Thích ứng là tự thay đổi cách nghĩ, cách làm cho hợp với điều kiện mới, yêu cầu mới. Học sinh lên cấp quen dần với thầy cô, bạn bè lạ; nhà nông đổi giống lúa khi nước mặn lấn vào ruộng: đó đều là thích ứng. Bài này nói rõ thích ứng nghĩa là gì, khả năng thích ứng là gì và nó khác thích nghi ở chỗ nào.
| Nghĩa ngắn | Có những thay đổi cho phù hợp với hoàn cảnh, đòi hỏi mới |
| Gốc từ | Hán Việt 適應: thích (vừa, hợp) + ứng (đáp lại) |
| Loại từ | Động từ; “sự thích ứng”, “khả năng thích ứng” là danh từ hóa |
| Đi kèm | Thích ứng với + điều kiện, môi trường, yêu cầu |
Thích ứng nghĩa là gì?
Mục từ thích ứng trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học có hai nét. Nét thứ nhất là nét chính: có những thay đổi cho phù hợp với điều kiện mới, yêu cầu mới, như thích ứng với nền kinh tế thị trường. Nét thứ hai ít dùng hơn, coi thích ứng như thích nghi, như khi nói một giống cây không thích ứng với khí hậu nóng ẩm. Wiktionary tiếng Việt cũng giảng theo nét thứ nhất, kèm ví dụ về lối làm việc hợp với tình hình mới.
Chữ quan trọng là mới. Không có gì thay đổi thì chẳng ai cần thích ứng. Một bạn chuyển từ trường làng lên trường huyện phải thích ứng với giờ học dài hơn, cách thầy cô giảng nhanh hơn. Một người lớn tuổi lần đầu dùng điện thoại thông minh phải thích ứng với việc chuyển tiền qua mã QR. Trong cả hai trường hợp, người ta không đổi được hoàn cảnh nên đổi chính mình.
Ở tâm lý học, thích ứng thường được hiểu là quá trình người ta điều chỉnh nhận thức, thái độ và kĩ năng để đáp ứng đòi hỏi của một hoạt động mới. Hiểu vậy thì thích ứng không phải chịu đựng cho qua, mà là học thêm để làm được việc.
Chữ 適 và chữ 應 ghép lại
Chữ thích (適) ta quen với nghĩa ưa, mến (thích ý), nhưng nghĩa gốc mà Thiều Chửu ghi còn có “đi đến” và “vừa”: thích khả nhi chỉ là vừa phải thì thôi. Trong thích ứng, thích mang nghĩa vừa, hợp, giống thích hợp, thích đáng, thích nghi.
Chữ ứng (應) là đáp lại, ứng theo, như ứng đối, hưởng ứng, phản ứng, đáp ứng. Ghép hai chữ, thích ứng là “đáp lại sao cho vừa”. Hoàn cảnh đổi trước, người đổi sau để vừa với nó. Nghĩa chữ đã ngầm chỉ ra thứ tự ấy.
Thích ứng hay thích nghi, linh hoạt?
| Từ | Nét chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thích ứng | Chủ động điều chỉnh để đáp ứng yêu cầu mới, hay dùng cho con người, tổ chức | Thích ứng với cách học trực tuyến |
| Thích nghi | Quen dần, phù hợp dần với điều kiện mới; dùng nhiều cho sinh vật | Xương rồng thích nghi với sa mạc |
| Linh hoạt | Nhanh nhạy, không cứng nhắc trong cách xử lý | Xử lý linh hoạt khi kế hoạch đổi |
| Bảo thủ, cứng nhắc | Giữ nguyên cách cũ dù hoàn cảnh đã khác | Cứ làm theo lối cũ, không chịu đổi |
Từ điển coi thích ứng và thích nghi gần như một, và các nhà nghiên cứu cũng chia hai phe: có người đồng nhất, có người tách bạch. Theo cách dùng quen, thích nghi nghiêng về kết quả quen dần (sinh học dùng thích nghi cho loài vật, cây cỏ), còn thích ứng nghiêng về việc chủ động sửa mình. Cụm “thích ứng với biến đổi khí hậu” vì thế nghe tự nhiên hơn “thích nghi với biến đổi khí hậu”, dù cả hai đều có người dùng. Gần nghĩa còn có hòa nhập, làm quen; với cách xoay xở trong từng tình huống, xem thêm bài khác biệt giữa linh hoạt và tùy tiện.
Khả năng thích ứng trong đề nghị luận
Đề “Suy nghĩ về khả năng thích ứng của người trẻ trước những thay đổi” khá hợp với học sinh lớp 9 đến lớp 12. Có thể xây bài theo bốn ý:
- Giải thích: khả năng thích ứng là năng lực điều chỉnh bản thân khi môi trường, công việc, công nghệ thay đổi, mà vẫn giữ được giá trị cốt lõi.
- Biểu hiện: học nhanh kĩ năng mới; bình tĩnh khi kế hoạch bị đảo; chịu nghe góp ý để sửa cách làm.
- Ý nghĩa: người biết thích ứng ít bị hụt hẫng khi chuyển cấp, chuyển nghề; tập thể biết thích ứng thì vượt qua khó khăn chung nhanh hơn.
- Bàn thêm: thích ứng không phải gió chiều nào che chiều ấy. Đổi cách làm thì được, đổi điều mình cho là đúng chỉ để vừa lòng người khác thì không.
Ý cuối dễ ghi điểm vì nó chặn trước cách hiểu sai. Muốn dẫn chứng bằng chuyện đời học trò, có thể nối với bài thói quen tự mình đi trước một bước: người chủ động thường thích ứng sớm hơn người chờ hoàn cảnh ép.
Thích ứng trong tiếng Anh, trong trường học và công việc
Khả năng thích ứng là gì?
Là mức độ một người hay một tổ chức điều chỉnh được mình khi điều kiện xung quanh thay đổi. Nhà tuyển dụng hay ghi yêu cầu này cho những công việc nhiều biến động, có ca kíp hoặc thường xuyên học công cụ mới.
Thích ứng tiếng Anh là gì?
Động từ là adapt (thích ứng với: adapt to), danh từ là adaptation. “Khả năng thích ứng” thường dịch là adaptability.
Thích ứng nhanh là gì?
Là quen việc mới, chỗ mới trong thời gian ngắn mà vẫn làm tốt. Ví dụ: một bạn mới chuyển lớp giữa năm nhưng chỉ sau hai tuần đã theo kịp bài và có nhóm bạn học cùng.
Viết “thích ứng với” hay “thích ứng cho”?
Viết “thích ứng với”: thích ứng với môi trường mới. “Thích ứng cho” là cách nói lệch, nên tránh trong bài văn.