Soạn bài Khoa học muôn năm! (Go-rơ-ki) – Ngữ văn 9 Cánh diều

Đọc trước văn bản Khoa học muôn năm!, tìm hiểu thêm thông tin về tác giả Mác-xim Go-rơ-ki. Chuẩn bị ý kiến về điểm giống và khác nhau giữa khoa học và nghệ thuật. Go-rơ-ki là nhà văn lớn nhưng đề cao khoa học, như thế có phải ông hạ thấp vai trò của văn học không? Em hiểu “khoa học” là gì? Nêu một số điều kì diệu mà khoa học mang lại cho con người trong thế kỉ XXI.

Trả lời:

• Về tác giả: xem phần Tìm hiểu chung ở trên. Điều đáng chú ý là Go-rơ-ki gần như tự học mà thành tài; chính cuộc đời ấy giúp ông hiểu giá trị của tri thức.
• Khoa học và nghệ thuật giống nhau ở chỗ đều là hoạt động sáng tạo của trí tuệ con người, đều cần trí tưởng tượng và đều hướng tới cái đúng, cái đẹp. Khác nhau ở chỗ: khoa học dựa vào quan sát, thí nghiệm, suy luận lô-gic, kết quả có thể kiểm chứng và dùng chung cho mọi dân tộc; nghệ thuật dựa vào cảm xúc, hình tượng, mang đậm dấu ấn cá nhân và bản sắc từng nền văn hóa.
• Go-rơ-ki không hạ thấp văn học. Ngay câu đầu, ông đặt nghệ thuật cạnh khoa học như hai sức mạnh giáo dục lớn nhất. Ông chỉ nhấn mạnh rằng khoa học có ưu thế khách quan, vượt qua định kiến; điều đó càng đáng tin vì người nói lại là một nhà nghệ thuật.
• Khoa học là hệ thống tri thức về tự nhiên, xã hội và tư duy, có được nhờ nghiên cứu một cách có phương pháp. Một số điều kì diệu ở thế kỉ XXI: điện thoại thông minh và mạng internet kết nối toàn cầu; trí tuệ nhân tạo hỗ trợ học tập, chẩn đoán bệnh; vắc-xin được nghiên cứu và sản xuất nhanh chưa từng có; năng lượng mặt trời, gió thay dần nhiên liệu hóa thạch; kính viễn vọng không gian chụp được những thiên hà rất xa.

Trả lời: Ở phần (1), tác giả dùng cấu trúc phủ định để khẳng định: không có gì giáo dục con người một cách kì diệu, sáng tạo bằng nghệ thuật và khoa học. Ông còn tuyên bố muốn nhắc lại điều ấy nhiều lần, tự nhận mình là nhà nghệ thuật nhưng vẫn “hoàn toàn chân thành, tự giác” khi đặt khoa học lên đầu. Chính sự thẳng thắn ấy làm ý kiến thêm sức nặng.

Trả lời:

Trả lời: Theo tác giả, nước Nga dân chủ lúc ấy đang sánh bước cùng khoa học bước vào cuộc sống mới, và dân chủ chỉ có tương lai khi được khoa học tiếp sức. Đồng thời, ông muốn mọi người hiểu rằng môi trường sống quanh ta, từ cái áo mặc tới đơn thuốc, đều là kết quả lao động của những người làm khoa học.

Trả lời:

• Lời của Ti-mi-ri-a-dép, nhà khoa học Nga nổi tiếng: “Tương lai thuộc về khoa học và dân chủ.”
• Những ví dụ gần gũi: người chăm hoa, bón cây hôm nay sẽ đào tạo ra các nhà nông học; quần áo được may ở xưởng, mà xưởng may không thể có nếu thiếu toán học; mỗi đơn thuốc thầy thuốc kê là thành quả của bao người nghiên cứu vất vả.

Bằng chứng vừa có uy tín (lời nhà khoa học) vừa gắn với đời thường nên dễ thuyết phục người nghe.

Trả lời: Go-rơ-ki mơ xây một “toà thành khoa học”, nơi các nhà khoa học được tự do sáng tạo và lan tỏa tình yêu tri thức tới cả nước. Ước mơ ấy cho thấy ông vô cùng trân trọng, tin tưởng khoa học, coi người làm khoa học như những người thợ tài hoa ghi khắc kinh nghiệm của nhân loại, và hi vọng khoa học sẽ trở thành động lực tinh thần của cả dân tộc.

Trả lời: Ba đoạn nối tiếp nhau theo quan hệ nhân quả và mở rộng:

• Đoạn 1: nêu ước mơ về tòa thành khoa học và công việc của các nhà khoa học ở đó.
• Đoạn 2: chỉ ra kết quả, ý nghĩa của tòa thành: các nhà khoa học được tự do, cả nước yêu quý tri thức; khoa học và dân chủ gắn bó.
• Đoạn 3: từ đó rút ra bài học về cách sống, cách lao động; chỉ khoa học mới giúp con người hiểu lao động tự do là niềm vui.

Ý đoạn trước làm tiền đề cho đoạn sau, tạo thành một mạch lập luận liền lạc.

Trả lời:

• Giống: cả hai phần đều khẳng định giá trị lớn lao của khoa học, mở và khép bài nói bằng cùng một tinh thần đề cao.
• Khác: phần (1) là lời nêu ý kiến, đặt khoa học bên cạnh nghệ thuật trong vấn đề giáo dục, giọng điềm tĩnh. Phần (5) là lời kết, tập trung riêng vào khoa học, nói về tầm nhìn rộng mở của nó và kết thúc bằng tiếng hô ngợi ca đầy cảm xúc.

Tác giả nhấn mạnh ý kiến của mình ở phần (1) bằng cách nào? Ưu điểm của cách nhấn mạnh đó là gì?

Trả lời:

• Cách nhấn mạnh: dùng câu phủ định để khẳng định (không gì hơn được), dùng cụm từ tăng tiến (không những thế), bày tỏ ý định nhắc đi nhắc lại, và tự giới thiệu mình là nhà nghệ thuật đang đề cao khoa học.
• Ưu điểm: ý kiến được nêu rõ ngay từ đầu, gây ấn tượng mạnh; lời lẽ chân thành, khách quan khiến người nghe tin tưởng, vì một nhà văn khó bị nghi là thiên vị khoa học.

Việc lí giải sự khác biệt giữa nghệ thuật và khoa học ở phần (2) nhằm mục đích gì? Nhận xét về cách nêu lí lẽ và phân tích bằng chứng trong phần này.

Trả lời:

• Mục đích: giải thích lí do tác giả coi trọng khoa học nhất: khoa học khách quan, chính xác, không lệ thuộc định kiến và thuộc về toàn nhân loại.
• Nhận xét: lí lẽ được sắp xếp theo lối đối chiếu song song, nói về nghệ thuật trước rồi chuyển sang khoa học, nên sự khác biệt hiện ra rõ ràng. Bằng chứng ngắn gọn mà xác đáng (nghệ thuật có thể mang tên từng dân tộc, còn khoa học thì chỉ có một nền chung). Tác giả nhìn nhận nghệ thuật công bằng, không phủ nhận, vì thế lập luận càng đáng tin.

Câu nói của nhà khoa học nổi tiếng được trích dẫn trong phần (3) có tác dụng như thế nào trong việc thể hiện ý kiến của người viết?

Trả lời: Câu nói của Ti-mi-ri-a-dép là bằng chứng có uy tín, xuất phát từ một nhà khoa học cả đời kiên trì quan điểm ấy. Nó làm chỗ dựa vững chắc cho ý kiến của Go-rơ-ki, để ông tiến thêm một bước: chỉ khi được khoa học giúp sức, dân chủ mới có tương lai thật sự. Nhờ vậy, ý kiến của người viết không còn là cảm nhận riêng mà trở thành một chân lí được nhiều người cùng thừa nhận.

Xác định luận điểm của phần (4). Những yếu tố nào góp phần tạo nên sức thuyết phục trong cách trình bày luận điểm này?

Trả lời:

• Luận điểm: khoa học cần được tạo điều kiện phát triển tự do, vì nó nuôi dưỡng tình yêu tri thức của toàn dân, gắn bó với dân chủ và dạy con người cách sống, cách lao động đúng đắn.
• Yếu tố tạo sức thuyết phục: hình ảnh tưởng tượng cụ thể, giàu sức gợi (tòa thành khoa học, người thợ sắt, thợ ngọc); lời khẳng định niềm tin chắc chắn của tác giả; các câu hỏi tu từ khơi gợi suy nghĩ; sự so sánh lao động tự do với tình yêu; mạch ý chặt chẽ từ ước mơ đến ý nghĩa rồi đến bài học.

Thái độ của tác giả được thể hiện như thế nào ở phần kết của văn bản (phần 5)? Từ cách viết phần kết của tác giả, em có thể học hỏi được điều gì?

Trả lời:

• Thái độ: ngợi ca, tôn vinh khoa học hết mực. Tác giả dùng điệp cấu trúc chẳng có gì… hơn để khẳng định tư duy và thành quả khoa học là quý giá nhất, rồi khép lại bằng câu cảm thán ngắn gọn, mạnh mẽ.
• Bài học: phần kết nên ngắn, tóm lại ý chính và để lại dư âm; có thể dùng câu cảm thán hoặc lời kêu gọi để bộc lộ cảm xúc; đặc biệt, nhan đề và câu kết có thể hô ứng với nhau để bài viết chặt chẽ.

Khái quát và hệ thống lại những nội dung đọc hiểu văn bản Khoa học muôn năm! theo gợi ý trong sơ đồ.

Trả lời: