Soạn bài Chiến thắng Mtao Mxây (trích Đăm Săn) – Ngữ văn 10 Cánh diều

Trả lời: Màu sắc văn hóa Tây Nguyên hiện lên ngay từ ngôi nhà của Mtao Mxây: nhà sàn có cột sàn hiên đẽo hình mặt trăng, đầu cầu thang đẽo hình chim ngói; cầu thang rộng, người khiêng cả một ché đuê lên xuống vẫn không chật. Ngoài ra còn có các yếu tố: cách xưng hô “diêng” (bạn kết nghĩa), khiên, đao, giáo – vũ khí của người Ê-đê; múa khiên như một cách đọ tài; miếng trầu; về sau là chiêng, cồng, ché rượu, trâu bò trong lễ ăn mừng.

Trả lời: Mtao Mxây được tả với vũ khí và trang phục của một tù trưởng: “khiên hắn tròn như đầu cú, gươm hắn óng ánh như cái cầu vồng”, trông dữ tợn như một vị thần, đóng khố sọc, mặc áo dày nút. Nhưng dáng đi lại “tần ngần do dự, mỗi bước mỗi đắn đo”. Vẻ ngoài hung dữ đối lập với dáng điệu rụt rè cho thấy Mtao Mxây chỉ mạnh ở bề ngoài, bên trong đã khiếp sợ Đăm Săn.

Chú ý biện pháp nghệ thuật được sử dụng để miêu tả hình ảnh múa khiên của Đăm Săn và Mtao Mxây.

Trả lời: Tác giả dân gian dùng so sánh, phóng đại kết hợp đối lập:

• Mtao Mxây múa: khiên kêu “lạch xạch như quả mướp khô”, chạy “bước cao bước thấp” – vụng về, yếu ớt.
• Đăm Săn múa: “Một lần xốc tới, chàng vượt một đồi tranh”, lần nữa vượt một đồi lồ ô, chạy vun vút từ phía đông sang phía tây – mạnh mẽ, phi thường.

Sự đối lập làm nổi bật tài năng và sức mạnh áp đảo của người anh hùng.

Trả lời: Đâm mãi không thủng áo giáp của Mtao Mxây, Đăm Săn thấm mệt, vừa chạy vừa ngủ và mộng thấy ông Trời. Ông Trời bảo chàng lấy chày mòn ném vào vành tai kẻ thù. Chi tiết này cho thấy:

• Thần linh đứng về phía người anh hùng, phía chính nghĩa – đúng với niềm tin của người Ê-đê xưa.
• Ông Trời chỉ mách bảo, còn chiến thắng là do chính Đăm Săn hành động; thần và người gần gũi (xưng “ông – cháu”).
• Chi tiết kì ảo làm câu chuyện hấp dẫn, tăng vẻ thiêng liêng cho chiến công.

Lời nói và hành động của dân làng cho biết tình cảm của cộng đồng đối với tù trưởng Đăm Săn như thế nào?

Trả lời: Sau trận đánh, tôi tớ và dân làng của Mtao Mxây mang của cải theo Đăm Săn về rất đông: “Đoàn người đông như bầy cà tong”, “ùn ùn như kiến như mối”. Về đến làng, tôi tớ hăm hở hỏi chủ nên đánh chiêng nào để mừng. Những hành động ấy cho thấy cộng đồng tự nguyện đi theo, tin yêu, ngưỡng mộ Đăm Săn; họ coi chiến thắng của chàng là niềm vui chung và mong được sống dưới sự che chở của một tù trưởng tài giỏi.

Trả lời (gợi ý): Em hình dung ngôi nhà dài của Đăm Săn chật ních người. Tiếng chiêng, cồng, trống vang dội suốt ngày đêm, ché rượu cần xếp hàng dài, những xâu thịt trâu, thịt bò treo khắp nhà. Khách tù trưởng từ phương xa kéo đến, trai gái đi lại chen vai nhau, ai cũng cười nói. Rượu cúng thần, cáo tổ tiên xong thì cả làng cùng ăn uống, nhảy múa. Không khí vừa linh thiêng vừa náo nhiệt, như một ngày hội lớn của cả vùng.

Trả lời:

• Tư thế: nằm trên võng, tóc thả trên sàn, “hứng tóc chàng ở dưới đất là một cái nong hoa”.
• Sức sống: uống không biết say, ăn không biết no, chuyện trò không biết chán.
• Trang phục, vũ khí: ngực quấn mền chiến, khoác áo chiến, tai đeo nụ, bên mình đủ giáo gươm.
• Thân hình, sức mạnh: bắp chân, bắp đùi to lớn, “sức chàng ngang sức voi đực, hơi thở chàng ầm ầm tựa sấm dậy”; nằm sấp gãy rầm sàn, nằm ngửa gãy xà dọc.

Đăm Săn mang vẻ đẹp khác thường, vừa là một con người vừa mang tầm vóc kì vĩ như thần linh.

Trả lời: Nhân vật được miêu tả bằng các biện pháp đặc trưng của sử thi: so sánh (với voi đực, sấm dậy, chim ghếch), phóng đại (bắp chân to bằng cây xà ngang, nằm gãy cả sàn), liệt kê và trùng điệp (các câu có cấu trúc lặp lại). Chàng được nhìn từ nhiều phía: qua lời người kể (“bà con xem”), qua hành động, qua sự ca ngợi của cả vùng Ê-đê. Nhờ vậy, hình tượng Đăm Săn hiện lên hoành tráng, lí tưởng hóa.

Nêu những sự kiện chính trong văn bản. Chỉ ra lời người kể chuyện, lời nhân vật, chi tiết thần kì.

Trả lời:

Sự kiện chính:

• Đăm Săn đến nhà Mtao Mxây thách đấu; Mtao Mxây sợ hãi, phải dọa đốt nhà mới chịu xuống.
• Hiệp thứ nhất: Mtao Mxây múa khiên vụng về, chém trượt, chỉ trúng chão cột trâu; Đăm Săn múa khiên mạnh mẽ.
• Hiệp thứ hai: Đăm Săn đớp được miếng trầu Hơ Nhị ném, sức tăng gấp bội, múa khiên như bão lốc nhưng đâm không thủng áo giáp kẻ thù.
• Được ông Trời mách bảo, Đăm Săn ném chày mòn trúng vành tai, giáp Mtao Mxây rơi, hắn ngã lăn ra đất và bị giết.
• Tôi tớ, dân làng Mtao Mxây theo Đăm Săn về; Đăm Săn mở tiệc ăn mừng linh đình, danh tiếng vang khắp nơi.

Lời người kể chuyện: các đoạn giới thiệu, miêu tả ngôi nhà, trận đánh, lễ ăn mừng, chân dung Đăm Săn; nổi bật là những câu gọi người nghe như “Bà con xem”, mang dấu ấn của lối kể khan trước cộng đồng.

Lời nhân vật: các lượt đối đáp giữa Đăm Săn và Mtao Mxây (thách đấu, mỉa mai); lời Đăm Săn với ông Trời trong giấc mộng; lời Đăm Săn truyền tôi tớ lấy rượu, bắt trâu, đánh chiêng; lời tôi tớ hỏi lại chủ.

Chi tiết thần kì: miếng trầu làm sức Đăm Săn tăng gấp bội; ông Trời hiện ra trong mộng chỉ cách thắng kẻ thù.

Nhân vật người anh hùng Đăm Săn được miêu tả với những đặc điểm nổi bật nào? Chỉ ra những chi tiết cho thấy sự đối lập giữa Đăm Săn với Mtao Mxây.

Trả lời: Đăm Săn là người anh hùng dũng cảm, tự tin, có sức mạnh phi thường, trọng danh dự (không đâm kẻ thù khi hắn đang đi xuống), được cộng đồng yêu mến. Sự đối lập:

Nêu và phân tích tác dụng của một biện pháp nghệ thuật tiêu biểu trong văn bản (so sánh, phóng đại, đối lập, tương phản…).

Trả lời (chọn biện pháp so sánh kết hợp phóng đại): Ở cảnh Đăm Săn múa khiên lần thứ hai, tác giả dân gian viết: “Chàng múa trên cao, gió như bão. Chàng múa dưới thấp, gió như lốc”, rồi khi chàng chạy thì “quả núi ba lần rạn nứt, ba đồi tranh bật rễ bay tung”. Phép so sánh lấy những hiện tượng dữ dội nhất của thiên nhiên (bão, lốc) để đo sức mạnh con người; phép phóng đại cho thấy mỗi động tác của Đăm Săn làm rung chuyển cả núi đồi. Cấu trúc câu sóng đôi, lặp lại tạo nhịp điệu dồn dập như tiếng chiêng. Tác dụng: tôn vinh sức mạnh phi thường của người anh hùng, tạo không khí hùng tráng đúng chất sử thi, đồng thời giúp người nghe dễ nhớ, dễ hình dung khi nghe kể khan.

Trả lời (chọn đặc điểm về nhân vật anh hùng): Nhân vật trung tâm của sử thi anh hùng là người anh hùng mang phẩm chất, sức mạnh và lí tưởng của cả cộng đồng. Đăm Săn đúng là như vậy. Chàng chiến đấu không chỉ để giành lại vợ mà còn đem về cho buôn làng thêm tôi tớ, của cải, làm cho cộng đồng giàu mạnh. Chàng được miêu tả bằng bút pháp lí tưởng hóa: thân hình kì vĩ, sức mạnh ngang voi đực, múa khiên làm núi rạn nứt. Chiến thắng của chàng được cả cộng đồng ăn mừng và ca ngợi. Qua Đăm Săn, người Ê-đê gửi gắm mơ ước về một thủ lĩnh dũng cảm và một cộng đồng hùng mạnh – đó là đặc điểm tiêu biểu của sử thi anh hùng.

Phân tích một số câu nói và hành động của dân làng trước chiến thắng của Đăm Săn để làm rõ tình cảm của cộng đồng Ê-đê đối với người anh hùng.

Trả lời:

• Hành động đi theo: tôi tớ, dân làng Mtao Mxây mang của cải theo Đăm Săn, đông “như bầy cà tong”, “ùn ùn như kiến như mối” – họ tự nguyện chọn người thủ lĩnh xứng đáng.
• Lời tôi tớ hỏi chủ đánh chiêng nào: sự hăm hở, háo hức được góp phần vào ngày vui.
• Hành động của cả vùng: khách tù trưởng từ phương xa đến dự; người khắp nơi khiêng rượu, khiêng lợn đến mừng; trai gái đi lại tấp nập, “ngực đụng ngực”, làng xóm vui như hội.
• Lời ca ngợi: cả miền Ê-đê, Ê-ga ca ngợi Đăm Săn là “một trang dũng tướng chắc chết mười mươi vẫn không lùi bước”.

⇒ Cộng đồng yêu mến, khâm phục, tự hào và tin tưởng Đăm Săn. Chiến thắng của người anh hùng là chiến thắng chung, đem lại sự giàu mạnh cho cả buôn làng.

Trả lời: Đoạn trích phản ánh cuộc chiến tranh giữa các tù trưởng thời công xã thị tộc – cuộc chiến để bảo vệ hạnh phúc gia đình và mở mang sự giàu mạnh cho cộng đồng. Đoạn trích ca ngợi sức mạnh, lòng dũng cảm, tinh thần trọng danh dự của người anh hùng Đăm Săn và khát vọng của người Ê-đê về một cuộc sống ấm no, đoàn kết. Điều ấy vẫn còn ý nghĩa hôm nay, vì mỗi cộng đồng vẫn cần những người dám đứng ra bảo vệ lẽ phải, dám chịu trách nhiệm và biết đặt lợi ích chung lên trên; tinh thần đoàn kết, tự hào về người tài giỏi của cộng đồng vẫn là sức mạnh của một tập thể, một dân tộc.

Hãy minh họa trận chiến đấu giữa Đăm Săn và Mtao Mxây bằng một bức vẽ hoặc một đoạn văn miêu tả (khoảng 8–10 dòng).

Đoạn văn tham khảo:

Giữa sân nhà Mtao Mxây, hai tù trưởng đứng đối mặt. Mtao Mxây múa trước, chiếc khiên trong tay hắn va vào nhau lạch xạch, đôi chân bước thấp bước cao như người say. Đăm Săn vẫn đứng yên, ánh mắt đầy khinh bỉ. Rồi chàng rung khiên. Chỉ một cú xốc tới, chàng đã vượt qua cả đồi tranh; thêm một cú nữa, chàng bay qua đồi lồ ô. Gió nổi lên theo từng đường khiên, cây cối ngả rạp, chòi lẫm đổ lăn lóc. Mtao Mxây hoảng hốt vung đao nhưng chỉ chém trúng sợi chão buộc trâu. Mũi giáo của Đăm Săn lao tới liên hồi, nhưng lớp áo giáp của kẻ thù vẫn trơ trơ. Đến khi được ông Trời mách bảo, chàng vớ lấy chiếc chày mòn ném trúng vành tai hắn, áo giáp rơi xuống loảng xoảng. Kẻ thù bỏ chạy, vòng quanh chuồng lợn, chuồng trâu rồi ngã lăn quay ra đất trước người anh hùng của buôn làng.