Tư tưởng đạo lí là cách gọi trong môn Ngữ văn cho những quan niệm, chuẩn mực và lẽ sống thuộc phần tinh thần, phần “bên trong” của mỗi người: lòng biết ơn, sự trung thực, lí tưởng sống, tình mẫu tử, cách đối nhân xử thế… Khi đề bài yêu cầu bàn về một điều như thế, ta có kiểu bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí. Hiểu được khái niệm này, học sinh sẽ không còn lẫn nó với đề về hiện tượng đời sống.
| Khái niệm | Vấn đề thuộc lĩnh vực tư tưởng, đạo đức, lẽ sống, quan niệm nhân sinh |
| Thuộc | Một dạng đề của văn nghị luận xã hội |
| Dấu hiệu nhận biết | Đề nêu một phẩm chất, câu tục ngữ, danh ngôn hay quan niệm sống, không nêu một sự việc đang xảy ra |
| Học ở | Phần Viết từ THCS đến THPT; chương trình cũ có bài riêng ở Ngữ văn 9 và Ngữ văn 12 |
Tư tưởng đạo lí bàn về điều gì?
Thử đặt hai câu hỏi cạnh nhau: “Vì sao phải biết ơn người đi trước?” và “Vì sao nhiều bạn trẻ thức khuya lướt mạng?”. Câu thứ nhất hỏi về một lẽ phải nằm trong đầu, trong lòng con người. Câu thứ hai hỏi về một việc người ta đang làm ngoài đời. Cái thứ nhất chính là tư tưởng, đạo lí.
Tách hai chữ ra cũng thấy rõ. Tư tưởng (思想) là điều con người nghĩ, quan niệm, cách nhìn về đời; muốn đọc kĩ nghĩa chữ này có bài nghĩa chữ tư tưởng 思想 và tư tưởng của tác phẩm. Đạo lí (道理) là lẽ phải, điều hợp đạo mà người ta công nhận nên theo. Ghép lại, cụm “tư tưởng, đạo lí” trong giờ Văn chỉ những vấn đề về nhận thức, đạo đức và lẽ sống, tức phần “con người nên nghĩ và sống thế nào”.
Các tài liệu hướng dẫn làm văn đều mô tả kiểu bài này giống nhau: người viết giải thích, chứng minh, phân tích, bình luận nhằm làm sáng tỏ một lẽ sống như vậy, sau cùng chốt lại điều người đọc nên nghĩ và nên làm. Ở chương trình 2006, sách Ngữ văn 9 và Ngữ văn 12 đều có bài học riêng mang tên kiểu bài này; chương trình mới đặt nó trong nhóm bài nghị luận về một vấn đề của đời sống, cùng bộ với các đề ba dạng đề của văn nghị luận xã hội.
Bốn vùng vấn đề thường gặp
Phạm vi của tư tưởng, đạo lí rộng, nhưng đề thi thường rơi vào bốn vùng sau:
| Vùng | Gồm những gì | Đề ví dụ |
|---|---|---|
| Nhận thức | Lí tưởng, ước mơ, mục đích sống, quan niệm về thành công và thất bại | “Thất bại là mẹ thành công”; sống có ước mơ |
| Phẩm chất, tâm hồn | Trung thực, nhân ái, khoan dung, dũng cảm, khiêm tốn | Bàn về lòng khoan dung |
| Quan hệ gia đình, xã hội | Hiếu thảo, tình bạn, nghĩa thầy trò, tình yêu quê hương | “Công cha như núi Thái Sơn…” |
| Lối sống, ứng xử | Cách đối nhân xử thế, sống vì người khác, giữ chữ tín | “Lời chào cao hơn mâm cỗ” |
Một đề có thể chạm hai vùng một lúc. “Uống nước nhớ nguồn” vừa là phẩm chất (biết ơn) vừa là quan hệ (con cháu với tổ tiên, thế hệ sau với thế hệ trước).
Ba dấu hiệu nhận ra đề tư tưởng, đạo lí
- Đề nêu một khái niệm hoặc một câu nói, không nêu sự việc. Từ khóa là danh từ trừu tượng (lòng biết ơn, sự tự trọng) hoặc một câu tục ngữ, danh ngôn, câu thơ.
- Việc đầu tiên phải làm là giải thích. Câu “Có chí thì nên” cần giảng chữ “chí”, chữ “nên” trước khi bàn. Đề hiện tượng thì thường bắt đầu bằng mô tả thực trạng.
- Vấn đề đúng ở mọi thời. Đạo lí “tôn sư trọng đạo” đúng cả thời ông bà lẫn bây giờ; còn hiện tượng “nghiện điện thoại” gắn với một giai đoạn cụ thể.
Mẹo kiểm nhanh: hỏi xem có thể chụp ảnh vấn đề ấy không. Chụp được cảnh xả rác, cảnh xếp hàng hiến máu. Không ai chụp được “lòng khoan dung”; ta chỉ chụp được việc làm thể hiện nó.
Tư tưởng đạo lí khác hiện tượng đời sống chỗ nào?
| Tiêu chí | Tư tưởng, đạo lí | Hiện tượng đời sống |
|---|---|---|
| Đối tượng bàn | Một quan niệm, chuẩn mực, lẽ sống | Một việc, một xu hướng đang diễn ra |
| Bước mở đầu thân bài | Giải thích nghĩa từ ngữ, câu nói | Nêu thực trạng, số liệu, biểu hiện |
| Phần bàn luận | Vì sao đúng (hoặc chưa đúng), dẫn chứng minh họa | Nguyên nhân, hậu quả, giải pháp |
| Ví dụ | Lòng biết ơn, sống đẹp, có chí thì nên | Sống ảo, bạo lực học đường, rác thải nhựa |
Ranh giới đôi khi mờ: đề “Bàn về thói vô cảm” có thể viết theo hướng đạo lí (vì sao con người cần biết thương nhau) hoặc theo hướng hiện tượng (vô cảm đang lan ra sao). Đọc kĩ lệnh đề để chọn hướng.
Đọc ba đề quen theo góc tư tưởng, đạo lí
Đề sống đẹp từ thơ Tố Hữu trong Ngữ văn 12 cũ
Đề mẫu của bài học về kiểu bài này yêu cầu trả lời câu hỏi của nhà thơ trong bài Một khúc ca: “Ôi! Sống đẹp là thế nào, hỡi bạn?”. Đây là đề tư tưởng, đạo lí điển hình: vấn đề là một quan niệm sống, người viết phải giải thích “sống đẹp” gồm những gì (lí tưởng đúng, tâm hồn trong sáng, hành động tích cực), rồi chứng minh bằng tấm gương thật. Bài hiểu thế nào là sống đẹp có sẵn ý để triển khai đề này.
Tục ngữ “Uống nước nhớ nguồn”
Nghĩa đen là khi uống nước phải nhớ tới nơi nước chảy ra; nghĩa bóng là hưởng thành quả thì nhớ công người làm nên nó. Bàn đạo lí này, dẫn chứng có thể là ngày Giỗ Tổ Hùng Vương, những câu ca dao dặn con cháu giữ cội nguồn, phong trào đền ơn đáp nghĩa, hay đơn giản là bữa cơm mời ông bà trước.
Lời khuyên “Có chí thì nên”
Ở đây vấn đề nằm ở nhận thức: ý chí quyết định thành công. Người viết cần thêm một bước bàn ngược: có chí mà sai cách thì cũng chưa chắc nên, để bài không một chiều. Ai cần dàn ý và bài mẫu cho dạng này có thể xem dàn ý và mười bài mẫu nghị luận tư tưởng lớp 11.
Thử phân loại đề: bốn câu luyện tập
Câu 1: Đề nào dưới đây là đề tư tưởng, đạo lí?
a) Hiện tượng học sinh nói tục trong trường học. b) Suy nghĩ về câu “Một điều nhịn, chín điều lành”. c) Tình trạng ùn tắc giao thông ở thành phố.
Đáp án: b. Đề nêu một câu tục ngữ về cách ứng xử, cần giải thích nghĩa trước khi bàn; a và c là hiện tượng đời sống.
Câu 2: Đề “Bàn về lòng tự trọng” thuộc vùng vấn đề nào?
Đáp án: Vùng phẩm chất, tâm hồn. Tự trọng là một đức tính, không gắn với sự việc cụ thể nào.
Câu 3: Với đề “Suy nghĩ về câu nói: Đi một ngày đàng, học một sàng khôn”, bước giải thích cần làm gì?
Đáp án: Giải thích nghĩa đen (đi xa thì gặp nhiều điều mới), nghĩa bóng (trải nghiệm giúp con người khôn lớn), rồi mới bàn vì sao câu nói đúng và giới hạn của nó.
Câu 4: Đoạn mở bài sau sai ở đâu: “Hiện nay tình trạng học sinh thiếu lòng biết ơn đang rất phổ biến, theo khảo sát…”?
Đáp án: Đề yêu cầu bàn về đạo lí biết ơn, nhưng mở bài lại đi theo lối hiện tượng (nêu thực trạng, khảo sát). Nên mở bằng việc giới thiệu đạo lí, chẳng hạn từ câu “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”.
Viết bài tư tưởng đạo lí: vài điểm cần rõ
Nghị luận về một tư tưởng đạo lí là gì?
Là kiểu bài dùng giải thích, chứng minh, bình luận để làm sáng tỏ một quan niệm, phẩm chất hay lẽ sống, sau đó tự liên hệ với chính mình. Nó là một trong các dạng của nghị luận xã hội.
Bố cục bài văn tư tưởng đạo lí gồm mấy phần?
Ba phần. Mở bài nêu vấn đề; thân bài lần lượt giải thích, bàn luận (đúng ở đâu, dẫn chứng, phê phán biểu hiện trái ngược), rồi rút bài học; kết bài khẳng định lại ý nghĩa của đạo lí.
Đạo lí và đạo lý viết thế nào mới đúng?
Cả hai đều được chấp nhận. Sách giáo khoa thường viết “tư tưởng, đạo lí”, nhiều báo và tài liệu khác viết “tư tưởng đạo lý”; trong một bài nên thống nhất một cách.
Dẫn chứng cho đề tư tưởng đạo lí lấy ở đâu?
Từ nhân vật lịch sử, tấm gương người thật việc thật, nhân vật văn học đã học và trải nghiệm của chính mình. Dẫn chứng phải đúng và vừa đủ, tránh kể lể quá dài.