kiểm tra tin nhắn mỗi lúc rảnh. Còn một nguyên nhân nữa mà em nghĩ nhà trường giúp được: giờ ra chơi thiếu hoạt động thay thế. Sân chỉ có một rổ bóng, thư viện đóng cửa vào giờ ra chơi, còn bàn cờ vua thì nằm trong tủ của phòng Đội.

Hậu quả không chỉ là mỏi mắt hay ngồi sai tư thế. Giờ ra chơi vốn để đầu óc nghỉ, nhưng nhìn màn hình suốt hai mươi phút thì não không được nghỉ, nên tiết sau nhiều bạn uể oải. Các bạn cũng ít nói chuyện trực tiếp với nhau hơn, trong khi đó lại là lúc dễ làm quen, dễ giải quyết những hiểu lầm nhỏ nhất.

Em biết theo Điều lệ trường trung học ban hành kèm Thông tư 32/2020 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, học sinh chỉ không được dùng điện thoại trong giờ học trên lớp khi việc đó không phục vụ học tập và không được giáo viên cho phép. Vì vậy em không đề nghị cấm hay thu giữ điện thoại, vì gia đình nhiều bạn cần liên lạc. Em xin đề xuất ba việc:

Thứ nhất, cho khối 9 thử nghiệm một tháng giờ ra chơi không màn hình: điện thoại để trong cặp, lớp trưởng và cờ đỏ nhắc nhở bằng lời, không ghi tên trừ điểm. Thứ hai, mở thư viện và góc cờ vua trong giờ ra chơi, cho mượn thêm bóng và cầu lông; Liên đội có thể cử đội viên trực để thầy cô không phải thêm việc. Thứ ba, dành mười lăm phút trong một tiết sinh hoạt lớp để hướng dẫn tắt thông báo, đặt giới hạn thời gian cho từng ứng dụng. Hết một tháng, nhà trường có thể phát phiếu hỏi ý kiến học sinh để quyết định có tiếp tục hay không.

Có bạn sẽ nói giờ ra chơi là thời gian riêng, muốn dùng điện thoại là quyền của mình. Em hiểu điều đó, và đề xuất của em cũng không lấy đi quyền ấy ngoài giờ học. Em chỉ mong giờ ra chơi có thêm lựa chọn khác, để các bạn tự thấy hai mươi phút chạy nhảy có thể dễ chịu hơn hai mươi phút cúi đầu.

Em kính mong Ban giám hiệu cân nhắc cho khối 9 thử nghiệm từ đầu tháng tới. Em xin chân thành cảm ơn thầy cô đã đọc thư.

Đêm qua bạn đi ngủ lúc mấy giờ? Tôi hỏi câu này trong nhóm học tập của lớp, và câu trả lời nhiều nhất là sau mười hai giờ. Có bạn còn tự hào kể mình thức tới một giờ sáng để làm xong đề Toán. Thiếu ngủ vì học khuya đang là chuyện bình thường của học sinh lớp 9, nhưng không vì bình thường mà nó đúng.

Theo khuyến nghị của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ, được Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) dẫn lại, thiếu niên từ 13 đến 18 tuổi cần ngủ từ 8 đến 10 tiếng mỗi ngày. Nếu sáu giờ đã phải dậy đi học, muốn ngủ đủ tám tiếng thì phải lên giường trước mười giờ tối. Với nhiều bạn, đó là giờ vừa đi học thêm về.

Nguyên nhân không chỉ nằm ở bài vở. Học thêm buổi tối, bài tập của nhiều môn dồn vào một ngày là có thật. Nhưng phần thời gian bị mất nhiều nhất lại là lúc tự thưởng cho mình mười phút lướt điện thoại sau khi làm bài, để rồi mười phút ấy kéo thành một giờ.

Hậu quả thì ai cũng từng thấy: ngủ gật trong tiết đầu, nghe giảng không vào, dễ cáu với người nhà, ốm vặt. Học khuya mà đầu óc mệt thì học chậm, học chậm lại phải thức khuya hơn. Đó là một vòng luẩn quẩn.

Muốn thoát ra, mỗi người cần chốt một giờ tắt đèn cố định và coi nó như giờ vào lớp; để điện thoại sạc ở ngoài phòng ngủ; làm bài khó vào lúc đầu óc tỉnh nhất, thường là chiều tối, thay vì để đến cuối. Bố mẹ có thể giúp bằng cách không xếp thêm lớp học muộn. Thầy cô các môn trao đổi với nhau để bài tập về nhà không dồn vào cùng một ngày.

Có bạn cho rằng năm cuối cấp thì phải hi sinh giấc ngủ. Nhưng ngủ đủ không phải là lười, đó là lúc bộ não sắp xếp lại những gì đã học. Hãy ghi giờ đi ngủ vào thời khóa biểu, ngay dưới môn cuối cùng của ngày.

Mười giờ tối thứ năm, ai đó đăng vào nhóm chat chung của lớp một bức ảnh chụp Uyên đang ngáp trong giờ Lịch sử, kèm một dòng chữ chế giễu. Sáng hôm sau, dưới bức ảnh đã có bốn mươi bảy biểu tượng mặt cười. Không ai nói một câu bênh bạn. Uyên nghỉ học hai ngày. Câu chuyện ấy, kể cả con số kia, là chuyện có thể xảy ra ở bất cứ lớp nào, và nó cho thấy bắt nạt qua mạng phải được xử lí nghiêm túc.

Bắt nạt qua mạng là việc dùng tin nhắn, mạng xã hội, nhóm chat để chế giễu, bôi nhọ, đe dọa hay cô lập một người, thường lặp đi lặp lại. Nó khác bắt nạt trực tiếp ở mấy điểm. Nó không có giờ tan học: lời chế giễu theo nạn nhân về tận phòng ngủ, hiện lên mỗi lần mở máy. Nó lan rất nhanh và rất khó xóa, vì chỉ một người lưu ảnh là bức ảnh có thể quay lại bất cứ lúc nào. Và nó kéo cả người xem vào cuộc: một cú bấm biểu tượng mặt cười tưởng vô hại thực ra đang tiếp sức cho kẻ đăng bài.

Vì sao nhiều bạn tham gia mà không thấy mình sai? Trước hết, người ta tưởng đó chỉ là trò đùa. Thứ hai, ngồi sau màn hình thì không thấy gương mặt người bị trêu, không thấy họ đỏ mặt hay bật khóc, nên cũng không thấy đau thay. Thứ ba là tâm lí đám đông: ai cũng cười thì mình cười theo, ai cũng im lặng thì mình im lặng theo. Cuối cùng, nhiều bạn chưa biết rằng lời nói trên mạng cũng có hậu quả và trách nhiệm như lời nói ngoài đời.

Hậu quả đối với nạn nhân có thể kéo dài rất lâu sau khi bài đăng đã chìm xuống: lo âu, mất ngủ, sợ đến trường, nghi ngờ chính mình. Cả lớp cũng mất đi điều quý nhất của một tập thể là cảm giác an toàn, vì ai cũng biết hôm nay là Uyên, ngày mai có thể là mình.

Giải quyết vấn đề này cần ba nhóm người cùng hành động. Người chứng kiến, tức là phần đông chúng ta, có thể làm ngay: không thả cảm xúc, không chia sẻ, nhắn riêng hỏi han người bị trêu, bấm báo cáo bài đăng với nền tảng và chụp lại màn hình gửi thầy cô chủ nhiệm. Người bị bắt nạt không nên đáp trả bằng những lời tương tự; hãy lưu bằng chứng, chặn tài khoản, nói với bố mẹ hoặc thầy cô mình tin. Nếu chưa biết nói với ai, các bạn có thể gọi Tổng đài Quốc gia Bảo vệ trẻ em 111, hoạt động cả ngày lẫn đêm và miễn phí với người gọi. Về phía lớp và nhà trường, nhóm chat chung cần có cô chủ nhiệm hoặc lớp trưởng làm quản trị, có vài quy tắc rõ ràng ghim ở đầu nhóm; một tiết sinh hoạt về ứng xử trên mạng; và khi có vụ việc thì xử lí kỉ luật đi kèm hòa giải, để người sai hiểu mình đã làm tổn thương bạn thế nào.

Những giải pháp ấy khả thi vì phần lớn chỉ cần một cú bấm hoặc một lời nói.

Có người sẽ nói: chỉ là đùa thôi, ai nhạy cảm quá thì tự chịu. Nhưng một trò đùa chỉ là trò đùa khi cả hai bên cùng cười. Khi một người cười còn người kia phải nghỉ học, thì thước đo không còn là ý định của người đăng, mà là nỗi đau của người bị nhắm tới.

Ngón tay đã đặt lên biểu tượng mặt cười, chỉ cần nhích sang một chút là chạm vào nút báo cáo.

Bài viết gửi diễn đàn Giúp nhau tiến bộ của câu lạc bộ truyền thông trường.

Hè năm ngoái, em họ tôi là Khải, mười một tuổi, theo mấy bạn trong xóm ra tắm ở một hố nước của công trình đang bỏ dở gần nhà. Hố sâu hơn các bạn tưởng. Khải chới với, uống mấy ngụm nước, may có một chú thợ đang làm ở bên kia đường chạy sang kéo lên. Cả nhà tôi đến giờ vẫn còn sợ khi nhắc lại. Rất nhiều gia đình khác đã không có được may mắn ấy. Theo Bộ Y tế và Cục Trẻ em, mỗi năm nước ta có hơn 2.000 trẻ em tử vong vì đuối nước. Phòng chống đuối nước vì thế là vấn đề mà học sinh chúng ta cần bàn và cần làm, chứ không chỉ người lớn.

Vì sao đuối nước vẫn xảy ra nhiều như vậy? Nhiều bạn không biết bơi, hoặc chỉ bơi được vài sải trong bể nông. Các bạn rủ nhau tắm ở sông, ao, hồ, hố công trình, những nơi không có người lớn, không có rào chắn hay biển báo. Có bạn liều lĩnh, thách nhau lặn xa, nhảy từ trên cao. Đau lòng nhất là những vụ một bạn gặp nạn, các bạn khác nhảy xuống kéo rồi cùng chìm, vì không biết cách cứu. Còn người lớn đôi khi nghĩ con đã lớn, không hỏi con đi đâu.

Đuối nước là tai nạn phòng tránh được, nếu mỗi bên làm phần việc của mình. Với học sinh, giải pháp đầu tiên là học bơi và học kĩ năng an toàn dưới nước: nổi ngửa, thở, bình tĩnh khi bị chuột rút. Mùa hè là lúc nhiều nơi mở lớp bơi cho trẻ em, chi phí không lớn và chỉ cần vài tuần. Giải pháp thứ hai là nhớ nguyên tắc cứu bạn: không nhảy xuống, hô thật to gọi người lớn, ném cho bạn một vật nổi như can nhựa, phao, quả bóng hoặc đưa cây sào. Giải pháp thứ ba là không tắm ở nơi lạ, không có người lớn đi cùng.

Với gia đình, bố mẹ cần biết con đi đâu, với ai, và cho con học bơi sớm. Với địa phương và chủ công trình, những hố nước, ao sâu phải được rào lại, có biển cảnh báo. Ở trường mình, câu lạc bộ có thể vẽ một bản đồ những điểm nước nguy hiểm quanh trường do chính học sinh ghi lại, rồi gửi lên phường đề nghị rào chắn. Việc này không tốn tiền mà giúp người lớn biết chỗ cần làm trước.

Có người cho rằng cứ cấm trẻ con ra sông là xong. Nhưng cấm thì không thể theo các bạn suốt mùa hè, và nước thì có ở khắp nơi: trên đường ngập sau mưa lớn, ở bãi biển trong chuyến du lịch, ở chiếc ao sau nhà bà. Biết bơi mới là cách để các bạn tự cứu mình khi không có ai bên cạnh.

Hè này Khải đã đăng kí lớp bơi ở nhà văn hoá phường. Bạn có muốn đăng kí cùng không?

Năm giờ sáng, điện thoại tôi rung lên. Bà nội vừa chuyển vào nhóm Đại gia đình một đoạn video, giọng đọc rất chắc chắn, bảo chỉ cần uống một loại nước lá vào buổi sáng là khỏi bệnh tiểu đường, khỏi cần thuốc. Bên dưới, bác cả thả tim, cô út hỏi mua lá ở đâu. Chỉ có chị Bảo Trâm, sinh viên ngành dược, nhắn riêng cho tôi: phải làm gì đó thôi. Tin giả lan trong các nhóm chat gia đình là một vấn đề nhỏ trông thấy, nhưng hậu quả của nó không nhỏ.

Tin giả là thông tin bịa đặt hoặc bị bóp méo, được trình bày như thật để người đọc tin và chia sẻ tiếp. Trong nhóm gia đình, loại hay gặp nhất là mẹo chữa bệnh thần kì, tin đồn sắp có biến động lớn, đường link nhận quà miễn phí. Người lớn tuổi thường là người chuyển tiếp nhiều nhất, không phải vì họ kém hiểu biết, mà vì nhiều người mới dùng mạng, quen tin chữ in như tin tờ báo giấy ngày trước. Tin giả lại khéo đánh vào hai điều mạnh nhất ở người già: nỗi lo bệnh tật và lòng thương con cháu. Họ chia sẻ vì muốn người nhà được biết.

Còn con cháu thì thường im lặng, vì ngại sửa lời ông bà, hoặc chỉ buông một câu chê rồi rời nhóm. Hậu quả có khi rất nặng: một người bỏ thuốc thật để uống theo mẹo, một người bấm vào đường link lạ và mất tiền trong tài khoản, cả nhà lo lắng vì một tin đồn vô căn cứ, hoặc cãi nhau to vì ai đúng ai sai.

Giải quyết chuyện này cần sự tôn trọng hơn là sự đúng sai. Con cháu đừng chế giễu, hãy kiểm tra thông tin rồi gửi vào nhóm đường dẫn từ cơ quan y tế hay một tờ báo chính thống, kèm một lời nhẹ nhàng. Có thể dạy ông bà ba câu hỏi trước khi chia sẻ: ai đăng tin này, đăng ở đâu, báo chính thống có đưa không. Nhóm gia đình có thể thống nhất một quy ước: tin về sức khỏe thì hỏi bác sĩ trước khi làm theo. Về kĩ thuật, hãy cài cho điện thoại ông bà chế độ chặn cuộc gọi lạ và dặn không bấm vào đường link được gửi đến, đồng thời báo cáo những bài viết sai sự thật với nền tảng.

Có người bảo người già cố chấp, nói không nghe. Thực ra ông bà tin tin giả cũng vì thương mình. Nói bằng sự kính trọng và một ví dụ cụ thể, phần lớn ông bà đều nghe.

Tuần trước, bà nội gửi vào nhóm một tin mới, rồi tự nhắn thêm: Trâm ơi, tin này có thật không cháu? Ba câu hỏi ấy, hóa ra, bà nhớ rất kĩ.

Chiều thứ sáu tuần trước, quãng đường bốn cây số từ trường về nhà, bố chở tôi đi mất gần năm mươi phút. Đó không phải chuyện của riêng một buổi chiều: ở các thành phố lớn, ùn tắc vào giờ cao điểm đã trở thành nỗi mệt mỏi hằng ngày của hàng triệu người, và muốn gỡ nó thì phải dùng nhiều cách cùng lúc.

Ùn tắc xảy ra khi lượng xe trên một đoạn đường vượt quá khả năng chứa của nó trong cùng một khoảng thời gian, khiến dòng xe chỉ nhích chậm hoặc đứng yên. Giờ cao điểm là những khung giờ mà gần như cả thành phố cùng lên đường: buổi sáng đi làm, đi học và buổi chiều tan tầm. Ùn tắc tập trung ở các nút giao lớn, các con đường dẫn vào khu đô thị mới, trước cổng trường học; gặp trời mưa lớn, đường ngập thì tình hình càng tệ.

Nguyên nhân có cả khách quan lẫn chủ quan. Về khách quan, dân số đô thị tăng nhanh trong khi đường sá chưa mở rộng kịp, quỹ đất trong nội đô có hạn. Về chủ quan, phần lớn người dân vẫn đi lại bằng phương tiện cá nhân vì xe buýt chưa đủ tiện, chưa đủ đúng giờ. Giờ vào học, giờ làm của rất nhiều nơi lại trùng nhau, dồn mọi người ra đường trong cùng một lúc. Ý thức của người tham gia giao thông cũng là một phần lớn: lấn làn, đi ngược chiều, dừng đỗ dưới lòng đường, và cả cảnh phụ huynh dừng xe ngay trước cổng trường, chắn mất nửa lối đi.

Hậu quả của ùn tắc lớn hơn nhiều so với vài chục phút chậm trễ. Người ta mất thời gian, tốn xăng, hít thêm khí thải, vốn là một nguồn bụi mịn của thành phố. Người tham gia giao thông căng thẳng, dễ cáu gắt, va chạm. Đáng sợ nhất là khi một chiếc xe cấp cứu hay xe cứu hỏa bị kẹt lại giữa dòng xe không thể nhường đường.

Không có giải pháp nào một mình đủ sức, nên cần ghép nhiều cách lại. Thứ nhất, chính quyền cần phát triển giao thông công cộng, đặc biệt là đường sắt đô thị. Tuyến Cát Linh – Hà Đông, tuyến đường sắt đô thị đầu tiên của nước ta, bắt đầu chở khách từ ngày 6/11/2021 và cho thấy người dân sẵn sàng đi tàu nếu tàu đúng giờ, sạch sẽ. Điều cần làm tiếp là thêm tuyến, nối ga tàu với xe buýt, có chỗ gửi xe ngay cạnh ga để người dân đổi phương tiện thuận tiện.

Thứ hai, có thể lệch giờ vào học của các cấp và giờ làm của các cơ quan cách nhau mười lăm đến ba mươi phút. Giải pháp này gần như không tốn tiền xây dựng mà giảm được lượng xe ra đường cùng lúc. Thứ ba, nhà trường có thể tổ chức xe đưa đón, mở khu vực dừng đón trong sân, phân luồng ra vào nhiều cổng; học sinh ở gần thì đi bộ hoặc đạp xe theo nhóm. Thứ tư, mỗi người tham gia giao thông hãy đi đúng làn, không chen lấn, không dừng đỗ dưới lòng đường, đi chung xe khi có thể.

Có ý kiến cho rằng cứ mở rộng đường là hết tắc. Mở rộng những điểm nghẽn là cần thiết, nhưng nếu chỉ mở đường, người đang đi xe buýt sẽ thấy đi xe máy tiện hơn và quay lại với xe máy, đường mới lại đông như cũ. Hơn nữa, ở nội đô không thể mãi phá nhà để làm đường. Muốn giảm tắc, phải giảm số xe cá nhân cùng ra đường một lúc, chứ không chỉ tăng chỗ cho xe.

Ùn tắc là bài toán của cả thành phố, nhưng mỗi người đều giữ một phần đáp số. Tôi mong đến một ngày được đi học bằng tàu điện, ngồi đọc hết một chương sách thì đã tới trường.

Xe đẩy bán đồ chiên trước cổng trường tôi đông nhất vào giờ tan học. Xúc xích, viên chiên được nhúng vào một chảo dầu đã sẫm màu, rưới thêm thứ tương đỏ đựng trong chai không nhãn, mỗi xiên chỉ vài nghìn đồng. Đồ ăn không rõ nguồn gốc bán quanh trường học là chuyện phải xử lí trước khi có bạn nào đó phải vào viện cấp cứu.

Tôi không định nói rằng mọi gánh hàng trước cổng trường đều bẩn. Có những cô bán xôi, bán bánh mì đã đứng ở đó nhiều năm, sạch sẽ và có tiếng. Điều đáng lo là những xe hàng hôm nay xuất hiện, mai đã biến mất, không ai biết nguyên liệu mua ở đâu.

Thực phẩm bẩn là thực phẩm nhiễm vi khuẩn, hóa chất hoặc chế biến, bảo quản không bảo đảm vệ sinh. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, mỗi năm có hàng trăm triệu người trên thế giới bị bệnh vì ăn phải thực phẩm nhiễm bẩn.

Học sinh mua vì rẻ, vì đói sau giờ học, vì bạn bè cùng mua. Người bán thì muốn lãi nên dùng dầu chiên đi chiên lại, dùng phẩm màu, nguyên liệu không rõ nơi sản xuất. Việc kiểm tra những gánh hàng nhỏ, di động lại rất khó, hôm nay ở cổng này, mai đã sang cổng khác.

Hậu quả trước mắt là đau bụng, tiêu chảy, ngộ độc. Lâu dài, những chất có hại tích lại trong cơ thể mà không ai biết, cùng với thói quen ăn uống thất thường của tuổi đang lớn.

Mỗi học sinh có thể tập đọc nhãn và hạn dùng, chỉ mua ở nơi có địa chỉ rõ ràng. Gia đình có thể chuẩn bị cho con một hộp đồ ăn nhẹ mang theo. Phường và cơ quan y tế cần kiểm tra thường xuyên khu vực quanh trường. Còn nhà trường có thể làm ngay một việc: để căng tin bán vài món ăn nhẹ sạch với giá vừa túi học sinh.

Có bạn bảo ăn chút có sao đâu, bao năm vẫn khỏe. Nhưng tác hại của thực phẩm bẩn thường đến chậm, nên không thấy chưa phải là không có. Tôi đã viết đề xuất ấy, cùng một danh sách món ăn nhẹ các bạn muốn có, để gửi cô phụ trách căng tin.

Cửa căn hộ của cụ Ngoãn ở cuối dãy tập thể lúc nào cũng mở. Cụ ngồi trên chiếc ghế mây, mắt nhìn ra cầu thang, ai đi qua cụ cũng hỏi: đi học về rồi à, hôm nay có mưa không. Con trai cụ làm ăn ở xa, mỗi năm về một lần vào dịp Tết. Mãi đến khi cụ ốm hai ngày mà không ai hay, tôi mới hiểu cánh cửa ấy mở không phải để đón gió, mà để chờ người. Người cao tuổi sống một mình, thiếu người trò chuyện, chăm sóc là một vấn đề xã hội đang lớn dần mà chúng ta cần giải quyết.

Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011, nghĩa là tỉ lệ người cao tuổi trong dân số ngày càng cao. Cùng lúc ấy, con cái đi làm ăn xa, gia đình ít con hơn, nhiều cụ ở thành phố sống trong căn hộ khép kín, ở quê thì sống trong ngôi nhà rộng mà vắng. Nhịp sống bận rộn khiến con cháu thưa về, hàng xóm ít sang chơi. Còn người già thì thường ngại làm phiền, ốm cũng không muốn gọi ai.

Hậu quả của sự cô đơn không chỉ là nỗi buồn. Một người ít nói chuyện với ai dễ thu mình, chán ăn, trí nhớ giảm. Ốm đau, ngã trong nhà mà không có người biết thì một chuyện nhỏ có thể thành chuyện lớn.

Giải pháp trước hết thuộc về con cháu: đặt một lịch gọi điện cố định, chẳng hạn tối thứ tư và tối Chủ nhật, để ông bà biết mà chờ; về thăm khi có thể; nhờ hàng xóm để ý. Thứ hai là hàng xóm và tổ dân phố. Sau lần cụ Ngoãn ốm, bác Mến tổ trưởng lập danh sách những cụ sống một mình trong khu, phân công mỗi cụ có một nhà liền kề để ý: sáng không thấy mở cửa thì sang gõ hỏi. Việc ấy không tốn đồng nào, chỉ cần mấy phút mỗi ngày. Thứ ba, những học sinh trong khu như tôi có thể lập nhóm tình nguyện cuối tuần đến đọc báo, sửa giúp chiếc quạt, chiếc đài, hoặc đơn giản là ngồi nghe các cụ kể chuyện. Thứ tư, phường xã cần duy trì những buổi sinh hoạt của câu lạc bộ người cao tuổi, để các cụ có chỗ gặp nhau, có việc để mong.

Những giải pháp này khả thi vì chúng dựa vào thứ mà khu phố nào cũng có sẵn: những người hàng xóm.

Có ý kiến cho rằng người già thích yên tĩnh, đến nhiều lại làm phiền. Đúng là mỗi cụ một tính, có cụ thích ở một mình. Nhưng yên tĩnh là điều mình chọn, còn bị bỏ quên thì không ai chọn. Muốn biết cụ cần gì, cách tốt nhất là hỏi chính cụ.

Bây giờ, tối nào đi học thêm về, tôi cũng nghe thấy tiếng chiếc đài cũ vọng ra từ căn hộ cuối dãy. Tôi gõ cửa, chào cụ một câu, rồi mới về nhà.