Soạn bài Cảm xúc mùa thu (Đỗ Phủ) – Ngữ văn 10 Cánh diều

Trả lời:

• Sương móc trắng dày (“ngọc lộ”) làm tàn úa, tiêu điều cả rừng phong – loài cây gắn với mùa thu.
• Núi Vu, kẽm Vu chìm trong hơi thu “tiêu sâm” (hiu hắt, âm u).
• Sóng giữa lòng sông tung trào như vọt lên tận trời; gió mây nơi cửa ải sà xuống sát đất, u ám.
• Khóm cúc nở hoa lần thứ hai – loài hoa đặc trưng của mùa thu; cuối bài là cảnh may áo rét, tiếng chày đập vải lúc chiều tà báo mùa đông sắp tới.

Các chi tiết cho thấy một mùa thu vừa hùng vĩ vừa ảm đạm, lạnh lẽo, rất khác vẻ trong trẻo, êm đềm thường thấy.

Hình ảnh và hoạt động gì được nhắc tới ở bốn câu kết?

Trả lời:

• Hình ảnh: khóm cúc đã hai lần nở hoa; con thuyền lẻ loi được buộc lại; thành Bạch Đế cao trong buổi chiều.
• Hoạt động: nhà thơ rơi lệ khi thấy hoa cúc nở; buộc thuyền mà lòng hướng về vườn cũ; khắp nơi người ta hối hả cắt may áo rét (“thôi đao xích” – giục dao thước); tiếng chày đập vải dồn dập lúc chiều muộn.

Bốn câu cuối chuyển từ cảnh sang tình: mọi hình ảnh, âm thanh đều khơi gợi nỗi nhớ quê và thân phận tha hương của nhà thơ.

Đối chiếu các câu trong phần dịch thơ với phần dịch nghĩa để có nhận xét bước đầu về bài thơ dịch.

Trả lời:

Bản dịch của Nguyễn Công Trứ dùng thể thất ngôn bát cú, giữ được vần bằng, giọng buồn và bố cục của nguyên tác, lời thơ mượt mà, dễ thuộc. Tuy vậy, một số chỗ chưa chuyển tải hết sắc thái của nguyên văn:

⇒ Nhận xét bước đầu: bản dịch thơ khá hay, giữ được hồn bài thơ nhưng không thể thay thế nguyên tác; khi phân tích cần dựa vào phiên âm và dịch nghĩa.

Từ những thông tin tìm hiểu được, hãy trình bày hoàn cảnh ra đời của bài thơ.

Trả lời:

• Bài thơ ra đời năm 766, khi Đỗ Phủ đang sống ở Quỳ Châu, vùng núi sông hiểm trở bên Trường Giang (khu vực Tam Hiệp). Lúc ấy, loạn An Lộc Sơn – Sử Tư Minh tuy đã dẹp nhưng đất nước vẫn chưa yên, triều đình suy yếu, nhiều nơi còn binh lửa.
• Nhà thơ đã già, nhiều bệnh, cùng gia đình phiêu bạt đã nhiều năm; ông rời Thành Đô năm 765, định xuôi về quê nhưng chưa về được, phải dừng chân ở Quỳ Châu.
• Trong hoàn cảnh ấy, Đỗ Phủ viết chùm Thu hứng gồm 8 bài thất ngôn bát cú; Cảm xúc mùa thu là bài thứ nhất, mở đầu cho cả chùm thơ.

Xác định đề tài, thể loại và bố cục của bài thơ Thu hứng (Bài 1).

Trả lời:

• Đề tài: mùa thu – cảnh thu nơi đất khách và cảm xúc của người xa quê.
• Thể loại: thất ngôn bát cú Đường luật (8 câu, 7 chữ), luật trắc (chữ thứ hai câu 1 – “lộ” – là thanh trắc), vần bằng độc vận gieo ở cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8: lâm – sâm – âm – tâm – châm; hai cặp câu 3–4 và 5–6 đối nhau chỉnh.
• Bố cục: có hai cách chia.
  • Hai phần: bốn câu đầu – cảnh thu; bốn câu cuối – tình thu.
  • Bốn phần: đề (câu 1–2), thực (câu 3–4), luận (câu 5–6), kết (câu 7–8).

Cảnh thu trong hai câu đề và hai câu thực của bài thơ có gì đặc biệt so với cảnh thu thông thường mà em được biết? Để có thể miêu tả được quang cảnh đó, nhà thơ phải quan sát từ những vị trí nào?

Trả lời:

a. Nét đặc biệt của cảnh thu

• Mùa thu thường gợi vẻ thanh sơ, êm dịu: trời xanh, gió nhẹ, lá vàng rơi. Còn ở đây, cảnh thu tiêu điều và dữ dội: sương móc “điêu thương” làm tàn úa rừng phong; núi Vu, kẽm Vu chìm trong hơi thu “tiêu sâm” hiu hắt, âm u.
• Hai câu thực mở ra không gian vừa hùng vĩ vừa chao đảo: sóng dưới sông vọt lên tận trời, mây trên ải sà xuống sát đất. Phép đối và sự vận động ngược chiều (thấp lên cao, cao xuống thấp) khiến trời đất như đảo lộn, ngột ngạt.
• Cảnh mang đậm dấu ấn vùng Quỳ Châu hiểm trở và cũng gợi hình ảnh xã hội loạn lạc, bất an; đằng sau cảnh là tâm trạng buồn lo, u uất của nhà thơ.

b. Vị trí quan sát

• Nhà thơ đứng ở điểm nhìn cao (vùng núi, thành Bạch Đế cao) phóng tầm mắt bao quát rừng phong, núi Vu, kẽm Vu.
• Từ đó, ông nhìn xuống lòng sông sâu (sóng tung trào) và nhìn ra xa nơi cửa ải (gió mây sà xuống mặt đất).
• Điểm nhìn di chuyển từ cao xuống thấp, từ gần ra xa, giúp bức tranh có đủ chiều cao, chiều sâu và chiều rộng.

Nỗi lòng của chủ thể trữ tình được thể hiện qua những hình ảnh nào trong bốn câu thơ cuối? Hình ảnh nào ấn tượng nhất? Vì sao?

Trả lời:

• Khóm cúc hai lần nở (“tùng cúc lưỡng khai”): hai mùa thu nhà thơ sống xa quê; hoa nở mà người rơi lệ, giọt lệ “ngày trước” nay lại tuôn – nỗi buồn kéo dài từ quá khứ đến hiện tại.
• Con thuyền lẻ loi được buộc (“cô chu nhất hệ”): thuyền là phương tiện mong đưa ông về quê nhưng lại bị buộc chặt một chỗ; sợi dây buộc thuyền cũng buộc chặt tấm lòng hướng về “cố viên” (vườn cũ, quê nhà).
• Cảnh may áo rét, tiếng dao thước khắp nơi: người ta chuẩn bị cho mùa đông, còn nhà thơ vẫn là kẻ lữ thứ.
• Tiếng chày đập vải dồn dập trên thành Bạch Đế lúc chiều: âm thanh của đời sống mà cũng là tiếng lòng thổn thức, giục giã nỗi nhớ nhà.

Hình ảnh ấn tượng nhất: em ấn tượng nhất với hình ảnh “cô chu nhất hệ cố viên tâm”. Chỉ bảy chữ mà chứa cả thân phận và tâm trạng: con thuyền lẻ loi là hình bóng người lưu lạc; chữ “hệ” (buộc) vừa là buộc thuyền vào bến, vừa là buộc lòng vào quê. Thuyền đứng yên còn lòng thì hướng mãi về nơi xa, tạo nên nghịch lí đầy xót xa của kẻ muốn về mà không về được.

Theo em, viết về mùa thu nhưng Đỗ Phủ đã gửi gắm trong bài thơ tâm sự gì?

Trả lời:

• Nỗi nhớ quê hương da diết của người sống cảnh tha hương đã hai mùa thu, mong trở về mà chưa thể.
• Nỗi lo cho vận nước: cảnh thu u ám, trời đất chao đảo gợi thời cuộc loạn lạc, bất an; “vườn cũ” không chỉ là nhà riêng mà còn gợi về kinh đô, đất nước đang điêu linh.
• Nỗi xót xa cho thân phận: tuổi già, bệnh tật, lẻ loi như “cô chu” trôi dạt.

Qua đó, bài thơ cho thấy tấm lòng yêu nước, thương đời sâu nặng của Đỗ Phủ – một nhà thơ luôn gắn nỗi buồn riêng với nỗi đau chung.

Hãy viết một đoạn văn (khoảng 8–10 dòng) để làm rõ tình cảm của Đỗ Phủ với quê hương được thể hiện trong bài thơ Cảm xúc mùa thu.

Trả lời (đoạn văn tham khảo):

Tình cảm của Đỗ Phủ với quê hương trong Cảm xúc mùa thu là một nỗi nhớ âm thầm mà day dứt. Ngay cảnh thu tiêu điều ở Quỳ Châu đã nhuốm màu tâm trạng của người lữ thứ, nhưng nỗi nhớ quê bộc lộ rõ nhất ở hai câu luận. Khóm cúc nở đến lần thứ hai nhắc nhà thơ rằng ông đã xa nhà hai mùa thu, và giọt lệ ngày trước lại tuôn rơi. Con thuyền lẻ loi buộc ở bến sông tưởng là phương tiện đưa ông về, hóa ra chỉ buộc chặt thêm “tấm lòng vườn cũ”. Đến hai câu kết, tiếng dao thước may áo rét và tiếng chày đập vải chiều trên thành Bạch Đế vang lên dồn dập như giục giã, khiến nỗi nhớ càng cồn cào. Nhớ quê của Đỗ Phủ cũng là nhớ một đất nước thanh bình đã mất, nên tình quê hòa làm một với tình yêu nước sâu nặng.