Soạn bài Pơ-liêm, quỷ Riếp và Ha-nu-man (Nàng Si-ta) – Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo

Em biết truyện dân gian nào kể về cuộc đấu tranh giữa người với quỷ? Hãy chia sẻ với các bạn trong lớp.

Trả lời:

Gợi ý: Truyện Sự tích cây nêu kể rằng xưa kia quỷ chiếm hết ruộng đất, bắt người phải làm rẽ cho chúng mà chịu thiệt đủ đường. Nhờ Phật mách kế, người đổi cách trồng cây để quỷ lần nào chia phần cũng thiệt; quỷ tức giận đòi lấy lại đất. Phật bảo người dựng cây tre cao, treo chiếc áo cà sa, bóng áo phủ tới đâu là đất của người tới đó. Quỷ phải lùi ra tận biển Đông. Từ đó mỗi dịp Tết, người ta dựng cây nêu để quỷ không dám bén mảng. Câu chuyện thể hiện trí thông minh của con người và niềm tin cái thiện chiến thắng cái ác.

Chú ý tính biểu cảm trong lời thoại của Ha-nu-man.

Trả lời:

Lời thoại của Ha-nu-man dày đặc câu cảm thán, câu hỏi tu từ và những tiếng kêu như “Trời ơi!”, “Ôi”. Chàng thắc mắc vì sao thần linh lại ra một lệnh độc ác, vì sao làm người lại khó khăn đến thế. Những lời ấy bộc lộ nỗi đau đớn, bối rối, sự giằng xé của một tâm hồn trung hậu khi bị buộc phải giết một người tốt.

Điều gì khiến cả Ha-nu-man và người thị nữ đều muốn tìm cách cứu nàng Si-ta?

Trả lời:

• Cả hai đều biết Si-ta là người ngay thẳng, trong sạch, bị nghi oan chỉ vì một sự nghi ngờ nhỏ nhen.
• Họ đều có tấm lòng nhân hậu, thương người; Ha-nu-man còn nhớ những ngày gian khổ trong rừng, khi con người đối xử với nhau tốt đẹp.
• Đặc biệt, Si-ta đang mang trong mình đứa con của Pơ-liêm; giết nàng là giết cả một sinh linh sắp ra đời. Vì thế người thị nữ sẵn sàng hi sinh tính mạng mình.

Câu nói của quỷ Riếp hé mở điều gì đáng lưu ý trong con người của vua Pơ-liêm và trong mỗi con người nói chung?

Trả lời:

Riếp nói hắn luôn có mặt trong Pơ-liêm suốt hơn mười năm: trong bữa ăn, giấc ngủ, trong máu, “trong sự hoài nghi và giận dữ” của nhà vua. Câu nói hé mở rằng cái ác không chỉ ở bên ngoài mà ẩn náu ngay trong con người, dưới dạng những thói xấu như đa nghi, ghen tuông, nóng giận. Với Pơ-liêm, chính sự hoài nghi đã giúp quỷ Riếp thao túng chàng. Với mỗi người, đó là lời cảnh tỉnh: phải tự canh chừng con quỷ trong lòng mình.

Các câu thoại của quỷ Riếp, Ha-nu-man, Pơ-liêm trong đoạn này cho thấy cái ác, kẻ thù của con người, tồn tại ở đâu?

Trả lời:

• Quỷ Riếp khẳng định cái ác của hắn cũng sẽ sống mãi, hắn có mặt trong máu, trong sự hoài nghi của Pơ-liêm.
• Ha-nu-man nói rằng chốn triều đình có thể làm hư hỏng tâm hồn người; dù đã về kinh thành để diệt ác, cái ác vẫn còn đó.
• Pơ-liêm nhận lỗi: “Ta mang lốt của con người mà sao trong tâm ta vẫn còn những điều tối tăm của kiếp thú.”

⇒ Cái ác tồn tại cả trong xã hội (chốn cung đình đầy dèm pha, xu nịnh) lẫn ngay trong lòng mỗi người (sự đa nghi, ích kỉ, những bản năng thấp hèn).

Những câu nói của Si-la trong đoạn này có tác dụng gì trong việc thể hiện chủ đề của văn bản?

Trả lời:

Lời kể hồn nhiên của chàng trai Si-la về những điều người dân đồn đại, rằng “bóng tối buồn thảm đã tỏa ra từ chính cung điện của đức vua”, nhà vua sống trong nghi ngờ đến mức để người vợ hiền phải chết, giống như một tấm gương phản chiếu sự thật. Tác dụng:

• Nói ra công khai cái giá của sự hoài nghi: không chỉ gia đình Pơ-liêm tan nát mà cả kinh thành cũng mất niềm vui.
• Giúp Pơ-liêm nhìn thẳng vào lỗi lầm của mình, tạo bước ngoặt dẫn tới cảnh cha con nhận nhau.
• Khẳng định chủ đề: hạnh phúc bị hủy hoại khi con người để cái ác (sự nghi ngờ) chiếm lĩnh tâm hồn.

Tóm tắt nội dung, xác định mâu thuẫn, xung đột chính trong văn bản.

Trả lời:

Tóm tắt: Ha-nu-man nhận lệnh giết Si-ta nhưng không nỡ; người thị nữ cho biết Si-ta đang mang thai và hi sinh thân mình thay cho nàng. Hơn mười năm sau, Pơ-liêm cô đơn, ân hận trong hoàng cung. Ha-nu-man vạch mặt hoàng hậu Su-pa-kha là quỷ Riếp; Pơ-liêm bắn Riếp. Ha-nu-man đưa Si-la đến, cha con nhận nhau, nhưng Si-ta không thể trở về vì một lời nguyền.

Mâu thuẫn, xung đột:

• Giữa cái thiện (Si-ta, Ha-nu-man, người thị nữ) và cái ác (quỷ Riếp trong lốt Su-pa-kha).
• Trong nội tâm Pơ-liêm: giữa tình yêu Si-ta và sự hoài nghi, giận dữ; giữa khát vọng hạnh phúc và phần u tối trong lòng mình. Đây là xung đột chính, quyết định bi kịch.

Phân tích tính cách nhân vật Pơ-liêm. Lí giải nguyên nhân gây ra nỗi bất hạnh của Si-ta, Pơ-liêm và sự chia lìa giữa hai người ở phần cuối văn bản.

Trả lời:

Tính cách Pơ-liêm:

• Yêu Si-ta sâu sắc: hơn mười năm vẫn nhớ thương, gọi tên nàng trong mơ, linh cảm nàng bị oan.
• Đa nghi, dễ bị lung lạc: tin lời dèm pha, nghi vợ phản bội, để Su-pa-kha thao túng.
• Cô đơn, chán ghét sự xu nịnh: nhận ra cuộc sống vô hồn của kẻ hoạn quan, khao khát nghe một lời nói thật.
• Biết hối hận, dám nhận lỗi: thừa nhận mình đã giết, đã hại nàng; tự trách mình chưa thoát khỏi phần u tối.

Nguyên nhân bất hạnh: trực tiếp là âm mưu của quỷ Riếp trong lốt Su-pa-kha; sâu xa là sự hoài nghi, giận dữ trong chính lòng Pơ-liêm đã mở cửa cho cái ác. Khi Pơ-liêm tỉnh ngộ thì đã quá muộn: Si-ta đã ở một cõi khác, bị ràng buộc bởi lời nguyền. Sự chia lìa là cái giá phải trả cho lỗi lầm, như một bài học đau đớn: hạnh phúc đã đánh mất vì nghi ngờ khó lòng tìm lại được.

Chỉ ra sự khác biệt trong tính cách giữa hai nhân vật Ha-nu-man và quỷ Riếp. Tính cách của hai nhân vật này có vai trò như thế nào trong việc thể hiện tính cách của nhân vật Pơ-liêm?

Trả lời:

Vai trò: hai nhân vật như hai lực kéo đối lập tác động lên Pơ-liêm. Quỷ Riếp đại diện cho phần tối, những thói xấu khiến Pơ-liêm nghi ngờ, giận dữ, làm hại người mình yêu. Ha-nu-man đại diện cho phần sáng, lương tri, giúp Pơ-liêm tỉnh ngộ. Qua sự đối lập ấy, tính cách Pơ-liêm hiện lên phức tạp: một con người có cả thiện lẫn ác trong mình, và số phận của chàng phụ thuộc vào việc phần nào chiến thắng.

Phân tích một số lời thoại mà theo em là có tác dụng thể hiện tính cách của nhân vật Si-ta.

Trả lời:

• Khi giục Ha-nu-man thi hành lệnh và nói rằng một khi niềm tin đã thua sự ngờ vực thì nàng chỉ mong được giải thoát: Si-ta là người giàu lòng tự trọng, coi trọng tình yêu trong sạch; với nàng, bị người mình yêu nghi ngờ còn đau hơn cái chết.
• Lời nói với Ha-nu-man: “lòng chú trung hậu quá! Nhưng chú làm sao hiểu hết được những điều ngang trái của con người”: nàng thấu hiểu lẽ đời, trân trọng tấm lòng người khác ngay cả trong lúc tuyệt vọng.
• Lời can ngăn Ha-nu-man đi gặp vua vì biết Su-pa-kha sẽ hại chú, và tiếng kêu đau đớn khi người thị nữ chết thay: nàng luôn nghĩ cho người khác, nhân hậu, vị tha.
• Lời gọi thần Lửa, ngọn gió đưa mình về với đất mẹ: nỗi oan khuất, đau đớn của một người vô tội.

Xác định chủ đề của văn bản.

Trả lời:

Văn bản thể hiện cuộc đấu tranh giữa thiện và ác, đặc biệt là cái ác ẩn trong lòng người dưới dạng sự hoài nghi, ghen tuông, giận dữ; qua bi kịch của Pơ-liêm và Si-ta, tác giả cảnh tỉnh con người phải biết chiến thắng cái xấu trong chính mình để giữ gìn tình yêu, hạnh phúc, đồng thời khẳng định niềm tin cái ác rồi sẽ bị trừng trị.

Theo em, văn bản trên thể hiện những đặc điểm nào của thể loại bi kịch? Dựa vào đâu để em xác định được như vậy?

Trả lời:

• Xung đột bi kịch gay gắt: giữa thiện và ác, giữa tình yêu và hoài nghi trong lòng Pơ-liêm, không thể hóa giải trọn vẹn.
• Nhân vật bi kịch: Pơ-liêm là người có khát vọng hạnh phúc, có phẩm chất tốt nhưng mắc sai lầm (đa nghi), dẫn đến những mất mát không thể bù đắp.
• Kết thúc đau thương: người thị nữ chết; Si-ta và Pơ-liêm vĩnh viễn chia lìa dù đã giải được oan.
• Ngôn ngữ, giọng điệu: lời thoại nhiều câu cảm thán, độc thoại nội tâm đầy day dứt, giọng trang trọng, bi thương.
• Tác động thanh lọc: khơi dậy ở người xem lòng thương cảm và bài học về việc tự hoàn thiện mình.

Căn cứ: diễn biến xung đột, số phận các nhân vật và kết cục của văn bản.

Có ý kiến cho rằng Nàng Si-ta được viết phỏng theo nhân vật, cốt truyện dân gian, là câu chuyện thuộc về một thời đã xa, nhưng vẫn có khả năng gây xúc động cho người đọc, người xem thời nay. Em có đồng ý không? Vì sao?

Trả lời:

Gợi ý: Em đồng ý. Dù nhân vật mang tên cổ xưa và có yếu tố thần thoại (khỉ thần, quỷ dữ), những vấn đề vở kịch đặt ra vẫn rất gần gũi: sự nghi ngờ giết chết tình yêu, cái giá của lời dèm pha, sự cô đơn của người có quyền lực sống giữa kẻ xu nịnh, lòng hi sinh thầm lặng của những người tốt. Ngày nay, trong gia đình hay trên mạng xã hội, những tin đồn, những ghen tuông vô cớ vẫn có thể làm tan vỡ hạnh phúc. Hình ảnh quỷ Riếp sống trong máu, trong sự hoài nghi của con người là lời nhắc nhở muôn đời. Vì thế, câu chuyện xưa vẫn chạm tới trái tim người đọc hôm nay.