Soạn bài Bài phát biểu của Tổng Thư kí Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu – Ngữ văn 9 CTST

Biến đổi khí hậu toàn cầu đã và đang tác động nghiêm trọng đến đời sống nhân loại. Hãy tìm hiểu và chia sẻ với các bạn một vài hậu quả của hiện tượng này.

Trả lời:

Em có thể sắp xếp các hậu quả theo từng nhóm để phần chia sẻ rõ ràng:

Với Việt Nam, có thể nêu thêm: xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long vào mùa khô, sạt lở bờ sông bờ biển, bão lũ dồn dập ở miền Trung, ngập úng ở các đô thị lớn.

Suy luận: Mục đích của đoạn văn này là gì?

Trả lời:

Đoạn văn thứ nhất có ba mục đích lồng vào nhau. Thứ nhất, đánh thức người nghe: tác giả mời mọi người đến để nghe một hồi chuông báo động. Thứ hai, xác định tầm vóc của vấn đề – ông khẳng định “Biến đổi khí hậu là vấn đề hạn định của thời đại chúng ta”, tức là vấn đề quyết định vận mệnh cả một thời kì, và thời hạn để xoay chuyển đã rất gần (mốc năm 2020). Thứ ba, chuẩn bị cho lời kêu gọi xuyên suốt bài: thứ còn thiếu không phải công cụ, mà là sự dẫn dắt và ý chí của những người có trách nhiệm.

Theo dõi: Theo tác giả, biến đổi khí hậu đã gây nên những hậu quả gì?

Trả lời:

Phần 2 liệt kê những hậu quả đã xảy ra và sẽ còn nặng thêm:

• Vùng cực: băng Bắc Cực biến mất nhanh ngoài dự liệu; ngay trong năm phát biểu, phần băng tồn tại quanh năm phía bắc Grin-len cũng lần đầu vỡ ra; Bắc Cực ấm lên đột ngột làm xáo trộn khí hậu cả Bắc bán cầu.
• Rừng: các vụ cháy kéo dài, lan xa; tro muội bay khắp thế giới phủ đen băng tuyết, khiến băng tan nhanh hơn nữa.
• Con người và sinh vật: việc tự nuôi sống ngày càng khó; các loài bị tuyệt diệt với tốc độ tăng vọt vì môi trường sống co hẹp; đất đai không còn đáp ứng nổi, người dân phải tha hương; tài nguyên cạn kiệt dẫn tới xung đột.

Suy luận: Các giải pháp được nêu ra trong đoạn văn này chủ yếu hướng đến đối tượng nào?

Trả lời:

Các giải pháp ở phần 3 chủ yếu nhắm tới các quốc gia, trước hết là những nước giàu – nơi phát thải nhiều nhất và có đủ tiềm lực tài chính, công nghệ. Họ được yêu cầu cắt giảm khí thải, đồng thời làm nhiều hơn để giúp những người dễ bị tổn thương có sức chống chịu. Người được các giải pháp ấy bảo vệ là những quốc gia nghèo, nhóm dân cư yếu thế, nhất là phụ nữ và các em gái – những người chịu thiệt hại đầu tiên, nặng nhất mỗi khi thiên tai ập tới.

Trả lời:

Luận đề: cuộc khủng hoảng khí hậu trên phạm vi thế giới đe dọa sự tồn tại của loài người; thế giới cần những người dẫn dắt dám hành động ngay.

Luận điểm (ứng với bốn phần đánh số):

• Luận điểm 1: khí hậu biến đổi là vấn đề cấp bách nhất của thời đại, đòi hỏi sự lãnh đạo từ mọi giới.
• Luận điểm 2: vì cảnh báo khoa học không được nghe theo, hậu quả đã xuất hiện trên diện rộng.
• Luận điểm 3: nhân loại có cách thoát khỏi khủng hoảng; nước giàu phải gánh phần trách nhiệm lớn hơn.
• Luận điểm 4: lãnh đạo phải tỏ rõ sự quan tâm đến người dân; người trẻ và phụ nữ cần được trao vai trò dẫn dắt.

Vẽ sơ đồ thể hiện mối quan hệ giữa luận đề, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng trong văn bản.

Trả lời:

Em có thể vẽ sơ đồ hình cây: luận đề ở gốc, bốn luận điểm là bốn nhánh lớn, mỗi nhánh tỏa ra lí lẽ và bằng chứng. Nội dung sơ đồ được trình bày dạng bảng như sau:

Quan hệ: luận đề được cụ thể hóa thành các luận điểm; mỗi luận điểm đứng vững nhờ lí lẽ, và lí lẽ được chứng minh bằng bằng chứng. Thiếu một tầng, lập luận sẽ trở nên áp đặt hoặc rời rạc.

Em có nhận xét gì về cách người viết trình bày các bằng chứng trong phần 2 của văn bản?

Trả lời:

• Có trình tự: tác giả đi từ lời cảnh báo bị phớt lờ đến các hiện tượng cụ thể, rồi tới hệ lụy cho con người – từ xa đến gần, từ tự nhiên đến xã hội.
• Cụ thể, xác thực: nêu đúng địa danh (Bắc Cực, Grin-len), mốc thời gian (“năm nay, lần đầu tiên”), hiện tượng có thể kiểm chứng.
• Thể hiện quan hệ nhân quả: cháy rừng sinh muội tro, tro phủ lên băng làm băng tan nhanh hơn; đất kiệt khiến người dân di cư, tài nguyên cạn dẫn đến xung đột. Người nghe nhận ra một chuỗi tác động dây chuyền chứ không phải những sự việc rời rạc.
• Câu văn ngắn, dồn dập (chẳng hạn “Nói đi và nói lại.”), tạo nhịp điệu khẩn trương, tăng sức thuyết phục.

Trong phần 3, những giải pháp nào đã được nêu nhằm giải quyết vấn đề khủng hoảng khí hậu? Em có nhận xét gì về những giải pháp ấy?

Trả lời:

Các giải pháp:

• Cắt giảm lượng khí nhà kính gây hại.
• Sớm từ bỏ than đá, dầu mỏ, khí đốt; chuyển sang nguồn điện sạch lấy từ nước, gió, ánh nắng Mặt Trời.
• Ngăn phá rừng, phục hồi những cánh rừng bị tổn hại, đổi mới phương thức canh tác.
• Tăng tốc hướng tới một tương lai xanh; các nước giàu ngoài việc cắt khí thải còn phải giúp người dễ tổn thương nâng sức phục hồi.

Nhận xét: các giải pháp đánh trúng nguyên nhân gốc rễ (khí thải, năng lượng, rừng), có tầm chiến lược và áp dụng được trên phạm vi toàn cầu. Điểm đáng quý là tác giả gắn giải pháp kĩ thuật với công bằng xã hội: ai gây ô nhiễm nhiều hơn thì phải đóng góp nhiều hơn. Tuy nhiên, đây là những việc lâu dài, tốn kém, chỉ thành công khi các chính phủ có quyết tâm chính trị và người dân đồng thuận.

Ở phần 4, người viết nhấn mạnh vai trò lãnh đạo của người trẻ và phụ nữ trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu. Em suy nghĩ như thế nào về ý tưởng này?

Trả lời:

Em cho rằng ý tưởng ấy vừa hợp lí vừa nhân văn.

• Với người trẻ: họ là thế hệ sẽ sống lâu nhất với hậu quả của khí hậu hôm nay, nên có quyền và có động lực lên tiếng. Người trẻ nhanh nhạy với công nghệ, dám thử cách làm mới, lại có sức lan tỏa mạnh trên mạng xã hội; nhiều phong trào môi trường trên thế giới đã do học sinh, sinh viên khởi xướng.
• Với phụ nữ: văn bản chỉ ra rằng nữ giới, nhất là các em gái, là nhóm chịu tổn thất nặng khi thảm họa ập đến; vì hiểu rõ nỗi khổ ấy, họ thường chọn giải pháp thiết thực. Tác giả khẳng định: “Khi phụ nữ được trao quyền lãnh đạo, họ là những người biết hướng tới giải pháp.” Phụ nữ cũng gắn với việc chăm lo bữa ăn, nguồn nước, giáo dục con trẻ – những mắt xích trực tiếp của lối sống xanh.
• Ý nghĩa rộng hơn: để người trẻ, phụ nữ đứng ra dẫn dắt là cách mở rộng tiếng nói của những nhóm từng ít được lắng nghe, giúp quyết sách khí hậu công bằng và toàn diện hơn.

Theo em, thông điệp mà văn bản gửi đến người đọc là gì? Thiết kế một poster hoặc infographic để trình bày một số vấn đề cấp bách về biến đổi khí hậu ở Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.

Trả lời:

Thông điệp: khủng hoảng khí hậu là mối nguy chung, nhưng chưa phải là định mệnh; nhân loại sẽ vượt qua nếu những người có quyền quyết định dám dẫn đường và mọi người – nhất là người trẻ, phụ nữ – cùng tham gia ngay từ bây giờ.

Gợi ý bố cục một infographic khổ dọc:

• Tiêu đề lớn: Việt Nam trước biến đổi khí hậu – Hành động hôm nay, an toàn ngày mai.
• Khối 1 – Bản đồ Việt Nam đánh dấu ba vùng nóng: Đồng bằng sông Cửu Long (nước biển dâng, xâm nhập mặn, sụt lún), miền Trung (bão lũ, hạn hán), miền núi phía Bắc (lũ quét, sạt lở đất).
• Khối 2 – Biểu tượng hậu quả: ruộng lúa nứt nẻ, nhà ngập nước, nhiệt kế đỏ rực, kèm một dòng chú thích ngắn cho mỗi biểu tượng.
• Khối 3 – Việc em có thể làm: tiết kiệm điện, nước; hạn chế đồ nhựa dùng một lần; phân loại rác; trồng và chăm cây; đi bộ, đi xe đạp.
• Chân trang: câu khẩu hiệu và nguồn số liệu (báo cáo chính thức của cơ quan khí tượng, môi trường) để bảo đảm tính xác thực.

Khi thiết kế, em nên dùng ít chữ, màu sắc tương phản (xanh lá – cam đỏ), biểu tượng dễ hiểu và sắp xếp thông tin theo hướng đọc từ trên xuống.