“Trống dời canh còn đọc sách”: câu thơ Nôm ông vua tự viết về mình được truyền tụng đến nay. Lê Thánh Tông (1442 – 1497), tên húy Lê Tư Thành, là vị vua thứ năm của nhà Lê sơ, ở ngôi 38 năm (1460 – 1497) với hai niên hiệu Quang Thuận và Hồng Đức. Thời ông, nước Đại Việt có bộ luật Hồng Đức, bản đồ Hồng Đức, những tấm bia tiến sĩ đầu tiên ở Văn Miếu; còn bản thân nhà vua lập hội Tao đàn, làm hàng trăm bài thơ chữ Hán, thơ Nôm và được tương truyền là tác giả tập truyện Thánh Tông di thảo, trong đó có Truyện lạ nhà thuyền chài học ở lớp 9.
Lê Tư Thành: từ chùa Huy Văn đến điện Tường Quang
| Tên húy | Lê Tư Thành (黎思誠); trong thư từ với nhà Minh dùng tên Lê Hạo |
| Hiệu tự đặt | Thiên Nam động chủ, Đạo Am chủ nhân, Tao đàn nguyên súy |
| Năm sinh – năm mất | 20 tháng 7 năm Nhâm Tuất (25/8/1442) – 30 tháng Giêng năm Đinh Tỵ (3/3/1497) |
| Quê, nơi sinh | Sinh ở chùa Huy Văn (Thăng Long); họ Lê gốc ở Lam Sơn, Thanh Hóa; mẹ là bà Ngô Thị Ngọc Dao |
| Ở ngôi | 1460 – 1497; niên hiệu Quang Thuận (1460 – 1469), Hồng Đức (1470 – 1497) |
| Thể loại | Thơ chữ Hán, thơ Nôm, văn Nôm biền ngẫu, truyện truyền kì (tương truyền) |
| Tác phẩm tiêu biểu | Quỳnh uyển cửu ca, Chinh Tây kỷ hành, Minh lương cẩm tú, Hồng Đức quốc âm thi tập (cùng triều thần), Thập giới cô hồn quốc ngữ văn, Thánh Tông di thảo |
| Trong SGK | Truyện lạ nhà thuyền chài – Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo, tập một |
Ông là con út của vua Lê Thái Tông. Thái Tông mất đột ngột chỉ một tháng sau khi ông ra đời; người nối ngôi là anh khác mẹ Lê Bang Cơ (Lê Nhân Tông), mới một tuổi. Tư Thành được phong Bình Nguyên vương, ở trong kinh, học cùng các hoàng thân ở Kinh diên và sống kín đáo, ham sách vở.
Năm 1459, người anh cả Lê Nghi Dân làm binh biến, giết vua Nhân Tông và Thái hậu để tự lập. Tám tháng sau, tháng 6 năm 1460, các công thần thời Lam Sơn như Nguyễn Xí, Đinh Liệt đem cấm binh phế Nghi Dân rồi rước Gia vương Tư Thành, khi ấy mười tám tuổi, lên ngôi ở điện Tường Quang. Ông vua trẻ không đến ngai vàng theo đường kế vị bình thường; có lẽ vì thế mà ông dành cả đời để dựng một trật tự chặt chẽ cho triều đình.
Ba mươi tám năm Quang Thuận – Hồng Đức
Những việc của Lê Thánh Tông thường được kể thành danh sách dài. Gom lại theo từng mảng, có thể thấy ông làm việc như một người lập quy chế cho cả bộ máy:
| Mảng | Việc chính |
|---|---|
| Hành chính | Năm 1469 định bản đồ cả nước gồm 12 thừa tuyên và phủ Phụng Thiên (kinh đô); năm 1471 thêm thừa tuyên Quảng Nam. Các đạo vẽ núi sông, đường sá để làm bản đồ Hồng Đức |
| Luật pháp | Hoàn chỉnh bộ Quốc triều hình luật (luật Hồng Đức), 6 quyển, 722 điều, được dùng suốt mấy thế kỷ sau |
| Khoa cử | Đặt lệ ba năm một khoa thi Hội; năm 1484 cho dựng bia đề danh tiến sĩ ở Văn Miếu, bắt đầu từ khoa Nhâm Tuất (1442) |
| Sử học | Năm 1479 giao Ngô Sĩ Liên soạn Đại Việt sử ký toàn thư; nhiều lần xuống chiếu sưu tầm sách vở trong dân gian |
| Quân sự | Năm 1471 đánh Chiêm Thành, lập đạo thừa tuyên Quảng Nam; năm 1479 đánh Bồn Man, Lão Qua ở phía tây |
Bộ luật là phần được nhắc tới nhiều nhất. Nó có những điều bênh vực phụ nữ hiếm thấy trong luật thời phong kiến, chẳng hạn con gái được chia gia tài, người vợ có trường hợp được bỏ chồng. Khoa cử cũng nở rộ: trong gần bốn mươi năm ông ở ngôi có hơn mười khoa thi Hội, lấy đỗ hàng trăm tiến sĩ, và tên họ được khắc lên bia đá ở Văn Miếu.
Lời minh oan cho Ức Trai năm 1464
Một việc nhỏ trong sử nhưng lớn với văn học. Nguyễn Trãi bị khép tội và tru di trong vụ Lệ Chi Viên năm 1442, đúng năm Lê Thánh Tông ra đời. Năm 1464, nhà vua ban chức cho Nguyễn Anh Vũ, người con còn sống sót của Nguyễn Trãi, và sau đó cho sưu tầm di cảo thơ văn của ông; người đời sau coi đó là lời minh oan cho Ức Trai (Đại Việt sử ký toàn thư chỉ chép việc ban chức, không dùng chữ “minh oan”). Trong bài thơ chữ Hán Quân minh thần lương, ông viết câu “Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo”, ý khen tấm lòng và văn chương Ức Trai sáng rạng. Nếu không có việc làm ấy, nhiều trang của Nguyễn Trãi có lẽ đã không đến được tay người đọc hôm nay.
Tao đàn nguyên súy và hội Tao đàn nhị thập bát tú
Năm 1495, theo Đại Việt sử ký toàn thư, nhà vua làm chùm thơ Quỳnh uyển cửu ca và cho các văn thần Thân Nhân Trung, Đỗ Nhuận… họa theo; các tài liệu đời sau gọi nhóm văn thần xướng họa ấy là hội Tao đàn, nhà vua là Tao đàn nguyên súy. Hội có 28 người, phỏng theo 28 vì sao (nhị thập bát tú), đều là văn thần trong triều; hai người đứng đầu dưới nhà vua là Thân Nhân Trung và Đỗ Nhuận, giữ chức phó nguyên súy. Họ xướng họa với nhau theo đề tài vua ra, rồi biên thành các tập thơ.
Quỳnh uyển cửu ca gồm chín đề tài vua và bề tôi cùng làm nhân hai năm liền được mùa: được mùa, đạo làm vua, tiết làm tôi, vua sáng tôi hiền, anh hiền, khí lạ, chữ thảo, văn nhân, hoa mai. Chín đề tài ấy cho biết khá rõ không khí của hội: thơ là một phần của nghi lễ triều đình, ca ngợi thái bình, đề cao đạo vua tôi. Người đọc nay thấy nhiều bài khuôn sáo, nhưng đó cũng là lần đầu tiên ở Đại Việt có một tổ chức văn chương với người đứng đầu, thành viên và tác phẩm chung.
Thơ chữ Hán, thơ Nôm và Hồng Đức quốc âm thi tập
Thơ chữ Hán của ông còn lại khoảng 350 bài, nằm trong các tập như Chinh Tây kỷ hành (nhật ký bằng thơ trên đường đánh Chiêm Thành 1470 – 1471), Minh lương cẩm tú (phần nhiều vịnh các cửa biển từ Thần Phù đến Hải Vân), Châu cơ thắng thưởng (vịnh danh thắng), Cổ tâm bách vịnh (vịnh sử). Đây là thơ của một người đi nhiều, nhìn đất nước bằng con mắt người cai quản: núi sông được tả cùng với lời nhắc về biên cương, cửa ải.
Bên cạnh đó là thơ Nôm. Hồng Đức quốc âm thi tập, hơn hai trăm bài, tập hợp thơ Nôm của nhà vua và các văn thần thời ấy, vịnh cảnh, vịnh vật, vịnh nhân vật lịch sử và cả những đề tài rất đời thường. Bài văn Nôm biền ngẫu Thập giới cô hồn quốc ngữ văn (răn mười loại cô hồn) cũng được gắn với tên ông. Việc một ông vua chuộng chữ Hán như thế vẫn làm thơ Nôm, khuyến khích triều thần làm thơ Nôm, là một dấu mốc của văn học chữ Nôm sau Nguyễn Trãi.
Thánh Tông di thảo: vì sao phải viết “tương truyền”
Thánh Tông di thảo (Bản thảo còn để lại của vua Thánh Tông) là tập truyện chữ Hán gồm những truyện kì lạ, có xen thơ, nhiều truyện kết bằng lời bàn của một nhân vật ký tên Sơn Nam Thúc. Tập truyện được truyền là của Lê Thánh Tông và nếu đúng thì ra đời trước Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ (thế kỷ XVI).
Chữ “tương truyền” không phải phép lịch sự. Cái tên Thánh Tông di thảo là do người đời sau đặt; bản gốc đã mất, hiện chỉ còn một bản chép tay hai quyển, 19 truyện, lưu ở Thư viện Khoa học xã hội (Hà Nội), mà theo giới nghiên cứu đã được người thời Nguyễn sửa chữa và viết thêm. Người kể trong truyện tự xưng “dư” (ta), không ký tên. Vì vậy sách giáo khoa và các tài liệu nghiêm túc đều ghi: tương truyền là của Lê Thánh Tông. Học sinh cứ ghi tác giả như SGK, nhưng khi viết bài có thể nói rõ đây là tác phẩm còn bàn cãi về tác giả. Bản dịch trọn vẹn đầu tiên (Nguyễn Bích Ngô dịch) ra mắt năm 1963.
Truyện lạ nhà thuyền chài (Ngư gia kí dị) là một truyện trong tập: chàng Thúc Ngư lười học, lấy được nàng Ngọa Vân là con gái thủy thần; đêm nước biển dâng, nàng hóa cá lớn chắn sóng cứu nhà chồng, rồi vì lộ thân phận phải từ biệt về biển. Tóm tắt đầy đủ có ở bài tóm tắt Truyện lạ nhà thuyền chài.
Truyện lạ nhà thuyền chài trong chương trình Ngữ văn 9
| Văn bản | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Truyện lạ nhà thuyền chài (trích Thánh Tông di thảo) | Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo, tập một, Bài 4: Con người trong thế giới kì ảo | Soạn bài · Tác giả, tác phẩm · Tóm tắt |
Bài 4 đặt truyện này bên cạnh các truyện truyền kì khác, nên khi học cần nắm những dấu hiệu của thể loại: yếu tố kì ảo (thủy thần, người hóa cá, hóa rồng), thơ xen trong truyện và lời bàn ở cuối. Lời bàn của Sơn Nam Thúc khen nàng dâu hiếu nghĩa là chỗ thường được hỏi trong đề kiểm tra.
Mặt khuất của một thời thịnh trị
Sử thần đời Lê ca ngợi ông hết lời, cho rằng dẫu Hán Vũ Đế, Đường Thái Tông cũng không hơn được. Vũ Quỳnh, sử thần đời sau, khen nhà vua chăm học đến mức “tay không lúc nào bỏ quyển sách”. Nhưng chính các sử gia Lê – Nguyễn cũng ghi lại những điều đáng trách: xây dựng cung điện quá mức, chuộng văn chương phù phiếm, dùng hình luật nghiêm khắc, và các cuộc chinh phạt Chiêm Thành, Bồn Man gây nhiều chết chóc cho các nước láng giềng.
Ông mất ngày 3/3/1497 ở điện Bảo Quang, hưởng dương 55 tuổi, an táng ở Chiêu Lăng (Lam Kinh); văn bia Chiêu Lăng do Thân Nhân Trung cùng các đại thần soạn. Nhìn cả đời ông, có thể thấy một con người hai mặt rất rõ: nhà cai trị nghiêm khắc, nhiều tham vọng, và người làm thơ thức đến trống canh để đọc sách.