Soạn bài Hê-ra-clét đi tìm táo vàng (Thần thoại Hy Lạp) – Ngữ văn 10 Cánh diều

Tóm tắt được nội dung bao quát của văn bản (bối cảnh, nhân vật, các sự kiện chính, những chi tiết thần kì,…).

Trả lời:

• Bối cảnh: thời các vị thần còn cai quản thế giới; không gian trải dài khắp hai châu Âu, Á, lên miền cực Bắc, qua sa mạc, tới Ai Cập, dãy núi Cô-ca-dơ rồi tới xứ sở của các tiên nữ E-xpê-rít.
• Nhân vật: trung tâm là Hê-ra-clét; kẻ ra lệnh là nhà vua Ơ-ri-xtê; các thần Gai-a, Hê-ra, Dớt, A-tê-na, Át-lát; gã khổng lồ Ăng-tê; Prô-mê-tê.
• Sự kiện chính: nhận lệnh lấy táo vàng → đi khắp nơi dò hỏi, vượt nhiều thử thách → thắng Ăng-tê → cứu Prô-mê-tê và được mách phải nhờ Át-lát → gánh trời thay Át-lát, dùng mưu thoát bẫy Át-lát giăng ra → đem táo về dâng vua.
• Chi tiết thần kì: con rồng canh vườn có trăm cái đầu và chẳng khi nào chợp mắt; Ăng-tê cứ chạm đất là được mẹ tiếp sức; gan Prô-mê-tê bị ăn ban ngày, đêm lại lành; một người trần gánh nổi cả bầu trời.

Trả lời:

Nhân vật chính là Hê-ra-clét. Điểm nổi bật ở chàng là sự kết hợp của nhiều phẩm chất: sức vóc hơn người, dám đi tới những miền chưa ai đặt chân, đủ tỉnh táo để tìm ra điểm yếu của đối thủ và đủ tinh ý để không mắc bẫy của một vị thần. Bên cạnh đó, chàng có tấm lòng biết thương người gặp nạn. Chàng mang dòng máu thần linh nhưng vẫn là một con người, vẫn biết mệt, biết đau, nên chiến công của chàng càng đáng khâm phục.

Trả lời:

Câu chuyện ca ngợi con người dám đương đầu với gian nguy: muốn đạt mục tiêu lớn, con người cần sức mạnh, nhưng còn cần trí khôn, lòng kiên trì và lòng nhân ái. Qua hình tượng Hê-ra-clét, người Hy Lạp xưa bày tỏ niềm tin rằng con người có thể sánh ngang, thậm chí vượt qua cả thần linh nếu biết dùng cả sức lẫn trí.

Liên hệ, kết nối với kinh nghiệm sống của bản thân để hiểu thêm câu chuyện.

Trả lời:

Em nhớ lần ôn thi vào lớp 10, có giai đoạn em học mãi môn Toán mà điểm không lên. Em cũng giống Hê-ra-clét khi quật Ăng-tê ba lần mà đối thủ vẫn đứng dậy: cố gắng bằng sức thôi chưa đủ. Chỉ khi cùng cô giáo xem lại bài làm, tìm ra chỗ mình hay sai, em mới đổi cách học và tiến bộ. Từ câu chuyện, em hiểu rằng gặp khó khăn thì cần bình tĩnh tìm nguyên nhân, kiên trì và biết nhận sự giúp đỡ, giống như Hê-ra-clét nghe lời mách bảo từ Prô-mê-tê.

Chú ý điểm đặc biệt của khu vườn có cây táo vàng.

Trả lời:

• Cây táo là quà nữ thần Đất Gai-a tặng Hê-ra trong ngày cưới, nên là báu vật của thần linh.
• Khu vườn nằm ở chốn kín đáo, gần chỗ thần Át-lát đội trời, không ai biết đường tới.
• Kẻ canh vườn là con rồng La-đông; theo lời kể, nó có cả trăm đầu, hoặc theo dị bản khác chỉ một đầu nhưng chẳng bao giờ chợp mắt: “Mắt nó lúc nào cũng mở trừng trừng.”
• Ngoài rồng, vườn còn có ba chị em E-xpê-rít coi sóc.

⇒ Khu vườn vừa xa xôi, bí ẩn vừa được bảo vệ cực kì nghiêm ngặt, báo trước thử thách khó khăn dành cho Hê-ra-clét.

Cuộc giao đấu giữa Hê-ra-clét với Ăng-tê được miêu tả như thế nào?

Trả lời:

• Rất quyết liệt: chàng ba lần vật ngã đối thủ, tưởng hắn đã chết, nhưng hắn lại bật dậy đánh tiếp.
• Có yếu tố bí ẩn: sức mạnh của Ăng-tê đến từ mẹ hắn là thần Đất Gai-a; mỗi lần hắn chạm đất là được tiếp thêm sức.
• Thắng bằng trí: nhận ra điều đó, Hê-ra-clét nhấc bổng gã khổng lồ lên khỏi mặt đất và lộn ngược đầu hắn xuống. Lần này hắn “chết không cách gì cứu vãn được”.

⇒ Qua trận đấu, ta thấy chàng không chỉ khỏe mà còn biết quan sát, biết thay đổi cách đánh.

Chú ý hình ảnh mang tính biểu tượng: Prô-mê-tê bị xiềng.

Trả lời:

Prô-mê-tê đã lấy lửa trao cho loài người nên bị Dớt trừng phạt: bị đóng đinh, xiềng vào vách núi Cô-ca-dơ, ngày ngày bị đại bàng mổ bụng ăn gan. “Nhưng buồng gan của Prô-mê-tê là bất tử.” Gan mọc lại nên cực hình kéo dài mãi, vậy mà vị thần ấy vẫn không chịu khuất phục. Hình ảnh này tượng trưng cho người dám hi sinh vì nhân loại, chịu đày đọa mà vẫn bất khuất trước bạo quyền. (Em có thể đọc thêm Prô-mê-tê và loài người để hiểu vì sao vị thần này bị trừng phạt.)

Chú ý chi tiết Hê-ra-clét giơ lưng chống đỡ bầu trời thay cho thần Át-lát.

Trả lời:

• Đây là việc vốn chỉ một Ti-tăng làm được, vậy mà một người trần như Hê-ra-clét cũng gánh nổi, cho thấy sức mạnh phi thường của chàng.
• Tác giả dân gian không giấu sự vất vả: “Gân cốt trong người chàng như căng ra.” Chàng cũng “loạng choạng”, mồ hôi ướt đẫm.
• Có A-tê-na kề bên truyền sức nên chàng đứng vững tới khi Át-lát quay lại: người anh hùng được thần linh yêu mến, che chở.

Cuộc đấu trí giữa Hê-ra-clét và thần Át-lát có ý nghĩa gì?

Trả lời:

• Át-lát muốn mượn cớ mang táo về Mi-xen để trút hẳn gánh trời sang vai Hê-ra-clét. Đây là thử thách nguy hiểm nhất, vì thua là phải đội trời mãi mãi.
• Hê-ra-clét nhìn thấu mưu kế nhưng không lộ ra, vờ cảm ơn rồi xin thần đỡ hộ trong chốc lát để chàng lót áo vào vai; khi thần vừa nhận lại gánh nặng, chàng lấy táo ra đi.
• Cuộc đấu trí khẳng định trí tuệ của con người có thể thắng cả thần linh; người anh hùng hoàn thiện ở cả sức mạnh lẫn mưu trí. Chi tiết này cũng làm câu chuyện thêm hóm hỉnh.

Từ hình ảnh nào trong đoạn trích mà ở môn Địa lí, các tập bản đồ được gọi là Át-lát?

Trả lời:

Đó là hình ảnh thần Át-lát khom lưng, giơ vai đội cả bầu trời. Về sau, người ta thường vẽ, tạc vị thần này đang đỡ một quả cầu lớn tượng trưng cho bầu trời, trái đất. Hình ảnh ấy được in trên những bộ sưu tập bản đồ, vì vậy tên Át-lát (Atlas) trở thành tên gọi chung của tập bản đồ.

Mỗi phần trong văn bản Hê-ra-clét đi tìm táo vàng kể về sự kiện gì? Các đoạn tóm tắt nội dung lược trích cho biết Hê-ra-clét đã phải trải qua những cuộc thử thách nào nữa?

Trả lời:

Các đoạn lược cho biết chàng còn phải: đánh nhau với A-rét, thần Chiến tranh, cùng con trai của thần; tìm gặp thần Biển Nê-rê nhờ chỉ lối; lặn lội lên tận phương Bắc xa xôi; vượt sa mạc nóng bỏng; khi tới Ai Cập thì suýt bị nhà vua nước này đem làm vật hiến tế và phải chiến đấu để thoát thân.

Chỉ ra những chi tiết hoang đường, tưởng tượng trong đoạn trích. Ý nghĩa của mỗi chi tiết ấy?

Trả lời:

Nhìn chung, các chi tiết kì ảo làm truyện li kì, hấp dẫn, đồng thời làm cho chiến công của Hê-ra-clét thêm rực rỡ.

Nhân vật Hê-ra-clét trong đoạn trích là người như thế nào? Hãy phân tích đặc điểm của nhân vật này qua một số biểu hiện cụ thể.

Trả lời:

• Sức mạnh phi thường: vật ngã gã khổng lồ, nhấc bổng hắn lên; một mình đỡ bầu trời trong lúc Át-lát đi hái táo.
• Ý chí bền bỉ: không biết khu vườn ở đâu vẫn lên đường, rong ruổi qua cả châu Âu lẫn châu Á, ngược lên phương Bắc giá lạnh, băng những dải cát nóng; gặp bao trở ngại không bỏ cuộc.
• Thông minh, mưu trí: phát hiện bí mật của Ăng-tê để đổi cách đánh; đoán ngay ý đồ của Át-lát, tươi cười đáp lại rồi dùng mẹo thoát thân.
• Nhân hậu, nghĩa hiệp: thấy Prô-mê-tê bị hành hạ, chàng lập tức ra tay: “Không phải đắn đo suy nghĩ gì, Hê-ra-clét giương cung và buông dây.”
• Đường hoàng, tự trọng: lời nói với Át-lát lễ độ mà thẳng thắn; chàng nói rõ mình đi lấy táo không phải vì ham muốn riêng.

⇒ Hê-ra-clét là hình mẫu anh hùng lí tưởng của người Hy Lạp cổ: khỏe, giỏi, có trí và có tâm.

Đoạn trích phản ánh nhận thức và cách lí giải của con người thời cổ đại về điều gì? Theo em, ngày nay câu chuyện Hê-ra-clét đi tìm táo vàng có còn sức hấp dẫn không? Tại sao?

Trả lời:

• Nhận thức của người xưa: người Hy Lạp cổ hình dung bầu trời phải có người chống đỡ (thần Át-lát); tin rằng Đất là bà mẹ sinh ra và nuôi sức mạnh cho muôn loài; giải thích lửa và sự sống của loài người gắn với Prô-mê-tê; tin rằng con người có thể vượt qua mọi giới hạn nhờ sức mạnh và trí tuệ.
• Sức hấp dẫn ngày nay: câu chuyện vẫn cuốn hút vì cốt truyện phiêu lưu nhiều thử thách, nhiều chi tiết kì ảo giàu tưởng tượng, và vì người anh hùng mang những phẩm chất mà thời nào cũng cần: dũng cảm, kiên trì, thông minh, biết giúp người. Nhiều hình ảnh trong truyện (Át-lát, Ăng-tê, Prô-mê-tê) còn đi vào ngôn ngữ, khoa học, nghệ thuật hiện đại.

Chi tiết, hình ảnh nào của văn bản Hê-ra-clét đi tìm táo vàng để lại ấn tượng đặc biệt đối với em? Hãy vẽ hoặc mô tả bằng lời chi tiết, hình ảnh đó.

Trả lời:

Em ấn tượng nhất với cảnh Hê-ra-clét đứng giữa đất trời, hai vai gánh cả vòm trời xanh thẫm. Em hình dung chàng chân choãi ra, đầu gối hơi khuỵu, bắp tay nổi cuồn cuộn, mồ hôi chảy thành dòng xuống lưng. Phía sau chàng, nữ thần A-tê-na áo trắng đặt tay lên vai như truyền thêm sức. Ở xa, Át-lát ung dung ôm ba quả táo vàng sáng lấp lánh bước về. Hình ảnh ấy cho em thấy sức chịu đựng của con người có thể lớn đến mức nào khi có ý chí và có người đồng hành.

Từ đoạn trích trên, em hãy giải thích ý nghĩa của các điển tích: Ăng-tê và Đất Mẹ; Prô-mê-tê bị xiềng.

Trả lời:

• Ăng-tê và Đất Mẹ: Ăng-tê bất khả chiến bại khi đứng trên đất, nhưng yếu ớt ngay khi bị nhấc khỏi mặt đất. Điển tích dùng để nói: sức mạnh của mỗi người, mỗi cộng đồng bắt nguồn từ cội rễ (quê hương, nhân dân, nền tảng); rời xa cội nguồn thì sức mạnh mất đi. Nó cũng nhắc rằng ai cũng có một điểm yếu chí mạng.
• Prô-mê-tê bị xiềng: chỉ người vì hạnh phúc của số đông mà chịu hi sinh, chịu đọa đày nhưng không chịu khuất phục kẻ có quyền lực; cũng gợi tinh thần dám đấu tranh cho ánh sáng, cho văn minh và sự tiến bộ.