Phân tích Chiến thắng Mtao Mxây (Đăm Săn) – Dàn ý + 6 bài văn mẫu hay nhất

Tây Nguyên không chỉ có núi rừng, chiêng cồng mà còn có những bộ sử thi được hát kể suốt nhiều đêm bên bếp lửa nhà dài. Trong đó, Đăm Săn của người Ê-đê là sử thi nổi tiếng nhất, và đoạn trích Chiến thắng Mtao Mxây đã khắc họa rực rỡ vẻ đẹp của người anh hùng Đăm Săn.

Mtao Mxây nhân lúc Đăm Săn đi vắng đã cướp Hơ Nhị. Đăm Săn tìm đến tận nhà kẻ thù, gọi hắn xuống đọ đao. Mtao Mxây lúc đầu kiêu ngạo, viện cớ đang bận “ôm vợ hai chúng ta”, nhưng khi Đăm Săn dọa hun cả nhà thì hắn phải xuống, lại còn sợ bị đâm lén. Đăm Săn đáp rằng đến con lợn nái của nhà ngươi ta cũng không thèm đâm. Câu nói vừa mỉa mai, vừa cho thấy tư thế đường hoàng của một dũng sĩ.

Trận đọ khiên làm nổi bật sự đối lập giữa hai nhân vật. Mtao Mxây múa, khiên “kêu lạch xạch như quả mướp khô”, chạy bước cao bước thấp, chém trượt vào chão cột trâu mà vẫn khoe mình quen đánh thiên hạ. Đăm Săn múa thì mỗi lần xốc tới vượt một đồi tranh, múa trên cao gió như bão, múa dưới thấp gió như lốc. Nhờ đớp được miếng trầu Hơ Nhị quăng ra, sức chàng càng tăng. Khi đâm mãi không thủng áo giáp của kẻ thù, chàng được ông Trời mách dùng chày mòn ném vào vành tai hắn và giành chiến thắng.

Chiến thắng ấy không của riêng Đăm Săn. Tôi tớ, dân làng Mtao Mxây đồng lòng đi theo chàng, đoàn người đông như bầy cà tong, ùn ùn như kiến như mối. Đăm Săn mở tiệc ăn mừng suốt mùa khô, tiếng chiêng vang khắp núi rừng, danh tiếng chàng vang đến thần. Hình ảnh chàng được phóng đại đến kì vĩ: bắp chân to bằng cây xà ngang, sức ngang voi đực, hơi thở ầm ầm như sấm.

Bằng nghệ thuật so sánh, phóng đại, đối lập và lời kể giàu nhịp điệu, đoạn trích ca ngợi Đăm Săn – người anh hùng dũng cảm, trọng danh dự, mang lại sự giàu mạnh cho cộng đồng Ê-đê.

Sử thi anh hùng là tiếng nói tự hào của một cộng đồng về chính mình. Với người Ê-đê, niềm tự hào ấy mang tên Đăm Săn. Đoạn trích Chiến thắng Mtao Mxây (sách Chân trời sáng tạo gọi là Đăm Săn chiến thắng Mtao Mxây) kể lại một trong những chiến công lớn nhất của chàng: đánh bại tù trưởng Mtao Mxây, giành lại vợ và đưa buôn làng tới sự giàu mạnh.

Cuộc chiến bắt đầu từ một mối nhục. Mtao Mxây, tù trưởng giàu có mà độc ác, đã nhân lúc Đăm Săn vắng nhà cướp Hơ Nhị. Trong xã hội Ê-đê, việc ấy xúc phạm không chỉ người chồng mà cả thị tộc. Vì thế, Đăm Săn đến tận nhà kẻ thù. Ngôi nhà của Mtao Mxây được tả là đẹp thật: cột sàn hiên đẽo hình mặt trăng, đầu cầu thang đẽo hình chim ngói, cầu thang rộng một lá chiếu. Chi tiết ấy cho thấy đối thủ của Đăm Săn không hề tầm thường; chiến thắng một tù trưởng giàu mạnh như thế mới xứng tầm người anh hùng.

Phần đầu trận đấu là cuộc đấu khẩu. Đăm Săn gọi thẳng: “Ơ diêng, ơ diêng, xuống đây! Ta thách ngươi đọ đao với ta đấy!” Mtao Mxây viện cớ đang bận ôm vợ, một câu nói trêu tức nhưng cũng là để né tránh. Đăm Săn không nhún nhường, dọa bổ đôi sàn hiên, chẻ cầu thang làm củi, hun cả ngôi nhà. Mtao Mxây đành xuống, nhưng hai lần dặn Đăm Săn không được đâm hắn khi hắn đang đi. Đăm Săn đáp rằng đến con lợn nái, con trâu của nhà hắn chàng còn chẳng thèm đâm. Qua lời thoại, người đọc thấy một bên đường hoàng, khinh thường lối đánh lén; một bên ngạo mạn ngoài miệng mà sợ hãi trong lòng.

Khi Mtao Mxây bước ra, người kể chuyện tả hắn khá kĩ: khiên tròn như đầu cú, gươm óng ánh như cầu vồng, dữ tợn như một vị thần, khố sọc, áo dày nút. Nhưng tất cả vẻ oai vệ ấy bị phá vỡ bởi một chi tiết: hắn đi “tần ngần do dự, mỗi bước mỗi đắn đo”. Vẻ ngoài và bản chất của hắn hoàn toàn trái ngược.

Trận đọ khiên được kể theo lối tăng tiến. Mtao Mxây múa trước, khiên kêu lạch xạch như quả mướp khô; Đăm Săn đứng im nhìn, rồi hỏi mỉa hắn học miếng múa ấy của ai. Mtao Mxây khoe học cậu, học bác, học thần Rồng, tự nhận quen đánh thiên hạ. Đến lượt Đăm Săn, mỗi lần chàng xốc tới là vượt một đồi tranh, một đồi lồ ô, chạy vun vút qua phía đông, phía tây; còn Mtao Mxây chạy bước cao bước thấp, vung đao chỉ chém trúng cái chão cột trâu. Chi tiết miếng trầu càng làm cán cân nghiêng hẳn: Mtao Mxây xin Hơ Nhị quăng trầu cho mình, nhưng Đăm Săn đớp được, sức chàng tăng lên gấp bội. Chàng múa trên cao gió như bão, múa dưới thấp gió như lốc, chòi lẫm đổ, cây cối chết rụi, quả núi ba lần rạn nứt. Dù vậy, cây giáo thần vẫn không đâm thủng người kẻ thù. Đăm Săn mệt, vừa chạy vừa ngủ, mộng thấy ông Trời chỉ cách ném chày mòn vào vành tai hắn. Chàng làm theo, áo giáp của Mtao Mxây rơi loảng xoảng, hắn chạy quanh chuồng lợn, chuồng trâu rồi ngã lăn ra đất. Đăm Săn kết liễu kẻ thù.

Phần thứ hai kể việc tôi tớ, dân làng Mtao Mxây đi theo Đăm Săn. Nhiều lần chàng hỏi họ có đi với mình không, và lần nào họ cũng đáp đồng lòng “không đi sao được”. Đoàn người mang của cải về làng Đăm Săn, đông như bầy cà tong, đặc như bầy thiêu thân. Chiến thắng của cá nhân đã trở thành sự hợp nhất, lớn mạnh của cộng đồng.

Phần thứ ba là cảnh ăn mừng. Đăm Săn cho cúng thần, cầu sức khỏe, bình yên, rồi mở tiệc lớn, đánh chiêng sao cho vỡ toác đòn ngạch, gãy nát xà ngang, khiến cả voi, tê giác trong rừng cũng phải lặng thinh nghe. Khách tù trưởng từ phương xa đến chật nhà. Đăm Săn hiện ra với vẻ đẹp phi thường: tóc dài hứng bằng nong hoa, uống không say, ăn không no, bắp chân to bằng cây xà ngang, sức ngang voi đực. Người Ê-đê khắp nơi ca ngợi chàng là dũng tướng chắc chết mười mươi vẫn không lùi bước. Tiệc kéo dài suốt mùa khô.

Đoạn trích thành công nhờ nghệ thuật so sánh, phóng đại, đối lập; lời thoại sắc gọn như kịch; lời người kể “bà con xem” kéo người nghe vào câu chuyện. Qua đó, Đăm Săn hiện lên như bức tượng đài về người anh hùng Ê-đê: dũng cảm, trọng danh dự, gắn bó với gia đình và mang lại sự thịnh vượng cho buôn làng.

Mỗi sử thi có một người anh hùng để cộng đồng soi mình vào. Người Ê-đê có Đăm Săn. Trong đoạn trích Chiến thắng Mtao Mxây, chàng hiện lên trọn vẹn nhất: một dũng sĩ tài năng, một người chồng trọng danh dự và một tù trưởng được cả cộng đồng tôn vinh.

Trước hết, Đăm Săn là người dũng cảm và chủ động. Vợ bị cướp, chàng không chờ đợi mà đến tận nhà Mtao Mxây, đứng dưới sân gọi kẻ thù xuống đọ đao. Lời chàng dứt khoát, lặp lại như hiệu lệnh: xuống, diêng; xuống, diêng. Khi Mtao Mxây chần chừ, chàng dọa bổ sàn hiên, chẻ cầu thang, hun cả ngôi nhà. Đó là thái độ của người biết rõ lẽ phải thuộc về mình.

Đăm Săn còn là người đường hoàng, có tinh thần thượng võ. Mtao Mxây sợ bị đâm khi đang đi xuống, Đăm Săn đáp rằng đến con lợn nái của nhà hắn chàng cũng không thèm đâm. Chàng nhường kẻ thù múa trước, đứng yên xem, rồi mới ra tay. Người anh hùng không cần thủ đoạn; chàng muốn đánh thắng một cách công khai, chính đáng. Những câu hỏi mỉa như “Miếng múa ấy ngươi học ai vậy?” hay trách hắn sao lại chém cái chão cột trâu mà bỏ qua khoeo chân mình còn cho thấy sự tự tin, khinh địch của kẻ mạnh.

Tài năng và sức mạnh của Đăm Săn được tô đậm bằng bút pháp phóng đại. Mỗi lần chàng xốc tới là vượt một đồi tranh, một đồi lồ ô; chàng chạy vun vút qua phía đông, phía tây. Sau khi đớp được miếng trầu, chàng múa trên cao gió như bão, múa dưới thấp gió như lốc; chòi lẫm đổ, cây cối chết rụi, núi rạn, đồi tranh bật rễ. Sức mạnh của Đăm Săn gắn liền với sức mạnh của thiên nhiên Tây Nguyên, như thể núi rừng đang chiến đấu cùng chàng.

Nhưng Đăm Săn không phải thần thánh toàn năng. Chàng đâm mãi không thủng áo giáp kẻ thù, thấm mệt, phải kêu lên với ông Trời. Chi tiết này làm nhân vật gần gũi hơn: người anh hùng cũng có lúc bế tắc. Chàng chiến thắng khi biết lắng nghe và làm theo sự chỉ dẫn của thần linh, tức là khi có cả sức mạnh lẫn trí tuệ, và khi chính nghĩa được trời đất ủng hộ.

Sau chiến thắng, Đăm Săn bộc lộ phẩm chất của một thủ lĩnh. Chàng không tàn sát người vô tội mà kêu gọi tôi tớ, dân làng của Mtao Mxây đi theo mình, và họ đồng lòng “không đi sao được”. Về làng, chàng cúng thần, cầu bình yên cho mọi người, mở tiệc mời anh em, bà con. Chiến thắng của Đăm Săn đem lại của cải, người, chiêng cồng cho cả buôn làng.

Cuối cùng, Đăm Săn là người anh hùng được cộng đồng ngưỡng mộ tuyệt đối. Qua lời người kể và lời dân làng, chàng mang vẻ đẹp kì vĩ: đôi mắt linh lợi như mắt chim ghếch ăn hoa tre, bắp đùi to bằng ống bễ, hơi thở ầm ầm tựa sấm dậy, nằm sấp thì gãy rầm sàn, nằm ngửa thì gãy xà dọc. Câu kết đoạn tả “Đăm Săn vốn đã ngang tàng từ trong bụng mẹ” khẳng định chàng sinh ra để làm anh hùng.

Đăm Săn trong trận đánh với Mtao Mxây vì thế là hình mẫu lí tưởng của người Ê-đê xưa: dũng cảm, trọng danh dự, yêu thương vợ, gắn bó với cộng đồng. Hình tượng ấy vẫn khiến người đọc hôm nay cảm phục.

Sách Chân trời sáng tạo đặt câu hỏi: Đăm Săn và Mtao Mxây đều là tù trưởng tài giỏi, vì sao chỉ Đăm Săn xứng đáng là anh hùng của cộng đồng? Câu trả lời nằm ở nghệ thuật đối lập được dân gian Ê-đê sử dụng xuyên suốt đoạn trích.

Về vị thế, hai người ngang nhau: cùng là tù trưởng giàu có. Nhà Mtao Mxây đẹp thật, cột sàn hiên đẽo hình mặt trăng, đầu cầu thang đẽo hình chim ngói. Hắn cũng tự nhận đã quen đánh thiên hạ, bắt tù binh, xéo nát đất đai thiên hạ. Nhưng từ lời nói đến hành động, hai con người khác nhau hoàn toàn.

Ở lời nói, Đăm Săn ngắn gọn, thẳng thắn, đầy khí phách: gọi kẻ thù xuống đọ đao, bảo hắn múa trước, rồi nói “Vậy thì ngươi hãy xem ta đây!”. Mtao Mxây thì vòng vo, khi trêu tức, khi khoác lác, khi lại lộ sự hèn nhát. Hắn bảo đang bận ôm vợ, ví mình như gà mới mọc cựa, khoe học cậu học bác học thần Rồng, nhưng lại hai lần xin Đăm Săn đừng đâm mình lúc đang đi. Ngôn ngữ nhân vật tự bộc lộ bản chất.

Ở dáng vẻ, Mtao Mxây được tả rất oai: khiên tròn như đầu cú, gươm óng ánh như cầu vồng, trông dữ tợn như thần. Nhưng hắn bước đi tần ngần do dự, mỗi bước mỗi đắn đo. Đăm Săn thì trong trận đánh không cần tả trang phục; vẻ đẹp của chàng nằm ở hành động và sức mạnh.

Ở tài năng, sự đối lập càng rõ. Khiên Mtao Mxây kêu lạch xạch như quả mướp khô – một so sánh vừa hài hước vừa hạ thấp. Hắn chạy bước cao bước thấp, chém trúng cái chão cột trâu. Đăm Săn múa khiên vượt đồi tranh, đồi lồ ô, gây bão lốc, làm núi rạn nứt. Một bên nhỏ bé, vụng về; một bên kì vĩ như sức mạnh thiên nhiên.

Ở chỗ dựa, Mtao Mxây cầu cứu miếng trầu của Hơ Nhị, dựa vào tấm áo giáp. Đăm Săn đớp được miếng trầu ấy, được ông Trời mách nước. Người có chính nghĩa được cả người vợ lẫn thần linh đứng về phía mình.

Ở kết cục, Mtao Mxây chết, còn tôi tớ, dân làng của hắn tự nguyện đi theo Đăm Săn. Điều đó cho thấy Mtao Mxây giàu có nhưng không được lòng người; Đăm Săn mới là người cộng đồng tin theo.

Qua phép đối lập, dân gian Ê-đê đã nói rõ quan niệm của mình: người anh hùng không chỉ là người mạnh và giàu, mà phải dũng cảm, ngay thẳng, chiến đấu vì chính nghĩa và vì cộng đồng. Mtao Mxây thiếu những điều ấy, nên dù là tù trưởng cũng chỉ là kẻ cướp vợ hèn nhát. Đăm Săn có đủ, nên chàng trở thành người anh hùng của cả buôn làng.

Nhiều người đọc Chiến thắng Mtao Mxây thường chú ý trận đánh mà ít dừng lại ở nửa sau của đoạn trích. Thế nhưng cảnh ăn mừng chiến thắng mới là nơi dân gian Ê-đê dồn tất cả niềm tự hào để tạc nên tượng đài Đăm Săn.

Cảnh ấy bắt đầu từ đoàn người trở về. Tôi tớ, dân làng Mtao Mxây mang của cải theo Đăm Săn “đông như bầy cà tong, đặc như bầy thiêu thân, ùn ùn như kiến như mối”. Một loạt so sánh lấy từ đời sống núi rừng gợi quy mô đông đảo chưa từng có. Người kể quay sang nói với người nghe: “Bà con xem”, Đăm Săn nay càng thêm giàu có, chiêng lắm la nhiều.

Về làng, việc đầu tiên Đăm Săn làm là cúng thần, cáo tổ tiên, cầu sức khỏe và bình yên. Chi tiết này cho thấy người anh hùng biết ơn thần linh, tổ tiên và coi trọng nghi lễ của cộng đồng. Rồi chàng mời anh em trong nhà, bà con trong làng cùng mở tiệc. Lời chàng dặn tôi tớ đánh chiêng là một đoạn văn giàu nhịp điệu, trùng điệp: đánh cho vỡ toác các cây đòn ngạch, gãy nát các cây xà ngang, cho tiếng chiêng vang vọng khiến voi, tê giác trong rừng quên cả cho con bú, ếch nhái, kì nhông cũng lặng thinh. Âm thanh tiếng chiêng lan khắp núi rừng, như chính thiên nhiên cũng dự lễ mừng.

Bữa tiệc được tả bằng bút pháp phóng đại: thịt ăn đến cháy đen ống le, ống lồ ô; dây cồng dây chiêng giăng như mạng nhện; khách tù trưởng từ phương xa kéo đến chật nhà. Trai gái đi lại đông đến mức chen nhau. Người kể thốt lên rằng cảnh ấy thời ông bác, ông cậu xưa kia làm gì có. Đó là niềm vui của một cộng đồng vừa trải qua chiến tranh, nay được sống trong giàu có, thịnh vượng.

Giữa khung cảnh ấy, Đăm Săn hiện ra như một vị thần. Chàng nằm trên võng, tóc thả trên sàn, phải lấy nong hoa hứng tóc. Chàng uống không biết say, ăn không biết no, chuyện trò không biết chán. Người ta ca ngợi chàng là dũng tướng chắc chết mười mươi vẫn không lùi bước. Rồi hàng loạt so sánh kì vĩ: đôi mắt linh lợi như mắt chim ghếch ăn hoa tre, bắp chân to bằng cây xà ngang, bắp đùi to bằng ống bễ, sức ngang voi đực, hơi thở ầm ầm tựa sấm dậy. Chân dung ấy được vẽ qua cái nhìn của cộng đồng, nên vừa phóng đại vừa chan chứa ngưỡng mộ.

Cảnh ăn mừng giúp ta hiểu phong tục và không khí hội hè của người Ê-đê: rượu cần, trâu bò cúng thần, chiêng cồng, cả buôn làng quây quần suốt mùa khô. Quan trọng hơn, nó cho thấy chiến thắng của Đăm Săn thuộc về cộng đồng. Người anh hùng được yêu mến vì chàng mang lại sự no ấm, yên vui cho mọi người.

Vì thế, nửa sau của đoạn trích không phải phần phụ mà là đỉnh cao của cảm hứng ngợi ca, khép lại chiến công bằng một khúc khải hoàn rộn rã tiếng chiêng.

Có ý kiến cho rằng văn bản Đăm Săn chiến thắng Mtao Mxây có đủ yếu tố của truyện, kịch và thơ. Nhận định ấy gợi một cách đọc thú vị: nhìn đoạn trích như một màn diễn xướng tổng hợp của nghệ nhân kể khan, nơi câu chuyện, lời thoại và nhịp điệu hòa làm một để dựng nên hình tượng người anh hùng.

Chất truyện thể hiện ở cốt truyện rõ ràng: nguyên nhân (Mtao Mxây cướp Hơ Nhị), diễn biến (trận đọ khiên nhiều hiệp), kết cục (Đăm Săn chiến thắng, dân làng đi theo, tiệc mừng). Sự việc được kể theo trình tự, có cao trào ở lúc Đăm Săn đâm mãi không thủng áo giáp và nút gỡ ở chi tiết ông Trời mách nước. Người kể giấu mình ở ngôi thứ ba nhưng thường xuyên lên tiếng bằng cụm từ “bà con xem”, như đang đứng giữa nhà dài nói với người nghe. Cụm từ ấy biến người đọc thành người chứng kiến, cho thấy sử thi là nghệ thuật trình diễn trước cộng đồng.

Chất kịch nằm ở hệ thống đối thoại. Nửa đầu đoạn trích gần như là một cảnh kịch: Đăm Săn đứng dưới sân, Mtao Mxây ở trên nhà, hai bên đáp qua đáp lại. Lời thoại ngắn, sắc, bộc lộ tính cách: Đăm Săn thách thức, mỉa mai, đường hoàng; Mtao Mxây khoe khoang, trêu tức rồi rụt rè. Ngay cả lời ông Trời cũng được dựng thành một cuộc đối đáp ngắn trong giấc mộng. Xung đột được đẩy lên qua từng lượt lời chứ không chỉ qua lời kể.

Chất thơ đến từ nhịp điệu và hình ảnh. Câu văn sử thi thường sóng đôi: “Chàng múa trên cao, gió như bão. Chàng múa dưới thấp, gió như lốc.” Những chuỗi trùng điệp như tiếng chiêng khiến voi quên cho con bú, ếch nhái lặng thinh, hay chân dung Đăm Săn với bắp chân, bắp đùi, sức voi, hơi thở sấm dậy, tạo âm hưởng hùng tráng, dễ nhớ khi hát kể. Hình ảnh so sánh đều lấy từ thiên nhiên Tây Nguyên: đồi tranh, đồi lồ ô, cú, cầu vồng, cà tong, thiêu thân, chim ghếch. Nhờ vậy, người anh hùng như sinh ra từ núi rừng và mang sức mạnh của núi rừng.

Ba yếu tố ấy cùng phục vụ một mục đích: ca ngợi Đăm Săn như hiện thân của cộng đồng. Nghệ thuật đối lập khiến chàng nổi bật trước Mtao Mxây hèn nhát; bút pháp phóng đại đẩy vẻ đẹp của chàng tới tầm vóc kì vĩ; lời người kể và lời dân làng cho thấy chàng được yêu mến, ngưỡng vọng. Chiến thắng của Đăm Săn không dừng ở việc giành lại vợ, mà là sự mở rộng, hợp nhất, giàu mạnh của buôn làng, điều mà cộng đồng Ê-đê thời cổ khao khát nhất.

Đặt đoạn trích trong toàn bộ sử thi, ta càng thấy giá trị của nó. Đây là đỉnh cao chiến công của Đăm Săn, khi sức mạnh cá nhân hòa với ý chí cộng đồng và được thần linh ủng hộ. Về sau, khi chàng đi bắt Nữ Thần Mặt Trời vì khát vọng riêng, bất chấp lời can ngăn, chàng lại gặp bi kịch. Hai đoạn trích soi chiếu nhau, cho thấy người Ê-đê xưa quan niệm: người anh hùng chỉ thật sự bất khả chiến bại khi đứng cùng cộng đồng và thuận theo lẽ phải.

Chiến thắng Mtao Mxây vì thế không chỉ là một trang sử thi hào hùng. Đó là một tác phẩm nghệ thuật dân gian tổng hợp, nơi lời kể, lời thoại và nhịp điệu cùng dựng nên bức tượng đài Đăm Săn sống mãi trong tâm thức người Tây Nguyên.

Kết luận

Khi phân tích Chiến thắng Mtao Mxây (Đăm Săn chiến thắng Mtao Mxây), em nên bám vào ba phần của đoạn trích, khai thác nghệ thuật đối lập giữa Đăm Săn và Mtao Mxây, các chi tiết miếng trầu, ông Trời, tiếng chiêng, chân dung Đăm Săn trong tiệc mừng, và chỉ ra đặc trưng lời văn sử thi. Sáu bài mẫu trên dùng được cho cả hai bộ sách và cho các đề gần nhau như phân tích nhân vật Đăm Săn hay phân tích cảnh ăn mừng chiến thắng.

Xem thêm:

• Soạn bài Đăm Săn chiến thắng Mtao Mxây (Chân trời sáng tạo)
• Đăm Săn chiến thắng Mtao Mxây: bố cục, tóm tắt, sơ đồ tư duy
• Soạn bài Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời
• Thần Trụ Trời: cốt truyện, tóm tắt, bố cục