Soạn bài Đại cáo bình Ngô (Nguyễn Trãi) – Ngữ văn 10 Cánh diều

Đề bài: Chỉ ra ý chính của đoạn văn và tác dụng của nghệ thuật đối trong các câu văn biền ngẫu.

Trả lời:

• Ý chính: nêu tư tưởng nhân nghĩa làm nền tảng cho toàn bài – nhân nghĩa là “yên dân” và “trừ bạo”.
• Tác dụng của phép đối: hai vế “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân” – “Quân điếu phạt trước lo trừ bạo” cân xứng về ý và nhịp, làm luận đề ngắn gọn, chặt chẽ, dễ nhớ; đồng thời tạo giọng văn trang trọng, đĩnh đạc của một bản tuyên cáo.

Đề bài: Những tư tưởng, sự việc khách quan nào được khẳng định làm căn cứ triển khai toàn bộ nội dung bài Đại cáo?

Trả lời:

• Tư tưởng nhân nghĩa: lấy dân làm gốc, đánh giặc là để cứu dân.
• Chân lí về sự tồn tại độc lập của Đại Việt, được chứng minh bằng các yếu tố: nền văn hiến lâu đời, lãnh thổ riêng (“Núi sông bờ cõi đã chia”), phong tục riêng, lịch sử và triều đại riêng, hào kiệt đời nào cũng có.
• Chứng cứ lịch sử: những kẻ xâm lược trước đây (Lưu Cung, Triệu Tiết, Toa Đô, Ô Mã…) đều thất bại – “chứng cớ còn ghi”.

Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời gây nền độc lập,
Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên xưng đế một phương

Phép đối đặt các triều đại Đại Việt ngang hàng với các triều đại phương Bắc, khẳng định tư thế bình đẳng của dân tộc.

Trả lời:

• Giọng điệu: vừa căm phẫn, đanh thép khi kết tội kẻ thù, vừa đau xót, thương cảm khi nói về nhân dân.
• Đối lập: kẻ thù “thằng há miệng, đứa nhe răng” tham lam vô độ đối lập với người dân “nheo nhóc”, “goá bụa khốn cùng”, bị ép xuống biển mò ngọc, vào rừng đãi vàng.
• Hệ thống hình ảnh, chứng cứ: tố cáo âm mưu (mượn cớ phù Trần diệt Hồ để cướp nước, “dối trời lừa dân”), tội diệt chủng (“nướng dân đen”, “vùi con đỏ”), bóc lột bằng thuế khóa, phu phen, vơ vét sản vật, hủy hoại cả môi trường sống (“tàn hại cả giống côn trùng cây cỏ”).
• Cách kết tội: lời văn khái quát bằng hình tượng phóng đại mà vẫn rất cụ thể:

Độc ác thay, trúc Nam Sơn không ghi hết tội,
Dơ bẩn thay, nước Đông Hải không rửa sạch mùi.

Trả lời:

Nguyễn Trãi viết bằng lời của chủ tướng (“Ta đây”), khắc họa Lê Lợi vừa bình dị vừa lớn lao:

• Xuất thân khiêm nhường: dấy nghĩa ở núi Lam Sơn, “chốn hoang dã nương mình”.
• Lòng căm thù giặc sâu sắc: “Ngẫm thù lớn há đội trời chung, / Căm giặc nước thề không cùng sống”.
• Gian khổ, trăn trở lâu dài: “đau lòng nhức óc”, “nếm mật nằm gai”, “quên ăn vì giận”, trằn trọc cả trong giấc mơ vì việc khôi phục đất nước.
• Khát khao cầu hiền, trọng người tài: “Cỗ xe cầu hiền, thường chăm chăm còn dành phía tả”.

Việc hóa thân giúp bài cáo có sức truyền cảm lớn: người đọc thấy một lãnh tụ gần gũi, giàu tình cảm, mang trọn nỗi đau và khát vọng của cả dân tộc.

Trả lời:

• Khó khăn: thiếu người tài (“Tuấn kiệt như sao buổi sớm, / Nhân tài như lá mùa thu”), thiếu người giúp việc, lương thực cạn (“Khi Linh Sơn lương hết mấy tuần”), quân lực mỏng (“Khi Khôi Huyện quân không một đội”), trong khi giặc đang mạnh.
• Sức mạnh vượt qua: ý chí quyết tâm của chủ tướng (“Ta gắng chí khắc phục gian nan”); sự đoàn kết của toàn dân, tướng sĩ đồng lòng như cha con (điển tích “dựng cần trúc”, “hòa nước sông”); cách đánh sáng tạo “lấy yếu chống mạnh”, “lấy ít địch nhiều”.

Trả lời:

Đem đại nghĩa để thắng hung tàn,
Lấy chí nhân để thay cường bạo.
Trận Bồ Đằng sấm vang chớp giật,
Miền Trà Lân trúc chẻ tro bay.

Câu văn chuyển sang nhịp nhanh, mạnh, dồn dập; các vế ngắn, sóng đôi liên tiếp như những đợt tấn công. Hình ảnh so sánh với sức mạnh thiên nhiên (sấm vang chớp giật, trúc chẻ tro bay) gợi khí thế áp đảo, thần tốc của nghĩa quân, khác hẳn giọng trầm lắng ở đoạn nói về gian khổ trước đó.

Trả lời:

Ở giai đoạn đầu, giọng văn trầm, nhấn mạnh khó khăn, thiếu thốn. Đến giai đoạn phản công, bài cáo dùng nghệ thuật đối lập rõ nét giữa ta và địch: ta càng đánh càng mạnh (“quân ta hăng lại càng hăng”), chiếm lại Tây Kinh, thu về Đông Đô; giặc thì “mất vía”, “nín thở cầu thoát thân”, tướng giặc “bêu đầu”, “bỏ mạng”, cuối cùng “trí cùng lực kiệt”. Ta chủ động, đường hoàng với chiến lược “mưu phạt tâm công”, còn giặc bị động, thảm bại.

Đề bài: Tính chất hùng tráng, hào sảng của đoạn văn được thể hiện thế nào qua hình ảnh, ngôn từ, nhịp điệu câu văn, biện pháp so sánh…?

Trả lời:

• Hình ảnh kì vĩ, phóng đại: “Gươm mài đá, đá núi cũng mòn, / Voi uống nước, nước sông phải cạn” – sức mạnh của nghĩa quân sánh ngang thiên nhiên.
• So sánh: quân ta như “gió to trút sạch lá khô”, thế giặc sụp đổ như con đê vỡ toang vì tổ kiến; tướng giặc bị bắt “như hổ đói vẫy đuôi xin cứu mạng”.
• Nhịp điệu: câu văn ngắn dài xen kẽ, liệt kê liên tiếp các trận Chi Lăng, Mã Yên, Xương Giang… theo mốc ngày cụ thể tạo nhịp dồn dập như tiếng trống trận.
• Ngôn từ: động từ mạnh, từ ngữ gợi cảm giác thắng lợi vang dội, kết hợp cảm hứng sử thi.

Trả lời:

Tác giả dùng liệt kê và cường điệu: thây giặc “chất đầy đường”, máu “trôi đỏ nước”, “sắc phong vân phải đổi”, “ánh nhật nguyệt phải mờ”; giặc “khiếp vía”, “vỡ mật”, “xéo lên nhau chạy”. Các hình ảnh tăng cấp cho thấy sự thảm bại nhục nhã, toàn diện của quân Minh, đồng thời làm nổi bật tư thế nhân đạo của ta khi tha cho tướng giặc và cấp thuyền, ngựa cho chúng về nước.

Trả lời:

Xã tắc từ đây vững bền
Giang sơn từ đây đổi mới.
Kiền khôn bĩ rồi lại thái,
Nhật nguyệt hối rồi lại minh

Phần kết thể hiện khát vọng độc lập, thái bình lâu dài của dân tộc và niềm tin vào một kỉ nguyên mới. Giọng văn trang trọng, hào sảng; hình ảnh vũ trụ (trời đất, mặt trời, mặt trăng) chuyển từ u tối sang sáng tỏ gợi sự đổi đời lớn lao của đất nước. Cảm xúc tự hào hòa với lòng biết ơn tổ tiên và niềm lạc quan vào tương lai.

Đề bài: a) Tóm tắt nội dung cơ bản của từng phần theo mẫu; b) Chỉ ra mối liên hệ giữa các phần và cho biết bài Đại cáo viết về vấn đề gì.

Trả lời:

a) Nội dung từng phần:

b) Các phần gắn bó chặt chẽ: phần 1 là tiền đề lí luận (nhân nghĩa, độc lập); phần 2 dùng tiền đề ấy để kết tội giặc là phi nghĩa; phần 3 chứng minh nghĩa quân chiến đấu vì nhân nghĩa nên chiến thắng; phần 4 là kết quả tất yếu. Bài Đại cáo viết về vấn đề độc lập dân tộc gắn với tư tưởng nhân nghĩa: tuyên bố thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Minh và khẳng định chủ quyền của Đại Việt.

Trả lời:

Tư tưởng xuyên suốt là nhân nghĩa, với nội dung cốt lõi “yên dân” và “trừ bạo”.

• Phần 1 nêu nhân nghĩa thành nguyên lí, gắn với chủ quyền dân tộc: bảo vệ đất nước chính là bảo vệ dân.
• Phần 2 lấy nhân nghĩa làm thước đo để kết tội giặc: chúng “bại nhân nghĩa nát cả đất trời”.
• Phần 3 cho thấy sức mạnh nhân nghĩa: “Đem đại nghĩa để thắng hung tàn”; kể cả khi thắng vẫn “mở đường hiếu sinh”, cấp thuyền ngựa cho giặc về nước.
• Phần 4: nhân nghĩa đem lại thái bình lâu dài cho muôn dân.

Như vậy, nhân nghĩa ở Nguyễn Trãi không còn là khái niệm đạo đức hẹp mà gắn với lòng yêu nước, thương dân và độc lập dân tộc.

Trả lời (gợi ý phân tích phần 1):

Đoạn mở đầu là mẫu mực của văn chính luận trung đại. Về lập luận, tác giả đi từ nguyên lí chung (nhân nghĩa là yên dân, trừ bạo) đến chân lí cụ thể (Đại Việt là một quốc gia độc lập) rồi đưa ra chứng cứ lịch sử (kẻ xâm lược trước đều thất bại) – lí lẽ và dẫn chứng khớp chặt, không thể bác bỏ. Về ngôn từ, hình ảnh, những từ “văn hiến”, “bờ cõi”, “phong tục”, “hào kiệt” nêu đủ các yếu tố tạo nên một quốc gia; cách gọi các triều đại Việt ngang hàng với Hán, Đường, Tống, Nguyên và dùng chữ “đế” cho thấy ý thức tự tôn dân tộc. Về phép đối và nhịp điệu, các cặp câu sóng đôi (“Lưu Cung tham công nên thất bại, / Triệu Tiết thích lớn phải tiêu vong”) làm lập luận cân xứng, giọng văn đĩnh đạc, hùng hồn, vang lên như lời tuyên bố của cả một dân tộc.

Trả lời:

Yếu tố biểu cảm làm tăng sức thuyết phục, bởi bài cáo không chỉ tác động vào lí trí mà còn chạm đến tình cảm người đọc:

• Căm phẫn khi tố cáo giặc: “Độc ác thay…”, “Dơ bẩn thay…”, “Lẽ nào trời đất dung tha”.
• Xót thương nhân dân: “Nheo nhóc thay kẻ goá bụa khốn cùng”.
• Trăn trở, quyết tâm của chủ tướng: “Đau lòng nhức óc”, “Nếm mật nằm gai”.
• Hả hê, tự hào khi chiến thắng: “Ghê gớm thay sắc phong vân phải đổi”; trang trọng, xúc động ở phần kết với lời “Than ôi!”.

Trả lời:

Nguyễn Trãi xác định quốc gia dân tộc qua năm yếu tố: nền văn hiến lâu đời, lãnh thổ riêng, phong tục riêng, lịch sử – triều đại riêng, hào kiệt đời nào cũng có. So với Nam quốc sơn hà (chỉ nói lãnh thổ và chủ quyền), quan niệm này toàn diện hơn, đặc biệt coi văn hiến và phong tục là yếu tố cốt lõi. Ý thức độc lập thể hiện ở việc đặt các triều đại Việt ngang hàng với phương Bắc, mỗi bên “xưng đế một phương”; niềm tự hào thể hiện ở việc khẳng định truyền thống hào kiệt và những chiến công đã được sử sách ghi lại.

Đề bài: Liên hệ Kiến thức ngữ văn và văn bản Nguyễn Trãi – Cuộc đời và sự nghiệp, hãy xác định: a) Ý nghĩa của tác phẩm đối với thời đại Nguyễn Trãi; b) Vì sao tác phẩm được coi là “Bản tuyên ngôn Độc lập thứ hai” của dân tộc.

Trả lời:

a) Với thời đại Nguyễn Trãi, bài cáo là văn kiện tổng kết cuộc kháng chiến mười năm, công bố với toàn dân việc dẹp yên giặc Minh, khẳng định chính nghĩa của nghĩa quân Lam Sơn và mở ra thời kì độc lập, xây dựng đất nước của triều Lê.

b) Tác phẩm được coi là bản tuyên ngôn độc lập thứ hai vì: kế thừa Nam quốc sơn hà nhưng phát triển toàn diện hơn quan niệm về quốc gia (thêm văn hiến, phong tục, lịch sử); tuyên bố chủ quyền sau một cuộc kháng chiến thắng lợi, có chứng cứ lịch sử rõ ràng; kết hợp nền tảng tư tưởng nhân nghĩa với lời tuyên bố về một kỉ nguyên thái bình.

Trả lời:

Bài cáo gợi nhiều bài học: lấy dân làm gốc; đoàn kết toàn dân; kiên trì vượt khó; kết hợp sức mạnh quân sự với mưu lược (“mưu phạt tâm công”); nhân đạo cả với kẻ thù bại trận. Em thấy bài học đoàn kết và lấy dân làm gốc còn nguyên giá trị: mọi chính sách, mọi công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước hôm nay chỉ thành công khi xuất phát từ lợi ích và sức mạnh của nhân dân.