Soạn bài Tình yêu và thù hận (Sếch-xpia) – Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo

Qua các chỉ dẫn sân khấu và lời thoại của nhân vật, em hình dung cuộc gặp gỡ giữa Rô-mê-ô và Giu-li-ét diễn ra trong không gian, thời gian như thế nào?

Trả lời:

• Thời gian: ban đêm, ngay sau buổi dạ hội ở nhà Ca-piu-lét. Lời Rô-mê-ô nhắc đến ánh trăng (ả Hằng Nga), áng mây, và chàng còn nói được bóng đêm che chở cho khỏi bị phát hiện.
• Không gian: khu vườn nhà Ca-piu-lét, có tường cao bao quanh; Giu-li-ét xuất hiện bên cửa sổ trên cao, Rô-mê-ô đứng dưới vườn. Đây là đất của dòng họ kẻ thù, nơi Rô-mê-ô có thể mất mạng nếu bị bắt gặp.

Không gian vừa thơ mộng vừa đầy hiểm nguy, rất hợp với một cuộc gặp gỡ bí mật của đôi tình nhân bị hận thù ngăn cách.

Vì sao cả Rô-mê-ô và Giu-li-ét đều ái ngại về cái tên gắn với dòng họ của mình, thậm chí muốn khước từ nó?

Trả lời:

Vì cái tên dòng họ là thứ chia rẽ họ: Rô-mê-ô thuộc họ Môn-ta-ghiu, Giu-li-ét thuộc họ Ca-piu-lét, hai dòng họ có mối thù truyền kiếp. Chừng nào còn mang tên họ ấy, tình yêu của họ còn bị coi là phản bội gia đình. Cả hai đều nhận ra cái tên chỉ là vỏ ngoài, không làm nên giá trị con người; Giu-li-ét nói: “Chỉ có tên họ chàng là thù địch của em thôi.” Vì yêu nhau, họ sẵn sàng khước từ tên họ, thậm chí từ bỏ dòng tộc để được ở bên nhau.

Trong các lời thoại của Rô-mê-ô và Giu-li-ét ở phần này, “họ” là ai?

Trả lời:

“Họ” là những người trong gia đình, dòng họ Ca-piu-lét của Giu-li-ét, những người coi Rô-mê-ô là kẻ thù và sẵn sàng giết chàng nếu bắt gặp chàng trong vườn. Rộng hơn, “họ” tượng trưng cho thế lực hận thù dòng tộc đang ngăn cản tình yêu của đôi trẻ.

Xác định đề tài, nêu nội dung bao quát của văn bản.

Trả lời:

• Đề tài: tình yêu đôi lứa trong hoàn cảnh hận thù giữa hai dòng họ.
• Nội dung bao quát: trong đêm sau buổi dạ hội, Rô-mê-ô vượt tường vào vườn nhà Ca-piu-lét, nghe được lời Giu-li-ét thổ lộ tình yêu. Hai người bày tỏ tình cảm say đắm, mong rũ bỏ tên họ để được yêu nhau, bất chấp hiểm nguy và mối thù truyền kiếp giữa hai gia đình.

Nêu ví dụ về lời đối thoại và lời độc thoại của nhân vật Rô-mê-ô, Giu-li-ét và cho biết việc sử dụng các lời độc thoại có tác dụng thế nào trong việc thể hiện hành động, tâm lí của nhân vật.

Trả lời:

• Lời độc thoại: lời Rô-mê-ô khi ngắm Giu-li-ét bên cửa sổ, ví nàng với mặt trời: “Ánh sáng nào vừa lóe trên cửa sổ kia? Đấy là phương đông, và nàng Giu-li-ét là mặt trời!”; lời Giu-li-ét khi tưởng mình ở một mình, mong Rô-mê-ô khước từ dòng họ.
• Lời đối thoại: từ khi Rô-mê-ô lên tiếng, hai người hỏi đáp về cái tên, về việc chàng vượt tường, về nguy hiểm nếu bị bắt gặp. Ví dụ: Giu-li-ét lo lắng “Họ mà bắt gặp anh, họ sẽ giết chết anh.”, Rô-mê-ô đáp lại bằng lời khẳng định ánh mắt nàng còn đáng sợ hơn hai chục lưỡi kiếm.
• Tác dụng của độc thoại: giúp nhân vật bộc lộ tâm tư thầm kín nhất mà khó nói trực tiếp; cho khán giả thấy tình yêu ở cả hai phía đều chân thành, mãnh liệt; tạo nên tình huống thú vị khi Rô-mê-ô nghe được lời Giu-li-ét, từ đó thúc đẩy hành động chàng lên tiếng.

Liệt kê vào bảng một số lời thoại thể hiện thái độ đối với người yêu và đối với thế lực ngăn cản tình yêu của Rô-mê-ô, Giu-li-ét.

Trả lời:

Xác định xung đột, kiểu xung đột kịch và cho biết cách thể hiện xung đột kịch trong văn bản có gì đáng lưu ý.

Trả lời:

• Xung đột: tình yêu tự do, trong sáng của Rô-mê-ô và Giu-li-ét đối đầu với mối thù truyền kiếp của hai dòng họ.
• Kiểu xung đột: xung đột giữa khát vọng của cá nhân với hoàn cảnh, thế lực xã hội (định kiến dòng tộc); bên cạnh đó có xung đột nội tâm trong mỗi nhân vật.
• Điểm đáng lưu ý: xung đột không diễn ra bằng hành động đối đầu trực tiếp mà được thể hiện qua lời thoại: qua những băn khoăn về cái tên, những lo lắng về “họ”, những hình ảnh bức tường, lưỡi kiếm. Thế lực thù hận không xuất hiện trên sân khấu nhưng luôn hiện diện, bao trùm, khiến tình yêu càng đẹp càng mong manh.

Phân tích một lời độc thoại của Rô-mê-ô hoặc Giu-li-ét mà theo em là đặc sắc, thú vị.

Trả lời:

Em chọn lời độc thoại của Giu-li-ét về cái tên. Nàng tự hỏi Môn-ta-ghiu là gì, khi nó chẳng phải bàn tay, bàn chân hay khuôn mặt của một con người, rồi đưa ra hình ảnh: “Bông hồng kia, giá chúng ta gọi bằng một tên khác thì hương thơm cũng vẫn ngọt ngào.” Lời độc thoại đặc sắc ở chỗ:

• Nó cho thấy một Giu-li-ét không chỉ say đắm mà còn rất thông minh, biết lí lẽ: nàng phân biệt cái tên bề ngoài với giá trị thật của con người.
• Hình ảnh bông hồng vừa đẹp vừa giản dị, trở thành câu nói nổi tiếng về tình yêu và về bản chất của con người.
• Nó thể hiện tinh thần nhân văn thời Phục hưng: coi trọng giá trị của mỗi cá nhân, phản đối những ràng buộc vô lí của dòng tộc.
• Vì nàng tưởng chỉ có một mình, lời nói hoàn toàn chân thật, khiến khán giả tin vào tình yêu ấy.

Chỉ ra một số biểu hiện cho thấy sự phù hợp giữa ngôn ngữ đối thoại, độc thoại của nhân vật với nội dung câu chuyện.

Trả lời:

• Câu chuyện là tình yêu say đắm của tuổi trẻ, nên ngôn ngữ của hai nhân vật giàu hình ảnh lãng mạn: mặt trời, vì sao, nàng tiên, sứ giả nhà trời, đôi cánh tình yêu.
• Tình yêu nảy nở giữa hận thù, nên lời thoại luôn xen những từ ngữ chỉ nguy hiểm, chết chóc: kẻ thù, tử địa, giết chết, lưỡi kiếm, lòng hận thù.
• Rô-mê-ô cuồng nhiệt nên dùng nhiều câu cảm thán, cường điệu; Giu-li-ét vừa yêu vừa tỉnh táo nên lời nàng có nhiều câu hỏi, lập luận và lời lo lắng.
• Lời đối thoại ngắn dần, dồn dập hơn khi hai người nói với nhau, phù hợp với nhịp tim hồi hộp của buổi gặp gỡ bí mật.

Trong lời thoại của nhân vật, các từ ngữ “bức tường”, “lưỡi kiếm”, ngoài nghĩa chỉ sự vật cụ thể, còn có nghĩa nào khác hay không? Các từ ngữ đó có tác dụng gì trong việc thể hiện xung đột kịch?

Trả lời:

• “Bức tường”: ngoài bức tường đá của khu vườn, còn tượng trưng cho mọi rào cản ngăn cách đôi trẻ: hận thù dòng họ, định kiến xã hội. Rô-mê-ô khẳng định tình yêu vượt qua được bức tường ấy.
• “Lưỡi kiếm”: ngoài vũ khí thật của người nhà Ca-piu-lét, còn tượng trưng cho bạo lực, cái chết, sự trừng phạt mà hận thù có thể giáng xuống. Rô-mê-ô so sánh ánh mắt Giu-li-ét còn nguy hiểm hơn hai chục lưỡi kiếm, cho thấy chàng coi tình yêu quan trọng hơn cả mạng sống.
• Tác dụng: các từ ngữ này làm hiện hình thế lực thù hận vốn không xuất hiện trực tiếp trên sân khấu, khiến xung đột giữa tình yêu và hận thù trở nên cụ thể, căng thẳng, đồng thời báo trước kết cục bi thảm.

Nguyên nhân nào khiến cho việc khẳng định tình yêu của hai nhân vật Rô-mê-ô, Giu-li-ét trong tác phẩm của Sếch-xpia đương thời bị xem là chống lại dòng họ của mình? Em đồng tình/ không đồng tình với điều gì trong cách ứng xử của hai nhân vật này? Vì sao?

Trả lời:

Nguyên nhân: trong xã hội châu Âu thời trung cổ, quyền lợi và danh dự dòng họ được đặt trên cá nhân; hôn nhân do cha mẹ định đoạt, thường gắn với lợi ích gia tộc. Hai dòng họ Môn-ta-ghiu và Ca-piu-lét lại có mối thù truyền kiếp, nên việc yêu con cái nhà kẻ thù bị coi là phản bội, là chống lại gia đình.

Quan điểm của em:

• Em đồng tình với sự chân thành, dũng cảm của hai nhân vật: họ dám yêu bằng trái tim, dám vượt qua định kiến và hận thù vô lí, đề cao giá trị con người hơn cái tên dòng họ.
• Em chưa đồng tình với sự vội vàng, bí mật và những quyết định cực đoan của họ ở phần sau vở kịch, như cưới chui và cuối cùng tự kết liễu đời mình. Theo em, tình yêu cần đi cùng sự tỉnh táo, biết chia sẻ và tìm sự giúp đỡ, để không phải trả giá bằng sinh mạng.