Nghị luận về một vấn đề của đời sống lớp 8 – Dàn ý + 12 bài văn mẫu hay nhất

Thời chiến, lòng yêu nước của người trẻ có hình hài rất rõ: một lá đơn xin ra mặt trận, một chiếc ba lô, một chuyến tàu đêm đi về phía có tiếng súng. Thời bình thì khác. Không ai gọi chúng ta lên đường ở tuổi mười bốn, cũng chẳng có trận đánh nào chờ ở cuối con đường đến trường. Vậy tuổi trẻ hôm nay còn trách nhiệm gì với đất nước, hay đó chỉ là chuyện của người lớn? Theo tôi, trách nhiệm ấy vẫn còn nguyên, chỉ đổi hình thức: từ cầm súng sang làm tốt và làm thật những việc nhỏ của chính mình.

Trách nhiệm là phần việc mình phải gánh, làm không tròn thì phải chịu lỗi. Với đất nước, trách nhiệm của một học sinh không nằm ở những khẩu hiệu treo trên cổng trường mà ở ba điều cụ thể: học cho ra học để sau này có nghề vững, giữ gìn những gì cha ông để lại, sống tử tế với cộng đồng quanh mình. Chuyện này đáng bàn, bởi chính sự yên bình dễ khiến ta tưởng đất nước không còn cần gì ở mình.

Trước hết, học tập nghiêm túc là cách đóng góp trực tiếp nhất. Một đất nước muốn đi lên cần kĩ sư làm cầu chắc, bác sĩ giỏi, người nông dân biết chọn giống tốt, người thợ điện không đấu nhầm dây. Những người ấy hôm nay đang ngồi trong lớp học. Trong thư gửi học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam độc lập, tháng 9 năm 1945, Bác Hồ mong học trò góp công để dân tộc có thể “sánh vai với các cường quốc năm châu”. Bác đặt niềm mong ấy vào việc học, không vào súng đạn. Vì thế, học đối phó, chép bài cho xong không chỉ là chuyện điểm số của riêng một người.

Thứ hai, tuổi trẻ có trách nhiệm giữ gìn. Đọc Hịch tướng sĩ, tôi nhớ nhất nỗi giận của Trần Quốc Tuấn khi thấy tướng sĩ mải mê chọi gà, cờ bạc mà quên nỗi nhục của nước. Ngày ấy cái mất đến từ giặc ngoài. Bây giờ, có những thứ vẫn có thể mất đi một cách lặng lẽ: tiếng nói, phong tục, một ngôi đình cũ, cánh rừng đầu nguồn. Chúng mất không phải vì bị cướp mà vì người trẻ thờ ơ. Một bạn học hát được làn điệu dân ca của quê mình, một nhóm học sinh nhận quét dọn tấm bia ghi công ở nhà văn hóa thôn, đều đang làm phần việc giữ gìn ấy.

Thứ ba, trách nhiệm với đất nước bắt đầu từ cách ta đối xử với người bên cạnh. Đất nước không phải một khái niệm xa xôi. Đó là con ngõ có cô công nhân môi trường quét lá lúc năm giờ sáng, là bà cụ cần người dắt qua đường, là cậu bạn đang hổng bài môn Toán. Người không chịu nhường một chỗ ngồi trên xe buýt thì khó mà nói chuyện hi sinh lớn lao.

Có ý kiến cho rằng học sinh còn nhỏ, việc lớn của đất nước đã có người lớn lo, nói đến trách nhiệm lúc này là quá sớm. Ý kiến ấy đúng ở chỗ chúng ta chưa thể làm chính sách hay dựng nhà máy. Nhưng nếu đợi lớn mới tập có trách nhiệm, đến tuổi trưởng thành ta chỉ mang theo được thói quen đứng ngoài. Trách nhiệm giống sức khỏe: phải rèn từ sớm và rèn mỗi ngày.

Hiểu được trách nhiệm của mình, người trẻ sẽ thấy việc học, việc giữ nếp sống tốt có ý nghĩa hơn là để được khen. Còn hành động thì có thể bắt đầu ngay tuần này: làm bài tập bằng sức mình, tìm hiểu một di tích ở địa phương rồi kể lại cho em nhỏ trong nhà, tắt quạt khi rời lớp, không im lặng trước một việc sai xảy ra trước mặt. Việc nào cũng nhỏ, nhưng thời bình được giữ lâu dài chính từ những việc như thế.

Tối thứ năm, nhóm chat của lớp tôi sáng lên một dòng của Tùng: mai ktra 15p sử, ae nhớ review chap 3 nha, deadline đề cương t7. Hơn hai mươi bạn thả tim, không ai thấy có gì lạ. Chỉ có cô chủ nhiệm, người lớn tuổi nhất trong nhóm, nhắn lại rằng cô phải đọc ba lần mới hiểu. Câu nhắn ấy khiến tôi nghĩ về một việc ta làm hằng ngày mà ít khi để ý: cách chúng ta đang dùng tiếng Việt.

Giữ sự trong sáng của tiếng Việt không có nghĩa là cấm mọi từ nước ngoài. Ti vi, ra-đi-ô, cà phê đều từng là từ vay mượn, nay đã thành tiếng Việt. Trong sáng là nói và viết rõ nghĩa, đúng chính tả, đúng ngữ pháp, chỉ mượn từ khi tiếng mình chưa có từ tương đương. Chen “deadline” vào chỗ đã có sẵn “hạn nộp”, viết “ktra” thay cho “kiểm tra” thì không còn là vay mượn nữa, mà là bỏ quên.

Thói quen ấy trước hết làm hỏng chính việc hiểu nhau. Ngôn ngữ sinh ra để người này hiểu người kia. Một tin nhắn mà cô giáo phải đọc ba lần, bà nội đọc không ra, là tin nhắn đã không làm xong việc của nó. Lớp tôi từng có bạn lỡ buổi lao động chỉ vì đọc “CN” thành “chiều nay”, trong khi người viết muốn nói “chủ nhật”.

Đáng lo hơn, viết tắt và nói chen lâu ngày làm vốn từ của chính ta nghèo đi. Có lần làm bài văn, tôi ngồi khá lâu mới nghĩ ra chữ “hạn chót”, vì trong đầu chỉ bật lên một từ tiếng Anh. Không ít bạn mang cả “ko”, “dc” vào bài kiểm tra mà không hề nhận ra. Thứ tiếng mình dùng mỗi ngày sẽ quyết định thứ tiếng mình còn nhớ được lúc cần.

Tùng cãi tôi rằng ngôn ngữ phải thay đổi theo thời đại, người trẻ có quyền sáng tạo, còn nói chen tiếng Anh thì giúp luyện ngoại ngữ. Tôi đồng ý rằng ngôn ngữ luôn sống và luôn đổi mới; nhiều từ mới của tuổi học trò nghe rất có duyên. Nhưng sáng tạo khác với cẩu thả. Muốn giỏi tiếng Anh thì hãy nói trọn một câu tiếng Anh cho chuẩn; một câu nửa nọ nửa kia chẳng làm ta giỏi thêm thứ tiếng nào. Còn tiếng Việt, nếu chính người Việt không chăm chút thì sẽ không ai làm thay.

Giữ gìn tiếng Việt không cần việc gì to tát. Tin nhắn nào gửi cho cả lớp, hãy viết đủ chữ, có dấu. Định nói một từ tiếng Anh, thử tự hỏi tiếng Việt đã có từ ấy chưa. Đọc sách, nhất là đọc thơ, để vốn từ dày thêm. Khi bạn viết sai, nhắc nhau bằng một câu đùa thay vì lời chê.

Tối hôm sau, Tùng gửi lại thông báo: Mai kiểm tra 15 phút môn Sử, các bạn ôn lại chương 3; hạn nộp đề cương là thứ bảy. Dài hơn hôm trước chừng mươi chữ, nhưng lần này cô chủ nhiệm chỉ cần đọc một lần.

Đầu tháng 9 năm 2024, bão Yagi đổ bộ vào vùng ven biển Hải Phòng – Quảng Ninh, rồi hoàn lưu của nó gây mưa lớn, lũ quét và sạt lở ở nhiều tỉnh miền núi phía Bắc. Ngày 9 tháng 9, cầu Phong Châu ở Phú Thọ sập; ngày hôm sau, thôn Làng Nủ ở Lào Cai bị đất đá vùi lấp. Cũng chiều ngày 10 tháng 9, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phát động gây quỹ ủng hộ người dân vùng bão. Những ngày ấy, tôi hiểu rõ hơn bốn chữ tương thân tương ái mà ông bà vẫn nhắc: thương nhau và giúp nhau như người cùng một nhà.

Tương thân tương ái là khi nỗi đau của người ở xa trở thành việc của mình. Nó không đòi ai cũng phải góp thật nhiều, mà đòi mỗi người không được coi chuyện ấy là chuyện của người khác. Đây là một truyền thống lâu đời của người Việt, sống ở một dải đất năm nào cũng có bão lũ.

Vì sao tinh thần ấy cần được giữ? Lí do đầu tiên rất thực tế: sau một trận lũ lớn, không gia đình nào tự đứng dậy nổi một mình. Họ cần nước sạch, quần áo khô, sách vở cho con, người giúp dọn bùn. Nhà nước có thể làm nhiều việc lớn, nhưng hàng nghìn việc nhỏ cần đến bàn tay của rất nhiều người.

Lí do thứ hai: giúp người khác cũng là cách một cộng đồng tự giữ mình. Hôm nay vùng núi gặp nạn, ngày mai có thể đến lượt vùng biển. Một xã hội mà ai cũng sẵn lòng chia sẻ thì người gặp hoạn nạn ở đâu cũng không bị bỏ lại.

Có bạn bảo mình chưa làm ra tiền, góp vài cuốn vở thì thấm vào đâu. Tôi nghĩ khác. Ở trường tôi (đây là một ví dụ để minh họa), lớp 8A gom được hai thùng sách giáo khoa cũ còn sạch, xếp theo từng lớp, mỗi cuốn có một mảnh giấy nhỏ ghi tên lớp và một lời chúc. Hai thùng sách không xây lại được ngôi trường bị lũ cuốn, nhưng có thể giúp vài chục bạn kịp đi học tuần sau. Giá trị của sự giúp đỡ không đo bằng số tiền mà ở chỗ nó đến đúng lúc và đúng thứ người ta cần.

Cũng cần nói đến cách giúp. Thương người không có nghĩa là gửi đi những bộ quần áo rách, những gói mì hết hạn để “dọn nhà”. Giúp sao cho người nhận dùng được, gửi qua những nơi tiếp nhận rõ ràng, và không biến việc tốt thành dịp quay video đăng lên mạng để được khen.

Tương thân tương ái không chỉ cần đến khi có bão. Nó cần cả ở những ngày bình thường, với một bạn cùng lớp vừa mất bố, một bà cụ sống một mình đầu ngõ. Tôi vẫn nhớ chiều hôm lớp 8A dán băng dính hai thùng sách: chiếc bút dạ đi một vòng, ai cũng ghi lên nắp thùng một dòng, và không ai ghi tên mình.

Mười hai giờ trưa, trước quầy căng tin trường tôi có hai cảnh. Bên trái, vài chục bạn đứng thành một hàng dọc, chờ đến lượt. Bên phải, một nhóm khác chen thẳng lên đầu, chìa tiền qua vai người đứng trước và gọi món thật to. Cảnh thứ hai ngày càng hay gặp, không chỉ ở căng tin mà ở cả quầy vé, cửa thang máy, bến xe buýt. Đó là biểu hiện của sự thiếu ý thức nơi công cộng, và tôi cho rằng không nên coi nó là chuyện vặt.

Nơi công cộng là không gian của mọi người, nên mỗi người phải nhường lại một chút cho người khác: chờ đến lượt, nói vừa đủ nghe, không chiếm lối đi. Chen ngang là lấy đi thời gian của những người đã chịu khó xếp hàng. Nói to trong thư viện, trên xe buýt là bắt người khác phải nghe chuyện của mình. Những việc ấy không phạm luật lớn, nhưng làm không khí chung trở nên khó chịu và khiến người tử tế thấy mình thiệt.

Chuyện nói to cũng vậy. Có lần trên chuyến xe buýt buổi tối, một người đàn ông gọi điện thoại suốt sáu bến, kể chuyện làm ăn to đến mức cả xe biết ông sắp mua một lô đất. Bà cụ ngồi cạnh tôi nhắm mắt, cau mày; một em bé đang ngủ giật mình khóc. Không ai nói gì, vì ngại va chạm, nhưng ai cũng mệt và mong đến bến của mình thật nhanh. Một nơi chung trở nên dễ chịu hay khó chịu phần lớn là do những tiếng động như thế.

Người hay chen lấn thường biện minh rằng họ đang vội. Nhưng ở một hàng người, ai cũng có việc của mình. Nếu ai cũng nghĩ việc của mình gấp nhất thì hàng sẽ vỡ, và cuối cùng tất cả đều chậm hơn.

Thay đổi bắt đầu từ thói quen nhỏ: tự đứng vào cuối hàng, nhắc khẽ người chen ngang, hạ giọng khi bước vào thư viện. Người khác có thể chưa làm theo ngay, nhưng một hàng người ngay ngắn luôn bắt đầu từ người đầu tiên chịu đứng chờ.

Sáng 27 tháng 7 năm ngoái, tôi theo ông ngoại lên nghĩa trang liệt sĩ của xã. Ông đi chậm dọc từng hàng bia, đọc to từng cái tên, năm sinh, năm mất. Đến một tấm bia ghi năm sinh chỉ hơn tôi bây giờ chưa đầy mười tuổi, ông dừng lại rất lâu. Tôi chợt hiểu rằng lòng biết ơn không phải bài học trong sách, mà là thứ người ta mang theo cả đời.

Biết ơn là ghi nhớ và đáp lại công lao của người đã làm điều tốt cho mình. Với những thương binh, liệt sĩ, công lao ấy là sự bình yên mà thế hệ chúng tôi đang sống. Ngày 27 tháng 7 hằng năm trở thành ngày tri ân bắt nguồn từ năm 1947, ở vùng Đại Từ, Thái Nguyên, khi cuộc kháng chiến còn đang diễn ra. Từ đó đến nay, đó là dịp để cả nước nhớ đến những người đã ngã xuống hoặc mang thương tật vì đất nước.

Lòng biết ơn trước hết giữ cho ta không quên cái giá của hòa bình. Bình yên dễ làm người ta tưởng mọi thứ vốn có sẵn. Một hàng bia dài với những cái tên còn rất trẻ nhắc rằng con đường tôi đi học hôm nay từng phải đánh đổi bằng xương máu.

Lòng biết ơn còn biến thành những việc làm cụ thể. Ở xóm tôi có bác Tâm, một thương binh mất một chân. Mỗi dịp Tết, các bạn đội viên trong xóm sang quét sân, lau bàn thờ, ngồi nghe bác kể chuyện. Bác bảo điều làm bác vui không phải gói quà, mà là thấy bọn trẻ vẫn nhớ.

Có người nói chiến tranh qua lâu rồi, người trẻ nên nhìn về phía trước. Nhìn về phía trước là đúng, nhưng một dân tộc quên người đi trước thì cũng dễ quên luôn mình là ai. Biết ơn quá khứ không kéo ta lùi lại; nó cho ta lí do để sống tử tế và cố gắng hơn.

Chiều hôm ấy, trước khi về, ông đưa tôi một nén hương và bảo hãy đọc to một cái tên. Tôi đọc tên người lính trẻ nằm ở hàng thứ ba. Giọng tôi run, nhưng tôi biết từ đó cái tên ấy sẽ không còn là người lạ với tôi nữa.

Một dòng chữ khắc lên cột đá đã đứng mấy trăm năm thì được giữ lại bao lâu? Câu hỏi ấy đến với tôi khi đi tham quan một ngôi chùa cổ cùng lớp. Trên thân cột, giữa những đường chạm hoa văn đã mòn, có ai đó khắc nguệch ngoạc tên mình kèm một hình trái tim. Phong, bạn đi cạnh tôi, cười bảo người ta chỉ muốn để lại kỉ niệm. Tôi không nghĩ đó là kỉ niệm. Đó là một vết thương trên di tích.

Di tích là phần gia tài người xưa trao lại cho cả cộng đồng, cho cả những người chưa ra đời, không thuộc riêng ai. Một vết khắc không bao giờ lành lại như vết xước trên da. Thợ phục chế có thể mài đi, nhưng mài đi cũng là mất thêm một lớp của hiện vật. Một người khắc một lần thì chưa thấy gì, nhưng một nghìn người khắc một nghìn lần, và ngôi chùa sẽ không còn là ngôi chùa người xưa đã dựng.

Hành vi ấy còn cho thấy một lối nghĩ đáng lo: coi cái tên của mình quan trọng hơn cái chung. Người ta muốn được nhớ đến, nhưng lại chọn cách khiến người đến sau chỉ thấy khó chịu. Phong bảo chỉ là vài nét nhỏ, chẳng ai để ý. Nhưng chính vì ai cũng nghĩ vết của mình nhỏ nên trên cột đá ấy mới có cả chục cái tên chồng lên nhau, có cái đã phủ kín một cánh hoa chạm.

Muốn lưu kỉ niệm, ta có rất nhiều cách: chụp một tấm ảnh, ghi vài dòng vào sổ cảm tưởng, kể lại cho người thân nghe, hay đơn giản là đứng thật lâu trước một bức chạm để nhớ từng đường nét. Muốn bảo vệ di tích, đừng chỉ tự giữ mình, hãy nhắc cả người bên cạnh.

Trên đường về, Phong im lặng khá lâu rồi hỏi tôi: nếu trăm năm nữa có người đến, họ muốn đọc hoa văn của người xưa hay đọc tên của một người khách vãng lai? Tôi nghĩ bạn ấy đã tự trả lời được rồi.

Ngân phản bác ngay khi tôi định nói gì đó về những tấm ảnh trên trang cá nhân của bạn ấy: đó là trang của tớ, tớ thích đăng gì là quyền của tớ, khoe một chút thì có hại ai. Tôi không trả lời được ngay. Phải mất mấy hôm, tôi mới sắp xếp được suy nghĩ của mình, và đây là điều tôi muốn nói với Ngân, cũng là với chính tôi.

Trước hết, tôi đồng ý với Ngân ở một điểm: chia sẻ niềm vui không có gì sai. Đăng tấm ảnh cả nhà ăn bữa cơm Tết, khoe tấm giấy khen mình tự giành được, là những điều bình thường. Thói khoe khoang chỉ bắt đầu khi mục đích của việc đăng không còn là chia sẻ mà là để được trầm trồ, để người khác thấy mình hơn họ. Còn sống ảo là khi hình ảnh trên mạng khác xa con người thật: mượn đồ hiệu để chụp, gọi một cốc nước đắt tiền chỉ để chụp rồi bỏ đấy, sửa ảnh đến mức bạn thân nhìn không ra.

Thói xấu này đã có từ rất lâu, trước cả khi có mạng xã hội. Truyện cười Lợn cưới, áo mới kể chuyện một anh mặc áo mới đứng ở cửa từ sáng đến chiều chờ người khen. Khi có người chạy qua hỏi tìm con lợn cưới bị sổng, anh mới giơ vạt áo ra chỉ: từ khi tôi mặc chiếc áo mới này, chưa thấy con lợn nào qua đây cả. Người xưa cười vì cả hai nhân vật đều cố nhét cái mình muốn khoe vào câu nói. Bây giờ, chiếc áo mới được thay bằng tấm ảnh check-in, còn ô cửa nhà được thay bằng màn hình điện thoại.

Ngân hỏi: vậy thì hại ai? Tôi nghĩ hại trước hết là chính người khoe. Khi niềm vui phải chờ lượt thích mới trọn vẹn, ta sẽ buồn mỗi khi tấm ảnh ít người xem. Tôi từng xóa một bức ảnh chụp hoàng hôn rất đẹp chỉ vì sau một giờ nó mới có ba lượt thích, trong khi buổi chiều hôm ấy tôi đã thật sự vui. Sống ảo lâu ngày khiến ta không còn tin vào cảm xúc của chính mình.

Nó cũng hại người xem. Những người lướt qua một chuỗi ảnh toàn đồ đắt, chuyến đi xa, bữa ăn sang dễ nghĩ đời mình nhạt nhẽo. Có bạn trong lớp tôi đã nằng nặc đòi bố mẹ mua một đôi giày đắt tiền chỉ vì thấy bạn khác đăng ảnh. Cái khoe của người này thành áp lực của người kia.

Cuối cùng, sống ảo làm mỏng đi những mối quan hệ thật. Hai người bạn ngồi cạnh nhau ở quán nhưng mỗi người cúi vào một màn hình, mải chọn góc chụp hơn là nói chuyện. Người ta lưu được rất nhiều ảnh của một buổi đi chơi mà lại quên mất buổi đi chơi ấy vui ở chỗ nào.

Ngân có thể nói rằng ai cũng muốn đẹp hơn trong mắt người khác, và điều đó tự nhiên. Đúng vậy. Nhưng đẹp hơn bằng cách tốt lên thật sự khác hẳn với đẹp hơn bằng một tấm ảnh dàn dựng. Cách thứ nhất làm ta lớn lên, cách thứ hai bắt ta phải diễn mãi.

Tôi không đề nghị ai rời khỏi mạng xã hội. Tôi chỉ thử một việc nhỏ: trước khi đăng, tự hỏi mình đăng để chia sẻ hay để được khen. Tuần trước, tôi chụp được cảnh em gái ngủ gục trên quyển truyện tranh, miệng còn dính vụn bánh. Tôi không đăng. Tấm ảnh nằm yên trong máy, và tôi thấy nó vẫn đẹp y như vậy.

Chiều thứ bảy, Hiếu gửi vào nhóm chat của khối một tấm ảnh chụp màn hình: quán bánh mì đầu cổng trường bị tố dùng thịt ôi. Chưa đầy một giờ, tấm ảnh được chuyển sang ba nhóm khác, kèm hàng chục lời bình chê bai, có người còn rủ nhau không bao giờ mua nữa. Sáng thứ hai, cô chủ quán đứng trước cổng trường với tờ giấy kiểm tra an toàn thực phẩm còn hạn; tấm ảnh ban đầu là của một quán khác ở tỉnh khác. Hiếu lặng người. Bạn ấy không bịa ra tin đồn, bạn ấy chỉ chuyển tiếp như mọi người. Chính cái chỉ ấy là điều tôi muốn bàn: thói a dua, hùa theo đám đông.

A dua là làm theo, nói theo người khác mà không tự suy xét. Người a dua không nhất thiết là người xấu; họ thường chỉ ngại khác biệt, sợ bị coi là lạc lõng, hoặc tin rằng nhiều người nói thì chắc là đúng. Ở lớp, a dua là khi cả nhóm cười một câu đùa vô duyên vì ai cũng cười. Trên mạng, a dua là bấm thích, chia sẻ một bài viết mình chưa đọc hết.

Điều nguy hại trước hết của thói a dua là nó biến cái sai nhỏ thành cái sai lớn. Một người tung tin sai chỉ là một tiếng nói; hàng trăm người hùa theo thì tin sai thành sự thật trong mắt nhiều người, và người bị oan như cô chủ quán phải chịu thiệt hại thật.

Tác hại thứ hai là người a dua dần mất đi tiếng nói của chính mình. Truyện cười Treo biển kể về một nhà hàng nghe ai góp ý cũng vội bỏ bớt một chữ trên tấm biển, cuối cùng cất luôn cái biển đi. Người lúc nào cũng làm theo đám đông giống nhà hàng ấy: không còn biết mình đang muốn gì, đang nghĩ gì.

Có ý kiến cho rằng nghe theo số đông là cách an toàn, vì nhiều người khó mà cùng sai. Thực tế lại cho thấy đám đông vẫn sai, nhất là khi ai cũng chờ người khác suy nghĩ hộ mình. Nghe số đông không có lỗi; lỗi là nghe mà không kiểm tra.

Chống lại thói a dua không cần dũng cảm phi thường. Trước khi chuyển một tin, hãy tự hỏi: nguồn ở đâu, mình đã đọc hết chưa, nếu sai thì ai bị hại? Khi cả nhóm cười một điều không đáng cười, mình có quyền không cười. Cái biển của mỗi người, hãy tự quyết định nên viết những chữ nào.

Cu Tôm, em trai tôi, ba tuổi, chạy vấp vào chân bàn và khóc òa. Bà nội lập tức đánh vào cái bàn mấy cái: hư này, dám làm em đau này. Cu Tôm nín ngay. Cả nhà cười, nhưng tôi thì nghĩ: có lẽ thói đổ lỗi của nhiều người lớn bắt đầu từ chính những cái bàn bị đánh oan như thế.

Đổ lỗi là khi việc hỏng thì tìm người khác, hoàn cảnh khác để chịu trách nhiệm thay mình. Điểm kém là tại đề khó. Đi học muộn là tại đường tắc. Nhóm thuyết trình bị điểm thấp là tại bạn làm phần trình chiếu. Chưa bao giờ là tại mình.

Tôi cũng từng như thế. Học kì trước, bài kiểm tra Toán của tôi được năm điểm. Về nhà, tôi kể với mẹ rằng đề ra lạ, cô chấm chặt, bạn ngồi bên cứ hỏi bài làm tôi mất tập trung. Mẹ nghe xong chỉ hỏi một câu: thế con đã làm hết bài tập cô giao tuần trước chưa? Tôi im. Ba lí do kia có thể đều đúng một phần, nhưng lí do thật nhất thì tôi lại giấu đi.

Người hay đổ lỗi thiệt trước tiên. Không nhận phần lỗi của mình thì cũng không sửa được nó, nên lần sau lại vấp đúng chỗ ấy. Người xung quanh cũng thiệt: người bị đổ lỗi chịu oan, còn cả nhóm thì bắt đầu nghi ngờ nhau. Lâu dần, chẳng ai muốn làm chung với người lúc nào cũng có sẵn một cái cớ. Ở nhóm thuyết trình của lớp tôi, bạn hay đổ lỗi nhất cuối cùng luôn được giao phần việc ít nhất, không phải vì bạn kém, mà vì không ai dám trông cậy.

Đúng là có những lần lỗi thuộc về hoàn cảnh. Nhưng nêu ra nguyên nhân khách quan khác hẳn với chối bỏ phần của mình. Người dám nói cả hai mới là người đáng tin.

Lần trước, cu Tôm lại vấp vào chân bàn. Tôi không đánh cái bàn, chỉ ngồi xuống hỏi em chạy có nhìn đường không. Em mếu máo một lúc rồi lí nhí: tại em.

Xã Cà Hạ trong vở kịch của Lưu Quang Vũ được đổi thành Hùng Tâm, một cái tên nghe thật kêu. Ông Nha đứng đầu xã mở một buổi lễ đủ cờ quạt, pháo, trống, rồi lần lượt phong cho mỗi người một chức danh dài dằng dặc. Chỉ có điều, xã vẫn nghèo như cũ. Đoạn trích Đổi tên cho xã khiến người đọc bật cười, nhưng tiếng cười ấy chạm vào một thói xấu vẫn còn quanh ta: thói hám danh, thích được khen hơn là muốn làm tốt.

Hám danh là ham cái danh tiếng, chức danh, lời tung hô vượt quá giá trị thật của mình. Người hám danh quan tâm đến việc mình được gọi là gì hơn là mình đã làm được gì. Muốn có danh không phải là xấu, nếu cái danh đến sau công sức thật. Thói hám danh bắt đầu khi người ta muốn có cái danh trước, thậm chí thay cho công sức.

Văn học từ lâu đã chế giễu thói xấu này. Trong Trưởng giả học làm sang của Mô-li-e, ông Giuốc-đanh lắm tiền mà ít chữ, chỉ mong được làm quý tộc. Bộ lễ phục bị may hoa ngược, nhưng phó may chỉ cần nói đó là mốt của giới quý tộc là ông gật gù ngay. Rồi đám thợ phụ gọi ông bằng những danh xưng mỗi lúc một cao (bản dịch trong Cánh diều là “ông lớn”, “cụ lớn”, rồi “đức ông”), và cứ mỗi lần như thế ông lại móc tiền thưởng. Chỉ một tiếng gọi suông mà moi được tiền của người hám danh. Ở Đổi tên cho xã, nghề hoạn lợn được ông Nha đặt cho cái tên trung tâm triệt sản nghe rất sang; người được giao chức phải nghe giải thích mới hiểu đó vẫn là việc cũ, vậy mà vẫn sung sướng vì cái tên nghe văn minh hẳn. Hai tác phẩm cách nhau ba thế kỉ và nửa vòng Trái Đất, nhưng cùng chỉ ra một điều: kẻ hám danh rất dễ bị lừa, và tự lừa mình trước tiên.

Thói hám danh ngoài đời không lố bịch như trên sân khấu, nhưng không hiếm. Ở trường, đó là khi một lớp chép bài của nhau để nộp cho đủ chỉ tiêu bài dự thi, hay khi ai đó nhận về mình công sức của cả nhóm để được tuyên dương. Ở nhà, đó là khi cha mẹ khoe điểm của con ở mọi cuộc gặp mặt, làm con chỉ dám học để có điểm khoe. Với cá nhân, đó là khi ta chỉ làm việc tốt lúc có người nhìn thấy.

Thói hám danh làm hỏng cả người lẫn việc. Người hám danh dễ nói dối, dễ thổi phồng, dễ bị kẻ xu nịnh dắt mũi như ông Giuốc-đanh. Việc thì bị làm cho có, làm để báo cáo: xã Hùng Tâm có thêm bao nhiêu trung tâm mà không thêm được một bát gạo. Một tập thể mà ai cũng chạy theo danh sẽ ngày càng ít người chịu làm những việc lặng lẽ.

Có người cho rằng thích được khen là chuyện bình thường, lời khen giúp người ta cố gắng. Tôi đồng ý rằng lời khen đúng lúc là động lực tốt. Nhưng lời khen đáng quý khi nó đi sau một việc làm có thật. Khi người ta làm việc chỉ để nghe khen, lời khen không còn là phần thưởng nữa mà trở thành mục đích, và kẻ biết khen nịnh sẽ có quyền với ta.

Để tránh thói hám danh, mỗi người có thể tập một phép thử đơn giản: tưởng tượng việc mình đang làm sẽ không ai biết, không ai khen, rồi tự hỏi mình còn muốn làm nó cho tốt không. Nếu câu trả lời là có, đó là việc ta làm vì giá trị thật. Bỏ đi những danh xưng, cái còn lại mới là con người mình. Ông Giuốc-đanh mà làm được phép thử ấy, có lẽ ông đã giữ được túi tiền, và cả lòng tự trọng.

Mùa hè năm ngoái, mấy đứa trẻ trong xóm tôi trèo lên cây sấu, lấy về một tổ chim sẻ non còn chưa mọc đủ lông. Chúng nhốt chim vào hộp giấy, cho ăn cơm nát, tranh nhau cầm lên ngắm. Đến ngày thứ ba, cả tổ chết. Đứa lớn nhất nhún vai: có mấy con chim thôi mà. Câu nói ấy làm tôi nghĩ mãi. Theo tôi, tôn trọng sự sống của những loài vật nhỏ bé không phải là chuyện thừa, mà là bài học đầu tiên về lòng nhân ái.

Tôn trọng sự sống của loài vật là không làm hại chúng khi không cần thiết, không biến chúng thành món đồ chơi, và hiểu rằng chúng cũng biết đau, biết sợ. Với những con vật nhỏ như chim non, con ve, con dế, điều đó có khi chỉ là để chúng yên ở chỗ của chúng.

Lí do thứ nhất: mỗi con vật nhỏ đều có chỗ đứng trong tự nhiên. Chim sẻ bắt sâu, ếch nhái ăn côn trùng ngoài ruộng, ong mang phấn hoa đi khắp vườn. Lấy đi một tổ chim là lấy đi một mắt xích nhỏ mà ta không nhìn thấy. Chim non tách khỏi chim mẹ hầu như không sống được, vì không ai mớm mồi cho chúng đúng cách.

Lí do thứ hai, quan trọng hơn: cách ta đối xử với kẻ yếu nhất nói lên con người ta. Một đứa trẻ quen cười khi thấy con vật giãy giụa sẽ dần thấy nỗi đau của người khác cũng bình thường. Ngược lại, đứa trẻ biết đặt tổ chim về chỗ cũ là đứa trẻ đang học cách thương.

Văn bản Bức thư của thủ lĩnh da đỏ trong Bài 3 sách Chân trời sáng tạo nói đến điều này từ rất lâu: người da đỏ coi đất đai, dòng sông, muông thú như anh em, và mong người da trắng cũng đối xử với muông thú như vậy. Coi loài vật là anh em không có nghĩa là không được nuôi gà, thả cá, mà là đừng tước đi sự sống của chúng một cách vô cớ.

Có người bảo trẻ con nghịch thì có sao, lớn lên tự khắc biết. Nhưng thói quen thường được hình thành từ chính những trò nghịch ấy. Không ai cần cấm trẻ con chơi; chỉ cần dạy các em ngắm chim trên cây thay vì bắt chim về hộp.

Hôm sau, tôi rủ mấy đứa nhỏ ra gốc sấu. Chúng tôi không trèo lên nữa, chỉ đứng dưới nhìn một đôi chim sẻ khác đang tha rác về làm tổ mới. Đứa lớn nhất nói nhỏ: lần này để yên cho chúng nó nhé. Tôi nghĩ người da đỏ viết bức thư năm xưa hẳn cũng mong nghe một câu như thế.

Chú Kha nhà bên đi làm bằng chiếc xe đạp cũ đã mười năm, ăn sáng ở nhà, cuối tuần trồng rau trên sân thượng. Có người trong xóm bảo chú keo kiệt, có người bảo chú lạc hậu. Tôi lại thấy chú lúc nào cũng thong thả, ít khi cau có. Quan sát chú, rồi đọc văn bản Lối sống đơn giản – xu thế của thế kỉ XXI trong sách Chân trời sáng tạo, tôi tin rằng sống đơn giản là một lựa chọn đáng để người trẻ học theo.

Sống đơn giản không phải là sống khổ hạnh hay thiếu thốn đủ thứ, như văn bản đã nói rõ. Đó là tự chọn cho mình một cuộc sống vừa đủ: mua thứ mình cần chứ không mua thứ người khác có, dành thời gian cho người thân và cho thiên nhiên thay vì chạy theo những thứ hào nhoáng.

Trước hết, lối sống đơn giản giúp con người nhẹ nhõm hơn. Ít đồ đạc thì ít phải lo giữ gìn, ít ham muốn thì ít thấy thua kém. Chú Kha từng bảo tôi: tủ quần áo của chú chỉ có vài bộ, sáng dậy không mất công chọn, đỡ hẳn một nỗi lo.

Tiếp theo, sống đơn giản là cách tôn trọng tự nhiên. Mỗi món đồ mua về rồi bỏ đi đều lấy một phần từ đất, từ nước, từ cây rừng. Mua ít hơn, dùng lâu hơn, sửa thay vì vứt, chính là cách mỗi người bớt lấy của thiên nhiên.

Cũng có người nghĩ tuổi trẻ phải được trải nghiệm, được sắm sửa, sống đơn giản là tự làm khổ mình. Nhưng đơn giản không cấm ta vui. Nó chỉ đề nghị ta tìm niềm vui ở chỗ khác: một buổi đạp xe, một bữa cơm có đủ mặt cả nhà, một cuốn sách hay.

Tôi đã thử bắt đầu bằng việc nhỏ: trước khi xin bố mẹ mua đồ, chờ ba ngày xem mình còn muốn không. Đến giờ, ngăn tủ của tôi vẫn còn một khoảng trống, và tôi thấy khoảng trống ấy dễ chịu hơn tôi tưởng.