Soạn bài Sơn Tinh – Thủy Tinh (Nguyễn Nhược Pháp) – Ngữ văn 9 KNTT & CTST

Đề bài: Nêu những điểm giống nhau và khác nhau về cốt truyện, cách kể giữa truyện truyền thuyết Sơn Tinh, Thủy Tinh với bài thơ cùng tên của Nguyễn Nhược Pháp.

Trả lời:

Giống nhau: Hai tác phẩm cùng kể một câu chuyện: vua Hùng thứ mười tám kén chồng cho Mị Nương, Sơn Tinh và Thủy Tinh cùng đến cầu hôn, thi tài; Sơn Tinh mang lễ vật đến trước và lấy được Mị Nương; Thủy Tinh đến sau, tức giận dâng nước đánh Sơn Tinh nhưng thua, từ đó năm nào cũng gây lũ lụt. Cả hai đều dùng nhiều chi tiết kì ảo để khắc họa phép thuật của hai thần.

Khác nhau:

Đề bài: Phép thuật của Sơn Tinh và Thủy Tinh thể hiện cụ thể như thế nào? Theo em, người kể chuyện có bộc lộ thái độ thiên vị đối với nhân vật nào không? Dựa vào đâu em kết luận như vậy?

Trả lời:

• Phép thuật của Thủy Tinh: hất chòm râu xanh, “Bắt quyết hò mây to nước cả”, dậm chân làm rung chuyển làng xóm; mưa đổ như thác, cây đổ, cầu gãy, “Bò, lợn, và cột nhà trôi theo”. Khi giao tranh, thần cưỡi rồng, dẫn cá voi, cá mập, cua, tôm xông lên.
• Phép thuật của Sơn Tinh: “Vung tay niệm chú”, núi đồi “lổm cổm bò” chạy mưa; khi giao tranh, thần niệm chú cho “đất nẩy vù lên cao”, vẫy hùm, voi, báo xông trận.
• Theo em, người kể không thiên vị hẳn bên nào. Hai thần được tả ngang tài: mỗi người một vẻ oai phong (một mắt ở trán – râu ria quăn xanh rì; phi bạch hổ – cưỡi rồng), mỗi người một phép lạ. Người kể nhìn cả hai bằng con mắt bao dung, hóm hỉnh: Sơn Tinh “hiểu thần ghen”, còn cơn giận của Thủy Tinh được giải thích nhẹ nhàng ở khổ cuối: “Cũng bởi thần yêu nên khác thường!”. Khác với truyền thuyết (ca ngợi Sơn Tinh, coi Thủy Tinh là thế lực gây họa), bài thơ coi cuộc chiến là chuyện ghen tuông của hai chàng si tình.

Lưu ý: có ý kiến cho rằng người kể nghiêng về Sơn Tinh vì phép của Thủy Tinh gây thiệt hại còn Sơn Tinh giúp dân. Em có thể nêu quan điểm này nếu lập luận chặt chẽ, nhưng cần dựa vào chi tiết trong bài thơ.

Đề bài: Liệt kê những chi tiết miêu tả Mị Nương. Những chi tiết đó giúp em hình dung thế nào về nhân vật?

Trả lời:

• Ngoại hình: “xinh như tiên trên trần”, “Tóc xanh viền má hây hây đỏ”, “Miệng nàng hé thắm như san hô”, “Tay ngà trắng nõn, hai chân nhỏ”; đẹp đến mức “Mê nàng, bao nhiêu người làm thơ”.
• Cử chỉ, lời nói: “ôm Hùng Vương kinh hãi” khi Thủy Tinh làm mưa; “khép nép như cành hoa”, thưa “Nhân duyên cúi để quyền mẹ cha!”; lúc ngồi trong kiệu thì “tung bức rèm đỏ thắm”, rồi “mắt lệ nhòa” kêu “Ô! Vì ta!”.

Các chi tiết giúp em hình dung một thiếu nữ xinh đẹp, e ấp, hiếu thảo, biết nghe lời cha mẹ nhưng cũng rất “người”: biết sợ, biết xót xa, lại có chút kiêu hãnh vì mình mà hai vị thần giao tranh. Mị Nương của Nguyễn Nhược Pháp sống động, gần gũi hơn nhiều so với nhân vật trong truyền thuyết.

Đề bài: Cảnh giao tranh giữa Sơn Tinh và Thủy Tinh được nhà thơ miêu tả bằng những chi tiết nào? Phân tích một chi tiết gây ấn tượng mạnh đối với em.

Trả lời:

• Phía Thủy Tinh: “Sóng cả gầm reo lăn như chớp”, thần “cưỡi lưng rồng hung hăng”; “Cá voi quác mồm to muốn đớp”, “Cá mập quẫy đuôi cuồng nhe răng”, “Càng cua lởm chởm giơ như mác”, “Tôm kềnh chạy quắp đuôi xôn xao”.
• Phía Sơn Tinh: niệm chú cho “đất nẩy vù lên cao”, “Hoa tay thần vẫy hùm, voi, báo”, các con thú “Đuôi quắp, nhe nanh, giơ vuốt đồng”, “Đạp long đất núi, gầm xông xáo”.
• Khung cảnh chung: “Máu vọt phì reo muôn ngấn hồng”, “Mây đen hăm hở bay mù mịt”, “Sấm ran, sét động nổ lòe xanh”, tôm cá “kêu thất thanh”.

Chi tiết ấn tượng với em là hai câu:

Tôm cá xưa nay im thin thít,
Mở quác mồm to kêu thất thanh.

Loài tôm cá vốn lặng câm dưới nước mà cũng phải “kêu thất thanh” – một cách nói phóng đại vừa kì ảo vừa hài hước. Hình ảnh ấy cho thấy trận chiến dữ dội đến mức làm đảo lộn cả quy luật tự nhiên, đồng thời để lộ nụ cười tinh nghịch của nhà thơ: ngay giữa cảnh “long trời lở đất”, ông vẫn nhìn sự việc bằng con mắt vui tươi, trẻ trung.

Đề bài: Tính chất kì ảo thể hiện như thế nào trong câu chuyện được kể bằng thơ này? Cách miêu tả những yếu tố kì ảo có gì đặc sắc?

Trả lời:

• Tính chất kì ảo: nhân vật là thần núi, thần nước có ngoại hình khác thường (một mắt ở trán, râu xanh), cưỡi bạch hổ, cưỡi rồng; có phép hô mưa, gọi nước, khiến núi đồi “bò” chạy, đất “nẩy vù lên cao”; đội quân của hai bên là muông thú và thủy tộc; cuộc chiến lặp lại “năm năm” để giải thích hiện tượng lũ lụt.
• Nét đặc sắc: các yếu tố kì ảo được kể bằng hình ảnh cụ thể, giàu màu sắc, âm thanh; dùng dày đặc động từ mạnh (“lăn, cuốn, gầm, lay, tung”), so sánh (“reo như sấm”, “giơ như mác”) và phép nhân hóa đồi núi, tôm cá. Đặc biệt, cái kì ảo luôn đi kèm cái hóm hỉnh, gần gũi (đồi con “lổm cổm bò”, tôm cua “khập khiễng”, “tấp tểnh”), khiến thế giới thần linh vừa hoành tráng vừa đáng yêu.

Đề bài: Theo em, điều gì làm nên sức hấp dẫn của bài thơ Sơn Tinh – Thủy Tinh?

Trả lời:

• Câu chuyện quen thuộc được kể lại theo cách mới: bám cốt truyện dân gian nhưng thêm cảnh, thêm chi tiết, nhìn câu chuyện như một chuyện tình.
• Nhân vật được “hiện đại hóa”: vua Hùng hiền hậu, biết đùa; Mị Nương xinh đẹp, nũng nịu; hai thần đa tình, biết ghen.
• Giọng thơ hóm hỉnh, trẻ trung: lời bình xen vào mạch kể, những câu trong ngoặc đơn như lời thì thầm với người đọc.
• Nghệ thuật miêu tả sinh động: hình ảnh kì ảo rực rỡ, nhịp thơ bảy chữ linh hoạt, nhanh gấp ở cảnh giao tranh, chậm lại ở cảnh chia tay.

Đề bài: Liệt kê và nêu tác dụng của một số chi tiết kì ảo trong văn bản.

Trả lời:

• Một số chi tiết kì ảo: Sơn Tinh “có một mắt ở trán”, phi bạch hổ; Thủy Tinh râu “quăn xanh rì”, cưỡi rồng; Thủy Tinh “Bắt quyết hò mây to nước cả”; Sơn Tinh vung tay niệm chú khiến “Nhà lớn, đồi con lổm cổm bò / Chạy mưa”; đội quân cá voi, cá mập, cua, tôm và đội quân hùm, voi, báo giao chiến; Thủy Tinh “năm năm dâng nước bể”.
• Tác dụng: làm nổi bật sức mạnh phi thường của hai vị thần, tạo nên không khí huyền thoại “ngày xưa”; giải thích hiện tượng lũ lụt hằng năm; tăng sức hấp dẫn, li kì cho câu chuyện; qua cách tả hóm hỉnh, các chi tiết kì ảo còn thể hiện cái nhìn trẻ trung, lãng mạn của nhà thơ.

Đề bài: Phân tích một số hình ảnh, chi tiết thể hiện khung cảnh cuộc sống “ngày xưa” hoặc nét văn hóa cổ truyền của người Việt Nam.

Trả lời:

• Khung cảnh “ngày xưa”: “rừng mây u ám”, “Sông núi còn vang um tiếng thần”, kinh đô Phong Châu có cửa thành, lầu son, rèm ngọc; vua “Ngự giá” lên mặt thành – gợi một thời xa xưa mờ ảo, nơi thần và người còn gần gũi.
• Tục kén rể, cầu hôn: cha mẹ đặt điều kiện chọn chồng cho con (“xứng ngôi phò mã”), người con gái để cha mẹ quyết định (“Nhân duyên cúi để quyền mẹ cha!”) – nét đạo hiếu và nếp hôn nhân truyền thống.
• Tục dẫn lễ, rước dâu: Sơn Tinh mang sính lễ gồm “năm chục con voi xám” chở bạc, kim cương, vàng, sừng tê, ngà voi, sừng hươu; cô dâu “Quỳ lạy cha già lên kiệu bạc”, ngoái nhìn “lầu son” lưu luyến.

Những chi tiết này vừa tái hiện đời sống, phong tục của người Việt thời Hùng Vương theo trí tưởng tượng của nhà thơ, vừa gợi tình cảm gia đình ấm áp (cha thương con, con thương cha), làm cho câu chuyện thần thoại trở nên gần gũi với đời thường.

Đề bài: Xác định chủ đề, cảm hứng chủ đạo của văn bản.

Trả lời:

• Chủ đề: kể lại cuộc tranh tài, giao chiến của hai vị thần vì tình yêu dành cho Mị Nương, qua đó lí giải hiện tượng lũ lụt hằng năm theo cách hiểu của người xưa.
• Cảm hứng chủ đạo: cảm hứng lãng mạn, trữ tình pha chút hóm hỉnh; nhà thơ trân trọng, yêu mến vẻ đẹp của thế giới “ngày xưa” và nhìn các nhân vật thần thoại bằng con mắt bao dung, coi cuộc chiến của hai thần là biểu hiện của một tình yêu “khác thường”.

Đề bài: Kẻ bảng vào vở. Tìm một số chi tiết cho thấy sự khác biệt về cách miêu tả nhân vật Sơn Tinh, Thủy Tinh trong bài thơ của Nguyễn Nhược Pháp và trong truyền thuyết.

Trả lời:

Nhận xét: truyền thuyết kể nhân vật chủ yếu qua tài năng, hành động; bài thơ tả kĩ ngoại hình, trang phục, cảm xúc, khiến hai vị thần mang dáng dấp của những chàng trai đang yêu.