Soạn bài Ra-ma buộc tội – Ngữ văn 10 Kết nối tri thức & Cánh diều

Xác định phẩm chất của nhân vật chính được thể hiện qua lời nói, hành động.

Trả lời:

• Ra-ma: người anh hùng tài giỏi, đã tiêu diệt Ra-va-na; một vị vua đặt danh dự dòng tộc và uy tín trước cộng đồng lên trên hết. Chàng tuyên bố rõ: “chẳng phải vì nàng mà ta đã đánh thắng kẻ thù”, mà để xóa vết nhục cho mình và dòng họ. Lời nói lạnh lùng, cứng rắn, nhưng trong lòng vẫn yêu vợ: khi thấy Xi-ta, “lòng Ra-ma đau như dao cắt”.
• Xi-ta: người vợ thủy chung, trong sạch, có lòng tự trọng cao. Nàng không van xin mà lập luận rõ ràng: điều xảy ra khi nàng bị bắt là do số mệnh, còn điều nàng làm chủ được, “tức trái tim thiếp đây, là thuộc về chàng”. Rồi nàng dùng việc làm để khẳng định: tự xin dựng giàn lửa và bước vào.

Tìm hiểu cách miêu tả nhân vật.

Trả lời:

• Tác giả đặt nhân vật vào một tình huống căng thẳng: cuộc đoàn tụ biến thành phiên tòa, chồng là người buộc tội, vợ là bị cáo, cộng đồng là người chứng kiến.
• Nhân vật bộc lộ chủ yếu qua lời nói (những lời buộc tội và lời tự bào chữa dài) và hành động (Ra-ma ngồi, mắt dán xuống đất; Xi-ta lượn quanh giàn lửa rồi bước vào).
• Nội tâm được miêu tả bằng hình ảnh so sánh: Xi-ta đau đớn “như một cây dây leo bị vòi voi quật nát”; Ra-ma trong mắt mọi người khủng khiếp như thần Chết. Đây là nét mới so với nhiều sử thi chỉ tả hành động bên ngoài.

Chú ý đến lời của người kể chuyện, giọng điệu kể chuyện.

Trả lời: Người kể ở ngôi thứ ba, đứng ngoài câu chuyện nhưng không lạnh lùng. Giọng kể trang trọng, ngợi ca (gọi Xi-ta là trang tuyệt thế giai nhân), có lúc thấm đượm xót thương khi tả cảnh mọi người già trẻ đau lòng nhìn nàng trong giàn lửa. Lời người kể ngắn, chen giữa những lời thoại dài, có tác dụng dẫn dắt và nhấn vào cảm xúc của cộng đồng.

Đọc phần chú thích để hiểu về các yếu tố văn hóa xoay quanh đoạn trích.

Trả lời:

• Thần linh và tín ngưỡng: Xi-ta cầu xin thần Lửa A-nhi, cúi lạy đấng Bra-ma; nàng tự nhận mẹ mình là nữ thần Đất. Lửa ở đây là phép thử của thần linh để xác nhận sự trong sạch.
• Các loài trong sử thi: Rắc-sa-xa (loài quỷ, như Ra-va-na), Va-na-ra (loài khỉ, như Ha-nu-man), đều có mặt và cùng kêu khóc trước cảnh Xi-ta bước vào lửa.
• Quan niệm đạo đức (dharma): người anh hùng, người làm vua phải giữ gìn danh dự dòng tộc, tuân theo bổn phận; người vợ phải trinh bạch tuyệt đối. Đây là chuẩn mực của người Ấn Độ thời cổ.

Hình dung bối cảnh Ra-ma và Xi-ta gặp lại nhau.

Trả lời: Cuộc gặp diễn ra ngay sau chiến thắng, trước đông đủ mọi người: anh em, bạn hữu, các tướng lĩnh loài khỉ, loài quỷ và dân chúng. Ra-ma ngồi ở vị trí của người chiến thắng, Xi-ta khiêm nhường đứng trước mặt chàng. Đáng lẽ là cảnh đoàn tụ vui mừng, nhưng không khí lại giống một phiên tòa công khai.

Lời nói và tình cảm của Ra-ma có gì mâu thuẫn?

Trả lời: Lời nói của Ra-ma rất nặng nề: chàng nói không chịu nổi khi nhìn Xi-ta, “chẳng khác nào ánh sáng đối với người bị đau mắt”, rồi bảo nàng muốn đi đâu tùy ý. Nhưng tình cảm thật của chàng là yêu thương và đau khổ: vừa thấy nàng, lòng chàng đã đau như cắt. Chàng nói những lời ấy “vì sợ tai tiếng”, tức là vì danh dự trước cộng đồng, chứ không phải vì hết yêu.

Tâm trạng của Xi-ta như thế nào?

Trả lời: Xi-ta bàng hoàng, đau đớn tột cùng và nhục nhã: nàng muốn chôn vùi cả thân mình, mỗi lời của chồng như mũi tên xuyên vào tim, nước mắt tuôn như suối. Nhưng nỗi đau không làm nàng mất bình tĩnh. Nàng lau nước mắt rồi lên tiếng tự bảo vệ, vừa trách chồng coi mình chẳng khác hạng đàn bà tầm thường, vừa khẳng định tình yêu và sự trong sạch của mình.

Thái độ của Xi-ta khi bước lên giàn lửa có gì đặc biệt?

Trả lời: Nàng chủ động, bình thản và dũng cảm. Chính nàng nhờ Lắc-ma-na dựng giàn hỏa thiêu; nàng lượn quanh chồng, cúi lạy thần linh, cầu thần Lửa A-nhi chứng giám rồi “dũng cảm bước vào ngọn lửa”. Không một lời oán trách thêm, nàng dùng cái chết để khẳng định danh dự. Thái độ ấy vừa cho thấy lòng tự trọng, vừa thể hiện niềm tin tuyệt đối vào sự trong sạch của mình.

Văn bản Ra-ma buộc tội kể về sự kiện gì? Bối cảnh diễn ra sự kiện ấy như thế nào?

Trả lời: Văn bản kể việc Ra-ma, sau khi giết quỷ vương Ra-va-na và cứu được Xi-ta, lại công khai ngờ vực phẩm hạnh của vợ và ruồng bỏ nàng; Xi-ta tự minh oan rồi bước vào giàn lửa để thần Lửa phán xét. Bối cảnh là ngay sau chiến thắng ở Lan-ka, trước sự chứng kiến của toàn thể cộng đồng: các em trai, bạn hữu, các loài khỉ, loài quỷ, thần linh và dân chúng. Chính sự có mặt của cộng đồng đã quyết định cách nói và cách hành xử của cả hai nhân vật.

Nhân vật người anh hùng trong sử thi được miêu tả là đại diện cho cộng đồng, danh dự cộng đồng thường được đặt trên danh dự cá nhân. Điều đó được thể hiện trong đoạn trích Ra-ma buộc tội như thế nào?

Trả lời:

• Ra-ma nói rõ chàng đánh Ra-va-na không phải vì riêng Xi-ta mà để rửa nhục, giữ thanh danh cho dòng họ, để giải thoát cõi thế khỏi nỗi sợ Ra-va-na. Chiến công của chàng là chiến công của cộng đồng.
• Là người sắp lên ngôi vua, chàng phải là tấm gương về đạo lí. Một người vợ từng ở lâu trong nhà kẻ khác, theo chuẩn mực thời ấy, có thể làm hoen ố danh dự vương triều. Vì vậy, dù đau như cắt, Ra-ma vẫn buộc tội vợ trước mọi người.
• Xi-ta cũng chịu sự phán xét của cộng đồng: nàng không chỉ thuyết phục chồng mà chọn phép thử lửa trước mặt mọi người, để chính thần linh và cộng đồng xác nhận sự trong sạch.

Qua hai nhân vật Ra-ma, Xi-ta, em hiểu thế nào về quan niệm của người Ấn Độ cổ đại đối với mẫu người anh hùng lí tưởng và mẫu người phụ nữ lí tưởng? Theo em, quan niệm đó có còn phù hợp với ngày nay không? Tại sao?

Trả lời:

• Người anh hùng lí tưởng: tài năng, dũng cảm, chiến thắng cái ác; đồng thời là người giữ gìn đạo lí và danh dự cộng đồng, sẵn sàng hi sinh tình cảm riêng cho bổn phận.
• Người phụ nữ lí tưởng: đẹp người, đẹp nết, thủy chung, trong trắng tuyệt đối, có lòng tự trọng và dám hi sinh để bảo vệ danh dự.
• Đánh giá ngày nay: những phẩm chất như dũng cảm, trách nhiệm, thủy chung, tự trọng vẫn đáng quý. Nhưng việc bắt người vợ dùng lửa để chứng tỏ mình trong sạch, hay đặt danh tiếng lên trên tình yêu và sự thật, không còn phù hợp: xã hội hiện đại coi trọng bình đẳng, tin tưởng và tôn trọng phẩm giá của mỗi người.

Từ đoạn trích Ra-ma buộc tội, hãy liên hệ với đoạn trích Hê-ra-clét đi tìm táo vàng để chỉ ra điểm khác biệt của nhân vật anh hùng trong sử thi và thần thoại.

Trả lời:

Xem thêm bài soạn bài Hê-ra-clét đi tìm táo vàng để đối chiếu.